انفجار قیمتها
افزایش قیمت جهانی محصولات كشاورزی موجب بروز ناآرامیها و تنشهای سیاسی و اجتماعی در كشورهای مختلف در حال توسعه شده است.
این گرانی كه موجب كاهش دسترسی فقرا به غذا و پیدایش تا یكصد میلیون نفر فقیر جدید شده است «سونامی گرسنگی» نامیده شده است. افزایش قیمت غذا در جهان دارای دو فاز تدریجی و ناگهانی و در ایران دارای سه فاز تدریجی، ناگهانی و مضاعف است.
علل افزایش تدریجی قیمت جهانی غذا كاهش ذخایر استراتژیك به دلیل پیشی گرفتن مصرف نسبت به تولید، كاهش توجه جهانی به تحقیقات كشاورزی و در نتیجه تثبیت روند رشد و بهرهوری تولید طی سهدهه گذشته و رشد اقتصادی تعدادی از كشورهای در حال توسعه آسیایی و آفریقایی است.
علل افزایش ناگهانی قیمت محصولات كشاورزی كاهش ارزش دلار آمریكا، شرایط بد اقلیمی در برخی از كشورهای بزرگ صادركننده محصولات كشاورزی، سیاستهای انسدادی برخی كشورها در واكنش به این عوامل، رشد بیسابقه بهای نفت و پیامدهای آن از جمله رویكرد افزایش تولید سوختهای زیستی (بیواتانول و بیودیزل) از محصولات كشاورزی به ویژه ذرت ارزیابی میشود. در سال 2007، بیش از 69 میلیون هكتار ذرت تنها در آمریكا به تولید اتانول اختصاص یافت (معادل بیش از یكصد میلیون تن محصول). افزایش قیمت ذرت ناشی از این اقدام موجب جایگزینی نسبی گندم و برنج به جای ذرت در تغذیه مردم فقیر و در نتیجه افزایش قیمت این محصولات شد. از سوی دیگر، افزایش قیمت ذرت موجب كشت ذرت به جای سویا، گندم و برنج و در نتیجه افزایش قیمت این محصولات شد.
بر اساس نتایج پژوهشهای اعلام شده، 30درصد افزایش قیمت محصولات كشاورزی در سال 2007 ناشی از تولید سوختهای زیستی از ذرت ارزیابی شده است. علل افزایش قیمت محصولات كشاورزی در ایران علاوه بر عوامل جهانی، سوء تدبیر و اختلال مدیریتی در زنجیره تولید ارزیابی میشود. تنها 17درصد تورم موجود در كشور ناشی از افزایش قیمتهای جهانی است. این گزارش تاثیر استفاده از سوختهای زیستی از ذرت و سایر محصولات كشاورزی بر افزایش قیمت مواد غذایی و محصولات كشاورزی را بررسی میكند.
تولید سوخت زیستی و افزایش قیمت جهانی غذا
اگرچه در مورد اینكه چه سهمی از افزایش قیمت اخیر مواد غذایی را میتوان به تولید سوخت زیستی از ذرت نسبت داد، اختلاف نظر وجود دارد اما در اصل موضوع اتفاق نظر حاصل است. در سال 2008 میلادی بیش از 30درصد از ذرت آمریكا به عنوان بزرگترین تولیدكننده ذرت جهان به مصرف تولید سوخت زیستی خواهد رسید. تولید اتانول از ذرت در سال 2004 برابر با 4/3 میلیارد گالن بود ولی در سال 2007 با دوبرابر رشد به 5/6 میلیارد گالن رسید.
در اینكه آمریكا و دیگر كشورهای صنعتی عزم خود را جزم كردهاند تا ضمن ادامه استفاده ارزان از منابع نفتی سایر كشورها برای آینده اتكای خود را به سوختهای فسیلی كاهش دهند تردیدی نیست. پیامدهای برونمرزی راهكارهای اتخاذ شده برای این منظور (نظیر گرانی ناشی از استفاده از مواد غذایی برای تولید سوخت)، اهمیت چندانی برای قدرتهای اقتصادی جهان ندارد.
تولید اتانول در آمریكا بین سالهای 2000 تا 2007 میلادی سه برابر رشد داشته است. ولی تعداد زیادی از سایر كشورها نیز یا برنامههای تولید انرژیهای تجدیدپذیر را به مرحله اجرا درآوردهاند و یا برنامه افزایش تولید اتانول خود را به تصویب رساندهاند. تولید بیودیزل در همین دوره شاهد افزایش بیشتری هم بوده و از كمتر از یك میلیارد لیتر به 11میلیارد لیتر رسیده است. در ابتدا بیودیزل بهطور عمده در اروپا تولید میشد. اخیرا با افزایش تولید توسط سایر كشورها سهم آن در سال 2007 به 60درصد كاهش یافته است.
ذرت یكی از محصولاتی است كه به شكلهای مختلف در غذای انسان وارد شده است. ذرت به صورت مستقیم در صبحانه (بیشتر غربیها)، غذای كودك و حتی كوكاكولا و به صورت غیر مستقیم از ظروف یكبار مصرف گرفته تا انواع محصولات بستهبندی شده و بهطور ویژه خوراك دام مصرف میشود. بهای این محصول طی سال گذشته 119درصد افزایش داشته است.
بنابراین افزایش قیمت ذرت هم بهطور مستقیم و هم بهطور غیر مستقیم بر قیمت مواد غذایی در جهان تاثیرگذار خواهد بود. بهطور ویژه ذرت جزء اساسی قیمت تمام شده دام و به ویژه طیور است و هرگونه تغییر در قیمت ذرت موجب نوسان قیمتی شدیدی در قیمت مرغ، تخممرغ و حتی گوشت و لبنیات خواهد شد. سال گذشته بیشترین رشد قیمت مواد غذایی مربوط به گوشت و لبنیات بود كه نشاندهنده تاثیر شگرف تغییر مصرف ذرت از خوراك انسان و دام به سوی سوخت خودروهاست.
گرانی محصولات غذایی در حالی اتفاق افتاد كه در سال 2007 میلادی جهان بالاترین ركورد تولید غلات را تجربه كرده بود. این موضوع نشاندهنده تاثیر تولید سوختهای زیستی از ذرت و دانههای روغنی بر افزایش قیمت مواد غذایی است.
در سال جاری با توجه به بارندگیهای بیش از حد بهاره و سیل در استانهای شمالی تولیدكننده ذرت در آمریكا (به عنوان بزرگترین تولیدكننده ذرت جهان)، محصول ذرت كاهش جدی داشته و سطح زیر كشت و محصول كمتری پیشبینی شده است. این وضعیت به علاوه برنامه توسعه تولید اتانول از ذرت موجب افزایش بیش از حد بهای ذرت و سایر محصولات غذایی در سال جاری و سالهای آتی خواهد شد، زیرا برای تولید ذرت بیشتر باید تولید سویا و گندم كاهش یابد (جایگزین آنها شود). به این ترتیب قیمت گندم و سویا افزایش یافته و به نوبه خود بر قیمت سایر غلات و نیز روغن نباتی خوراكی و گوشت لبنیات و تخممرغ تاثیرگذار خواهد بود. كنجاله سویا یكی از اجزای خوراك دام است.
در حال حاضر بیش از 5درصد ذرت تولید شده در سراسر جهان به مصرف تولید اتانول میرسد.
پیشبینی وزارت كشاورزی آمریكا این است كه اگر تولید 9 میلیارد گالن اتانول اجبار شده توسط آژانس حفاظت محیط زیست به نصف تقلیل یابد، حداقل 9 میلیارد دلار قیمت غذا در جهان كاهش خواهد یافت زیرا ذرت مورد نیاز برای تولید 5/6 میلیارد گالن اتانول میتواند به مصرف خوراك انسان و دام برسد.
تولید اتانول و افزایش قیمت غذا
دولت آمریكا در تلاش برای انكار تاثیر استفاده از ذرت برای تولید اتانول مدعی شده است كه شاخصهای قیمت غذا 40درصد افزایش یافتهاند و اتانول تنها مسوول 3درصد از این افزایش شاخصهاست.
اما موسسه بینالمللی تحقیقات سیاستهای غذا IFPRI با استفاده از «مدل بینالمللی تجزیه و تحلیل سیاستهای محصولات كشاورزی و تجارت» (IMPACT) پژوهش گستردهای را در موارد زیر انجام داده است
1) تعیین سهم استفاده از محصولات كشاورزی برای تولید اتانول، در گرانی این محصولات
2) تعیین میزان كاهش قیمت محصولات كشاورزی در صورت ادامه تولید اتانول از محصولات كشاورزی در سطح سال 2007
3) میزان كاهش قیمت محصولات كشاورزی در صورت ممنوعیت جهانی تولید اتانول از ذرت و سایر محصولات كشاورزی. مدل مورد استفاده در این مطالعه (IMPACT) یك چارچوب مدلسازی تعادلی نسبی است كه تعامل بین عرضه محصولات كشاورزی، تقاضا و تبادل این كالاها را در 115 كشور و كل جهان در بر میگیرد. در این مدل انواع تقاضا برای محصولات كشاورزی نظیر استفاده به عنوان غذای انسان، خوراك دام، سوخت زیستی و سایر تقاضاها مورد ملاحظه قرار میگیرد. نتایج این مطالعات به شرح زیر اعلام شده است.
مقایسهای بین قیمت محصولات كشاورزی و غذایی در دو حالت زیر (شکل یک) سهم تقریبی تولید اتانول از این محصولات در افزایش قیمتها را نشان میدهد
1- قیمت واقعی (بر مبنای تقاضای واقعی برای غلات و محصولات كشاورزی برای تولید اتانول تا سال 2007)
2- قیمت محصولات بر اساس تقاضای مدلسازی شده بر مبنای رشد تولید اتانول با نرخ رشد سالهای 1990 تا 2000 میلادی (قبل از آغاز رشد قیمتها به دلیل افزایش تقاضای اتانول).
درصد سهم اتانول در افزایش قیمت در این دوره از تفاوت قیمت دو سناریوی یاد شده در سال 2007 تقسیم بر افزایش قیمت واقعی بین سال 2000 و 2007 به دست میآید. بر این اساس تولید اتانول از ذرت و محصولات كشاورزی بهطور میانگین سهمی برابر با 30درصد در افزایش قیمتهای جهانی «غذا» داشته است.
این سهم در مورد محصولات مختلف متفاوت است. تعجبآور نیست كه این سهم در مورد ذرت 39درصد بوده است. تولید اتانول از ذرت موجب افزایش 21درصدی قیمت برنج و 22درصدی قیمت گندم بوده است.
همین مطالعه نشان میدهد كه در صورت ادامه تولید اتانول از محصولات كشاورزی در سطح سال 2007 (بدون رشد) در تمام كشورها، قیمت ذرت تا سال 2010 به میزان 6درصد و تا سال 2015 به میزان 14درصد كاهش خواهد یافت. اما چنانچه دنیا تصمیم بگیرد كه استفاده از محصولات كشاورزی برای تولید اتانول را بهطور كل ممنوع كند، در این صورت در مدت كمتر از 5/1 سال (تا سال 2010) قیمت جهانی ذرت 20درصد و قیمت جهانی گندم 8درصد كاهش خواهد یافت.
اما به نظر میرسد كه تولید الكل از مواد غذایی برای استفاده به عنوان مكمل در سوخت مورد نیاز خودروها نهتنها متوقف نخواهد شد بلكه جنبههای خطرناكتری را هم پیدا كرده است. اخیرا یكی از كمپانیهای ژاپنی طرح استحصال الكل از برنج را تقدیم دولت ژاپن كرده است. دولت ژاپن بیش از 5/8 میلیارد ین برای تولید سوخت زیستی اختصاص داده است.
ادامه تولید اتانول از ذرت با وجود عدمصرفه اقتصادی
با وجود افزایش بیسابقه قیمت نفت، تولید اتانول از ذرت یا سایر محصولات كشاورزی هنوز توجیه اقتصادی كوتاه مدت ندارد. اما به دلیل روشن اهمیت استراتژیك سوخت برای كشوری مثل آمریكا، دولت این كشور با پرداخت یارانههای هنگفتی كه میتواند هزینه سالیانه چند كشور آفریقایی را تامین كند به دنبال توسعه این صنعت است. تولید ذرت یكی از فعالیتهایی است كه بیشترین مقدار یارانه دولت آمریكا به آن اختصاص دارد.
در حالیكه میانگین یارانه اعطا شده به كشت ذرت بین سالهای 2000 تا 2004 برابر با 5/4 میلیارد دلار بود، در سال 2005 این یارانه بیش از دوبرابر شد و به 4/9 میلیارد دلار رسید. با توجه به سهم ذرت در تولید اتانول، بیش از 4/1 میلیارد دلار یارانه فقط از محل خود ذرت (به عنوان ماده اولیه) به تولید اتانول اختصاص پیدا میكند. كل یارانه اختصاص داده شده از سوی دولت آمریكا به تولید اتانول از ذرت در سال 2006 معادل 8/6 میلیارد دلار تخمین زده میشود.
نتیجهگیری و پیشنهادها
قیمتهای جهانی محصولات غذایی افزایش چشمگیری داشتهاند و با وجود توقف نسبی رشد قیمتها دور جدیدی از افزایش قیمتها قابل پیشبینی هستند.
افزایش قیمتهای محصولات كشاورزی و غذایی در كشورهای مختلف متفاوت بوده است. در آمریكا و كشورهای اروپایی كمتر و در ایران بیش از افزایش آن در جهان بوده است. با وجود ادعای خوداتكایی بیش از 94درصدی تولید محصولات غذایی در ایران از سوی وزیر محترم جهاد كشاورزی تاثیر بیش از صددرصدی قیمتهای داخلی از افزایش قیمتهای جهانی بیانگر وجود علل داخلی است كه با توجه به بارندگیهای مناسب و سایر عوامل اقلیمی سال گذشته میتواند بیانگر ناكارآمدی مدیریت بخش كشاورزی و بازرگانی كشور باشد.
اعتبار این نتیجهگیری با توجه به افزایش واردات گندم، جو، برنج، شكر، حبوبات، سیبزمینی، ذرت، گوشت، روغن، دانههای روغنی و میوه در سه سال منتهی به 1386 در مقایسه با سه سال پیش از آن تقویت میشود. خشكسالی دلیل كمبود و گرانی غذا در ایران نیست زیرا در سالهای 1385 و 1386 كه پربارانترین سالهای كشور بودند نیز بیشترین واردات محصولات غذایی و در برخی موارد (مانند سیبزمینی) بیشترین قیمتها را تجربه كردیم. خشكسالی بهانهای برای مدیریت بخش كشاورزی برای سرپوش گذاشتن بر ناتوانیها و ناكارآمدیهاست.
عوامل متعددی در این افزایش قیمتهای جهانی نقش داشتهاند كه عمدهترین آنها عبارتند از: كاهش ذخایر استراتژیك غلات به دلیل پیشی گرفتن مصرف از تولید، افزایش قیمت حاملهای انرژی، كاهش ارزش دلار در برابر سایر ارزهای عمده، عوامل نامساعد اقلیمی و تولید اتانول از ذرت و بیودیزل از دانههای روغنی.
افزایش 300درصدی تولید اتانول و افزایش سهم ذرت در این تولید و افزایش 1100درصدی تولید بیودیزل نقش عمدهای در جایگزینی كشت با برخی از سایر محصولات، تخریب جنگلها و مراتع و در نهایت گرانی محصولات كشاورزی و مواد غذایی داشته است.
ادامه افزایش قیمتهای جهانی سوختهای فسیلی، عزم جدی كشورهای صاحب فناوری برای پیشگیری از دسترسی كشورهای جهان سوم و توسعه استفاده از انرژی هستهای توجه بیشتر به استفاده از سوختهای جایگزین و تجدید پذیر را اجتناب ناپذیر كرده است.
با وجود تاثیر سوء بر محیط زیست و با وجود تاثیر غیر قابل اجتناب بر كمبود عرضه ذرت و دانههای روغنی و در نتیجه گرانی این محصولات و به دنبال آن سایر محصولات غذایی، تولید اتانول از ذرت و بیودیزل از دانههای روغنی بهطور تصاعدی افزایش خواهد یافت.
افزایش قیمتهای جهانی محصولات كشاورزی تاثیر اجتناب ناپذیری بر قیمت محصولات كشاورزی و مواد غذایی در داخل كشور خواهد داشت.
توقف واردات بیرویه محصولات كشاورزی نظیر شكر و میوه كه تاثیر تخریبی غیر قابل جبرانی را بر خوداتكایی در این بخش برجای گذاشتهاند یك فوریت است. الزام دولت به صادرات مجدد شكرهای اضافی وارداتی برای نجات صنعت قند و شكر ضروری است. واردات محصولات غذایی (به جز در حد ضروری در مورد برخی محصولات نظیر گندم، روغن نباتی و خوراك دام) راهكار خادمانهای نیست و موجب تخریب زیرساختهای تولیدی كشور (مانند صنعت یكصد ساله قند وشكر) و تشدید افزایش قیمتها خواهد شد.
اصلاح و تقویت مدیریت ارشد بخش كشاورزی و استفاده از نیروهای علمی و كارآمد، اصلاح و تقویت تحقیقات، آموزش و ترویج كشاورزی و نیل به خودكفایی در تولید محصولات كشاورزی استراتژیك و توسعه صادرات محصولات با مزیت نسبی با تكیه بر داناییمحوری و دانش بنیانی یك فوریت است.
تزریق میلیاردها دلار ارز نفتی برای واردات مواد غذایی و جبران ناكارآمدی مدیریت بخش كشاورزی در سه سال گذشته راهگشای تولیدبخش و كاهش قیمت محصولات غذایی در میان مدت نخواهد شد. استفاده از روشهای پیشرفته علمی به ویژه بیوتكنولوژی، مهندسی ژنتیك و استفاده از محصولات تراریخته برای تولید محصول با كیفیت بهتر و كمیت بیشتر ضروری است. تولید و كشت محصولات تراریخته در داخل كشور طی دو سال اخیر بهطور كامل متوقف شده ولی واردات و مصرف محصولات تراریخته همچنان افزایش یافته است.
دولت و به ویژه مسوولان وزارت جهاد كشاورزی ضمن توسعه تحقیقات در داخل كشور در مورد فناوریهای جایگزین به ویژه سوختهای تجدیدپذیر (و حتی تولید سوخت زیستی و بیودیزل از ذرت و دانههای روغنی و به ویژه ضایعات كشاورزی)، باید در مجامع بینالمللی به ویژه از طریق سازمان خواروبار جهانی در مورد ادامه «تبدیل غذا به سوخت» و تاثیر آن بر زندگی صدها میلیون انسان اعتراض رسمی نموده و از طریق طرح موضوع در مجمع عمومی سازمان ملل متحد درصدد ایجاد محدودیت در مقابل این عمل برآیند. پشتیبانی كشورهای جهان سوم از این پیشنهاد مفروض است.