"اوباما خطرناکتر از بوش است"
بسیاری در ایران بر این اعتقادند كه پرونده هستهای ایران و چیزی كه به هیچ وجه دیگر جنبههای فنی ندارد و آنچه باقی مانده صرفا سیاسی است. سیاسی از این جهت كه همه تمایل به اعتمادسازی ایران و نیز اثبات اینكه طرفدار صلح است دارند.
این مسئله هم بر اساس پیشبینیهای بسیاری از مدتها قبل، مسئلهای بود كه در نهایت باید توسط ایران و آمریكا و در گفتوگویی نزدیكتر حل میشد. روز به روز كه میگذرد ابعاد جدیتری از این مسئله هویدا میشود.
ایران و آمریكا در شرایطی هستند كه نه گفتوگویی رسمی و جدی دارند و نه اینكه تمایل به عدمانجام آن دارند. در مورد پرونده هستهای ایران و نقش آمریكا در آن به ویژه پس از شركت برنز، معاون وزیر امور خارجه آمریكا در مذاكرات ژنو با دكتر فریده فرهی استاد دانشگاه هاوایی آمریكا گفتوگویی كردیم كه در ادامه میخوانید.
برخی معتقدند هدف ایران نسبت به حضور در مذاكرات ژنو خریدن وقت تا برگزاری انتخابات آمریكاست. از نظر آنان مقامات ایران گمان میكنند این مذاكرات هرگونه حمله نظامی به ایران را خنثی كرده و از سوی دیگر ایران نیز چیزی را از دست نخواهد داد. تحلیل شما از این مسئله چیست؟
ببینید همین عدماطمینان در مورد مقاصد و اهداف آمریكا در مذاكرات و روند تصمیمگیریها نیز وجود دارد. به طور مثال گفته میشود كه اجازه شركت بیل برنز در مذاكرات ژنو حركتی تاكتیكی از طرف آمریكا بوده است كه با نشان دادن تمایل خود به گفتوگو راه آمریكا را برای تحریمهای بیشتر باز كند و البته شاید هم باید مذاكرات ژنو را به دلایل تاكتیكی مانند وقت كشی از طرف ایران و نمایش اراده دیپلماتیك از طرف آمریكا خلاصه كرد. اما من معتقدم كه هنوز نمیتوان در این باب با قاطعیت نظر داد. نتیجه این مذاكرات بستگی به ادامه آنها دارد. اگر دو طرف و حتی یك طرف فقط هدف وقت كشی ویا نمایشی داشته باشند این مذاكرات باعث عدماطمینان بیشتر و در نتیجه منجر به تعلیق خود مذاكرات خواهد شد كه هدف ایران اگر وقتكشی باشد را خنثی خواهد كرد.
در ایران بسیاری از مقامها و مسوولانی كه تاثیر مستقیمی بر سیاست خارجی و اصولی كه ایران در رابطه با دیگر كشورها و به ویژه در زمینه انرژی هستهای به كار میبندد، دارند بر این عقیده هستند؛در صورتی كه باراك اوباما رئیسجمهور بعدی آمریكا باشد جنگی رخ نخواهد داد، بنابراین ایران باید تا ژانویه خود را در همین وضعیت حفظ كند و مذاكرات احتمالی را با دولت بعدی انجام دهد چون امتیازات بیشتری خواهد گرفت و حتی برخی معتقدند با دولت اوباما میتوان به توافقی بر سر غنیسازی هم دست یافت. نظر شما چیست؟
من معتقد نیستم كه چنین اجماع ساده انگارانهای در رابطه با سیاست داخلی آمریكا در میان مسوولان ایران وجود داشته باشد ولی اگر دارد این دیدگاه اشتباه است. اوباما، بر خلاف بوش، موضعی اصولی و جدی در مورد مخالفتش با اشاعه سلاحهای اتمی ونقش آمریكا در این ارتباط داشته و حتی اتخاذ كرده است. او معتقد است كه حتی آمریكا در مورد پایبندی به ضوابط انپیتی قصور داشته و در این ارتباط حاضر به اعمال محدودیتهای جدیتر در ارتباط با برنامههای هستهای آمریكا است. این اراده در ارتباط با جلوگیری از اشاعه تسلیحات اتمی هم موضع او را در ایجاد اجماع جهانی بر ضد برنامه ایران قویتر از بوش مینماید و هم مسلما باعث نفوذ بیشتر كارشناسان مخالف اشاعه تسلیحات اتمی در دولت او خواهد شد. تا آنجا كه من میدانم یك یك مشاوران هستهای اوباما معتقد هستند كه برنامه هستهای موجود ایران با هدف ایجاد توانایی ساختن تسلیحات اتمی اگرچه نه الزاما ساخت حتمی آنها و بیرون آمدن از ان پی تی برنامهریزی شده است. البته ممكن است كه برخی از مشاوران او معتقد باشند كه راهی كه دولت بوش در پیش گرفته است- كه مخالف مذاكره مستقیم بدون پیششرط تعلیق چرخیدن حتی یك
سانتریفیوژ است- راه اشتباهی بوده است. ولی این دلیل نمیشود كه آنها با جدیت پیگیر برخورد با برنامه هستهای ایران نباشند. من حدسم این است كه دولت ایران كاملا واقف به بحثهای درونی این كارشناسان هستهای آمریكایی است. دولت ایران مسلما میداند كه سناریوهای مختلفی در مورد محدود كردن برنامه اتمی ایران كه شامل ایجاد كارخانه غنیسازی چند ملیتی (كنسرسیوم) در خاك ایران نیز میشود در آمریكا مورد بحث است. در عین حال میدانند كه كسانی هم در میان مشاوران اوباما وجود دارند كه مانند مشاوران دولت بوش معتقد به بدیل صرف و یا به عبارت دیگر تعلیق كامل غنیسازی هستند، یعنی فریز در مقابل فریز. در این شرایط برنامهریزی برای ایجاد توافق در ارتباط با شكل و حدود غنیسازی و یا امتیازهایی كه ایران قرار است بگیرد نمیتواند و یا نباید بر پایه امید به تغییر مواضع آمریكا در دولت بعدی در مورد غنیسازی و یا گرفتن امتیاز بیشتر از آن دولت باشد. بلكه باید برپایه ارزیابی واقع گرایانه در مورد شرایط موجود، كه فعلا شامل یك حركت در جهت مذاكره از طرف دولت بوش است، باشد. از دید من استفاده نكردن از موقعیت موجود به خاطر امید به شرایط نامشخص در آینده
اشتباه بزرگی است كه ایران در گذشته هم مرتكب شده است و امیدوارم كه دیگر تكرار نكند، بهخصوص اینكه شروع مذاكرات با دولت بوش این مزیت را دارد كه دولت بعدی را تا حد زیادی در معذوریت الزام ادامه مذاكرات قرار خواهد داد چون این روزها هیچكس در آمریكا نمیخواهد تندروتر از بوش بهنظر بیاید!
آنچه از اظهارات مقامهای ایرانی حاضر در مذاكرات و غیره و همچنین سولانا و دیگر طرفهای اروپایی شنیده میشود چه نتیجهای میتوان گرفت. این مذاكرات چه نتایجی برای طرف ایرانی و اروپایی داشت؟
فعلا كه هیچ نتیجهای نداشته است چون دولت ایران هنوز جواب صریحی در ارتباط با اصل توقف درمقابل توقف (كه با تعلیق فرق دارد) برای شش هفته نداده است.
به نظر شما چرا آمریكا در این مذاكرات در سطح بلندپایهای با حضور برنز حضور یافت؟ آمریكا با این اقدام میخواست به ایران چه بگوید؟
به نظر من در دولت بوش اختلافهای اساسی در مورد شكل فعل و انفعال با ایران وجود دارد. البته ممكن است همانطور كه قبلا مطرح كردم شركت برنز فقط یك حركت تاكتیكی در جهت آرام كردن مخالفت با سیاستهای جنگطلبانه بوش در درون آمریكا باشد. ولی به گمان من این یك حركت آزمایشی برای محك زدن جدی بودن ایران در مذاكرات است كه ادامه آن بستگی به عكسالعمل ایران خواهد داشت. این حركت در اصل ادامه حركتی است كه با امضای خانم رایس زیربسته پیشنهادی به ایران شروع شد كه مرادش جدی نشان دادن عزم آمریكا - البته با تاكید بر آنچه مطلوب آمریكاست یعنی تعلیق غنیسازی - برای حل مسئله ایران از طریق مذاكره و نه تغییر ساختار سیاسی است كه آمریكا تاكنون شعارش را سر میداد. در اصل این حركت را میتوان قدمی آزمایشی و یا حتی سست در جهت ایجاد اطمینان در مورد مقاصد آمریكا دانست كه سستی آن را نیز به نظر من باید هم از دیدگاه نزاعهای سیاسی درون دولت بوش و هم بخاطر عدماطمینان به مقاصد ایران در ابراز علاقه به مذاكرات توضیح داد.
به نظر شما سیاست آمریكا، آنطور كه میگویند در قبال ایران دچار چرخش شدید شده است؟
چرخش شدید خیر ولی این تغییر را نیز نباید نادیده گرفت. دولت بوش كماكان رسما تاكید بر پیش شرط تعلیق كامل غنیسازی قبل از شروع مذاكرات اصلی در مورد بسته پیشنهادی به ایران را دارد. اما امكان شركت آمریكا در دوران مذاكرات شش هفتهای بر پایه اصل توقف در مقابل توقف ممكن است راه را برای تعدیل یا نرمش در مواضع اصولی وسفت و محكم باز كند. البته هیچ نوع یقینی در این ارتباط وجود ندارد ولی فعل وانفعال در مذاكرات خود میتواند باعث اطمینان بیشتر طرفین شود و راه را برای انتخابهایی كه قبلا امكانپذیر نبودند باز كنند، البته به شرطی كه دو طرف آماده و برای حل مناقشه وارد گود شده باشند.
آمریكا از یك سو در مذاكرات حضور مییابد و از سوی دیگر به طور غیررسمی به ایران پیشنهادی برای تاسیس دفتر حافظ منافع در تهران میدهد و از آن سو معاون امنیتی وزارت كشور ایران میگوید اگر آمریكاییها در ایران حضور یابند جان اتباع و دیپلماتهای آمریكا را تضمین میدهیم. تمام اینها حاكی از چیست؟چرا این اظهارات به گشایشی منجر نمیشود؟
من مطمئن نیستم كه هنوز حتی به طور رسمی درخواستی از ایران شده باشد ولی در هر صورت من تمام این رد و بدلهای كلامی را جزئی از سعی دو طرف برای محك زدن جدیت طرف مقابل برای مذاكره میبینم. فعلا كه به هیچ جایی نرسیده و من بعید میدانم كه به این زودیها هم به جایی برسد چون هر دو طرف مشكلات درون حكومتی خود را دارند كه اجازه حركت سریع را به آنها نمیدهد. این مشكل آمریكا با پیروزی اوباما ممكن است تا حدی حل شود ولی هنوز معلوم نیست.
جلیلی بلافاصله پس از پایان مذاكرات ژنو گفت، مذاكره در قالب 1+6 به مراتب از 1-7 بهتر است. تحلیل شما از این اظهار نظر چیست؟
من واقعا از صحبتهای آقای جلیلی متوجه دلایلشان برای انتخابهای دیگر و نوع آنها نشدم و ایشان تا آنجا كه من میدانم چیزی جز اشاره به اینكه باید «انتخاب» كنیم، نكردهاند و در تهران نیز موضع خود را قدری تعدیل كرده و گفتند كه باید بررسی شود كدام انتخاب «راهگشاتر» است. شاید ایشان فكر میكنند كه حضور آمریكا تنها بهعنوان ناظر صلاح نیست. شاید چون آمریكا این حضور را فعلا برای یك بار اعلام كرده، ایشان خواستهاند دست پیش را بگیرند و بگویند 1+6 بهتر است. در هر صورت تا وقتی كه توضیح بیشتری داده نشود من نمیتوانم نظر به دردبخوری بدهم.
چرا حضور آمریكا در مذاكرات هستهای سودمند است؟
ببینید حضور آمریكا ممكن است در این مذاكرات مقدماتی كه توسط سولانا اداره میشود الزاما سودمند نباشد ولی نهایتا حل مسائلی كه آمریكا با ایران دارد و بر پایه آنها سازمانهای بینالمللی وتعدادی از كشورهای قدرتمند دنیا را بر ضد ایران بسیج كرده است، بدون گفتوگوی رودررو بین ایران و آمریكا امكانپذیر نیست.
برخی در ایران این موضوع را مطرح میکنند که مسئله ایران و آمریکا باید توسط یک دولت برآمده از تفکرات غیرجناحی حل شود. آیا تاثیر مسائل اینچنینی بر دیپلماسی در طولانی مدت میتواند بر امور داخلی آینده دموکراسی اثر بگذارد؟
من معتقدم كه روند دموكراسی فقط از درون امكانپذیر و الزاما تدریجی است. البته شرایط بینالمللی و عوامل خارجی بیتاثیرنیستند و میتوانند روند دموكراسی را آهسته و حتی در شرایط استثنایی به بیراهه بكشانند. در شرایط كنونی شك ندارم كه فشارهای خارجی و تهدیدهایی كه ایران به طور علنی با آن مواجه است باعث حركت صحنه سیاسی ایران به نفع جناح راست و دیدگاه امنیتی و تعلقات اقتدارگرایی شده است. همین اتفاق بعد از 11 سپتامبر البته به نوع خودش درآمریكا افتاد. حل مسئله آمریكا حتی از طرف دولت احمدینژاد نهایتا باعث دورشدن از دیدگاه امنیتی وباز شدن فضای سیاسی ایران خواهد شد. البته میدانم برای خیلیها این حركت بیش از حد آهسته خواهد بود ولی من حقیقتا راهی جز حل مشكلات خارجی ایران و این حركت تدریجی نمیبینم.