آگاه
کد خبر: ۱۳۸۳۲

معضلي به نام بازنشستگي استادان

صادق زيباکلام در مورد معضلي به نام بازنشستگي استادان در روزنامه اعتماد چنین نوشته است:

يکي از ويژگي هاي درخور توجه جامعه ما آن است که بسياري از مسائل اجتماعي که در جوامع ديگر حل و فصل شده، در کشور ما محل اختلاف و کشمکش است. از جمله اين مسائل بازنشستگي استادان دانشگاه در ايران است. جوامع پيشرفته به کنار، تصور نمي کنم در دو کشور همجوارمان يعني ترکيه و پاکستان هم مقوله بازنشستگي استادان شان مثل ايران محل مناقشه و کشمکش سياسي باشد. در حالي که در ميهن عزيز ما اين مساله چند سالي است که اواسط تابستان که معمولاً تعدادي از استادان بازنشسته مي شوند بدل به يک موضوع حاد سياسي و اجتماعي مي شود.

هيچ کشوري را نمي توان يافت که استادان آن تا روزي که در قيد حيات هستند به کار مشغول باشند. علي القاعده در همه جاي دنيا، استادان پس از يک دوره يي و تحت يکسري اصول و قواعد بازنشسته مي شوند. اما چرا در ايران چنين است و مساله يي که علي القاعده بايد به صورت روتين انجام شود، اين همه محل بحث و گفت وگو و اما و اگر قرار مي گيرد؟ دست کم يک دليل اين وضعيت در ايران در مقايسه با ترکيه يا پاکستان بازمي گردد به اين واقعيت تلخ که از هر نظري که از ترک ها و پاکستاني ها جلوتر باشيم، از لحاظ توسعه سياسي و اجتماعي از آنان کلي عقب تر هستيم.

چرا که اتفاقاً نفس به وجود آمدن اين همه مناقشه بر سر مساله بازنشستگي در ايران بازمي گردد به توسعه نيافتگي نسبي سياسي و اجتماعي ايران در مقايسه با ترکيه و پاکستان. اگر جامعه يي به لحاظ سياسي و اجتماعي و رشد جامعه مدني به يک درجه يي از توسعه رسيده باشد، در آن صورت به مساله بازنشستگي استادانش به مثابه يک نبرد سياسي ميان نخبگان فکري و فرهنگي اش از يکسو و حاکميت از سويي ديگر نمي نگرد. نظر، احساس، استنباط، گرايش، باور يا هر اسم ديگري که روي آن بگذاريم در ايران و در ميان برخي از ما وجود دارد که بازنشستگي استادان درحقيقت ابزاري در دست حاکميت است براي کنار گذاشتن استاداني که فکر و انديشه آنان به ذائقه حکومت خوش نمي آيد و در نتيجه حکومت از ابزار بازنشستگي براي کنار گذاشتن آن استادان استفاده يا درست تر گفته باشم سوءاستفاده مي کند. سال گذشته که شماري از استادان در همين ايام بازنشسته شدند را به خاطر مي آوريم که به يکباره چه موجي به راه افتاد. شماري از روزنامه هاي مستقل يا اصلاح طلب خبر بازنشستگي استادان را در صفحه اول خود با تيتر درشت آوردند. راديوهاي خارجي هم دنباله کار را گرفتند و ظرف چند روز بازنشستگي شماري از استادان دانشگاه تهران بدل شد به تيترهايي همچون «موج برکناري استادان دگرانديش»، «تسويه استادان ناراضي»، «اتخاذ موج انقلاب فرهنگي دوم»، «طرح سپردن علوم انساني در دانشگاه ها از سوي اصولگرايان به حوزه هاي علميه» و قس عليهذا. همان موقع هم راقم اين سطور نوشت که اين سخنان چندان پايه و اساسي ندارد.

نظري که با اخم و ابرو در هم کشيدن بسياري از دوستان مطبوعاتي و همکاران دانشگاهي ام مواجه شد. نه اينکه بنده اعتقاد داشته باشم اصولگرايان «فرشته» اند و اهل تصفيه و برکناري و زدن سياسي حريف و رقبا نيستند. حاشا و کلا. اي بسا که برخي از آنان بدشان نيايد سر به تن هر استادي که مجيز حکومت را نگفته و بدتر از آن، از آن انتقاد هم کند، نباشد. اما بازنشستگي استادان در تابستان سال گذشته هر چه بود و به هر انگيزه يي صورت گرفت، خيلي ارتباط با مسائل سياسي پيدا نمي کرد. چرا که اساساً استاداني که بازنشسته شدند نه به انتقاد از دولت، اصولگرايان يا نظام اشتهار داشتند، نه افکار و انديشه هاي آنان خواب راحت را از چشم مسوولان ربوده بود، نه آثار و تاليفات يا سخنراني ها و کلاس هاي آنان بدل به معضلي براي حکومت شده بود و نه فوج فوج جوانان و دانشجويان را در نتيجه مطالب شان از راه راست منحرف مي کردند. به زحمت مي شد در ميان آنان مطلبي را سراغ گرفت که براساس آن بتوان به اين جمع بندي رسيد که در پشت بازنشستگي آنان يک انگيزه سياسي مي توانسته در کار بوده باشد. تنها شائبه يي که به انديشه سياسي بودن بازنشستگي ها قوت مي بخشيد وجود آيت الله عميد زنجاني بود؛ روحاني بالنسبه اصولگرايي که حکم رياست دانشگاه تهران را از دولت اصولگرا گرفته بود. به علاوه او با صدور حکم بازنشستگي براي شماري از استادان و دست نگه داشتن در خصوص شماري ديگر به شائبه سياسي بودن بازنشستگي ها نيز دامن مي زد.

اما در خصوص دکتر فرهاد رهبر رئيس جديد دانشگاه و احکام بازنشستگي که او صادر کرده کمتر مي توان ديگر شائبه يي داشت. او نه تنها روحاني نيست بلکه نخستين چهره عالي رتبه اصولگرا بود که انتقاداتش از احمدي نژاد باعث شد از دولت اخراج شود. به علاوه او برخلاف عميد زنجاني قانون بازنشستگي را در خصوص همه و به صورت يکسان به اجرا گذاشت. استادي با بيش از 65 سال سن و 30 سال سابقه تدريس يا استخدام بازنشسته شد. صرف نظر از آنکه چپ بود يا راست، اسلامگرا بود يا سکولار، بي دين بود يا بادين و بي سواد بود يا باسواد. مي ماند سه پرسش اساسي؛ چرا بازنشستگي استادان در جامعه ما با شائبه سياسي بودن همراه مي شود اگر اين اصل کلي را بپذيريم که استادان بالاخره روزي بايد بازنشسته شوند، چرا بازنشستگي براي بسياري از آنان حکم به آخر خط رسيدن را به لحاظ آکادميک پيدا مي کند؛ و بالاخره با اين انتقاد که بازنشستگي استادان باسواد، ضربه علمي بر پيکر نهادي مثل دانشکده حقوق و علوم سياسي دانشگاه تهران وارد مي کند، چه بايد کرد؟ در خصوص فقره اول مشکل همان طور که اشاره شد بازمي گردد به ضعف جامعه مدني در ايران. واقعيت تلخ آن است که حکومت در ايران نشان داده است از کنار گذاشتن استادان ناراضي و منتقدش رويگردان نيست. اين مساله سبب مي شود همواره اين تصور و شک وجود داشته باشد که استادي که بازنشسته شده، ناراضي و منتقد حکومت بوده. راه چاره اين «بيماري» آن است که حکومت نتواند استادان منتقد و دگرانديش را کنار بگذارد.

همچنان که در ترکيه و پاکستان حکومت نمي تواند استادان مخالف و منتقد را از دانشگاه اخراج کند. در خصوص فقره دوم، اينکه بازنشستگي استادان چرا بايد به منزله پايان حيات آکادميک شان تلقي شود. بايد گفت بدبختانه و به دليل عقب ماندگي علمي جامعه مان، زندگي آکادميک براي بسياري از استادان ما (بالاخص در حوزه علوم انساني) خلاصه مي شود در تدريس و باز هم تدريس. تحقيق و تفحص، بررسي هاي بنيادي، پرورش شاگرد، نقد و نظريه پردازي و ساير حوزه هاي آکادميک در دانشگاه هاي ما و ميان استادان مان چندان جايگاهي ندارد. استادي که به دنبال تحقيقات و توليد فکر و انديشه باشد پس از بازنشستگي دنيا برايش به آخر نمي رسد و دنياي پژوهش مآبش را دارد. اما استادي که خلاصه شده باشد در تدريس (آنچنان که قاطبه استادان ما هستند)، بازنشستگي يعني بازماندن و دوري از تدريس و در بعضي به آخر خط رسيدن.

چنين است که استادان ما اين همه از بازنشستگي گريزانند. مي رسيم به اينکه بازنشستگي اين يا آن استاد، باعث فقر و فلاکت علمي و درجا زدن دانشکده محل کارش مي شود؛ از جمله در مورد بازنشستگي برخي از استادان دانشکده حقوق و علوم سياسي دانشگاه تهران اين استدلال خيلي مطرح مي شود. در اينکه برخي از استادان دانشگاه حقوق انصافاً عالم و ستون علمي حوزه خود هستند ترديدي نيست و قطعاً بعد از بازنشستگي هم بايد از گوهر وجودشان بهره گرفت. اما به يک شکل ديگر هم مي توان به اين مساله نگاه کرد.

رشته حقوق و علوم سياسي در دانشگاه تهران از يک قدمت بيش از هفتاد سال برخوردار است. آيا اين فقر و فلاکت هاي علمي يک نهاد علمي را نمي رساند که با بيش از هفتاد سال قدمت علمي، حيات و مماتش در اين يا آن حوزه، گره خورده باشد به يک يا دو استاد در آن حوزه، به نحوي که اگر آن يک يا دو استاد بازنشسته شوند يا خداي نکرده فوت کنند، آن حوزه با بحران و مصيبت روبه رو شود؟ مي توان پرسيد پس در اين هفتاد سال استادان آن دانشکده چه مي کرده اند، کدام توليد و شکوفايي علمي را داشته اند و چه کساني را طي اين مدت براي بعد از خود تربيت کرده اند؟ آيا نهاد هاي علمي جوامع توسعه يافته هم اين قدر بي بار و برگ هستند؟

ارسال نظرات
خط داغ