فصل جدایی دولت از روحانیت همسو
کارگزاران: کسب سمت نخستوزیری توسط شهید محمدجواد باهنر و پس از آن کابینه کوتاهمدت آیتالله مهدوی کنی سرآغاز فصل جدیدی از حضور چهرههای روحانی در ساختار مدیریت دولتی و هدایت قوه مجریه به دست قشری بود که در سالهای پیش از پیروزی انقلاب اسلامی و حتی چندی پس از آن با بهرهمندی از جایگاه پرنفوذ، سازماندهی فراگیر و مقبولیت همگانی همواره در نقش داور و میانجی بین مردم کوچه و بازار و دولتمردان حضور داشتند.
تجربه دولتمداری و مدیریت روحانیون بر دستگاه اجرایی کشور نشان داد که آنان در این شرایط هم توانستند چندین فصل سرنوشتساز از جمله مقطع تثبیت نظام جمهوری اسلامی و دفاع مقدس را در کنار مردم و با استفاده از حمایتهای همهجانبه ایشان پشت سر بگذارند و حتی در مقاطع دیگری مانند دوران توسعهگرایی و سازندگی و تقویت وجوه مردمسالاری بار دیگر اعتماد ملت را جلب کنند. هشت سال فعالیت دولت هاشمی رفسنجانی که خود یکی از روحانیون بلندپایه محسوب میشود و برنامههای پر افت و خیز کابینه دولت سازندگی و همچنین هشت سال حضور پرتلاطم دولت اصلاحات که به ریاست سیدمحمد خاتمی وظیفه تقویت جامعه مدنی را بر دوش خویش تعریف کرده بود از مصادیق این تحلیل هستند، زیرا هر دو رئیسجمهور روحانی بهرغم آنکه در دوران اولیه صدارت خود سالهای پر فراز و نشیبی را پشت سر گذاشتند بار دیگر هم با حمایتهای وسیع مردمی به صحنه بازگشتند و اکنون نیز از شخصیتهای برجسته به شمار رفته و تا میزان قابل توجهی همچنان مقبولیت گسترده خویش را حفظ کردهاند. دولت نهم هم پس از پایان این دوران و در حالی که برخی از روحانیون محافظهكار و صاحبنفوذ جناح راست سنتی به مخالفت علنی
با برنامهها و دیدگاههای اصلاحطلب برآمدند و شکاف موجود در بین دو جناح روحانی موجود در ساختار سیاسی ایران علنی و گستردهتر شد، کوشید تا در آغاز با استفاده سیاسی از این شکاف و القای دلبستگیهای روحانیون راستگرا به خویش، خود را به عنوان یکی از دولتهای آرمانی روحانیت معرفی کرده و با تاکید بر ارزشیبودن همه ارکان دولت حمایت همهجانبه و بیچون و چرای آنان را به دست آورد. محمود احمدینژاد ریاست این دولت هم اگرچه روحانی نبود، اما با ایجاد تشابه میان خود و شهید رجایی و تبلیغات فراوان درباره روابط صمیمانهاش با این شاخه از روحانیون نظام و تاکید بر ارزشی بودن برنامهها و دیدگاههای خویش توانست فصل شیرینی از ماه عسل میان دولت و روحانیون محافظهکار را رقم بزند. از سوی دیگر طرف مقابل هم در واکنش به انتقادات جناح مخالف و ملهم از صفبندیهای دوران اصلاحات از دولت نهم حمایت کرد.
این ماه عسل اما طولانی نبود و داستان جدایی، با انتقادات روحانیت همسو از سیاستها و رفتارهای اقتصادی دولت نهم آغاز شد. اینبار هم غول گرانیها و ناکامی در تحقق شعارهای بزرگ اقتصادی به پاشنه آشیل دولتی بدل شد که میکوشید بیش از اسلاف خویش خود را نماینده افکار و مورد حمایت روحانیت محافظهکار نشان دهد. زیرا که روحانیون در این برهه از یکسو به خاطر نقش تاریخی خود در میانجیگری بین حوزه دولت و ملت و از سوی دیگر به خاطر حمایتهای تاکتیکی و سیاسی از کابینه نهم بیش از همگان در مواجهه با انتقادات روزمره مردم قرار گرفته و ناچار بودند تا در برابر خواستههای ابتدایی آنان در زمینه معیشت و معاش پاسخگو باشند. انتقادات اقتصادی و اختلافات راهبردی روحانیون محافظهکار با دولتمردان جوان و تازهکاری که انتظار داشتند تنها به بهای همسویی و همفکری از حمایت پدران روحانی خویش بهرمند شوند، بیپاسخ باقی نماند. این اختلافات نوظهور اکنون فصل دیگری از این ماجرا را رقم زده است برخی آن را جدایی دولت از حامیان روحانی محافظهکار نامیده و برخی دیگر حتی جدال میان طیف پسران تندرو با پدران روحانی محافظهکار لقب میدهند. اما نقطه مبهم این
ماجرا در سرعت پیوند و گسست میان دولتمردان کابینه نهم و روحانیون محافظهکار در ساختار سیاسی است. چنانچه به عنوان مثال میتوان به دو نمونه از اظهارات «مصباحی مقدم» سخنگوی سابق جامعه روحانیت مبارز نگاه کرد که خود مشتی از خروار است. مصباحی مقدم: تا پیش از دولت نهم روحانیت نقشی در اقتصاد نداشت (خبرگزاری مهر، شهریور86 )
سخنگوی جامعه روحانیت مبارز: دولت مسبب اصلی تورم است (سایت عصر ایران، اردیبهشت 87)
فصل جدایی را شاید بتوان کمی عمیقتر از آنچه که در حال حاضر فعالان سیاسی به زبان میآورند تحلیل کرد و گامی هم در شناخت دلایل کیفی جدال این دو طیف برداشت. آیا به راستی دولت نهم در پی حذف روحانیت از ساختار مدیریتی کشور است؟ آیا همراهی و همسویی دولت با روحانیت محافظهکار جناح راست سنتی تنها در حد و مرز اختلافات اقتصادی پایان میگیرد؟ و سرانجام این پرسش که ریشهها و دلایل این جدایی محصول چیست و اینکه آیا چنین فصلی را میتوان فصل آرایش سیاسی دوران پسا اصلاحات لقب داد؟
دلایل ساختاری:
نگاهی گذرا به تحولات سیاسی نهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری و آرایش احزاب و تشکلهای در آن زمان به وضوح نشان میدهد که ستاد انتخاباتی محمود احمدینژاد در مقایسه با سایر رقبای اصولگرای خویش که از اردوگاه محافظهکاران به میدان رقابت آمدند کمترین حجم حمایتهای تشکلهای روحانی را به همراه داشت. در این میان تنها حمایت مصباح یزدی از وی برجسته بود و پس از پیروزی در این رقابت، ارتباط گستردهتر با روحانیت محافظهکار و جلب نظر و حمایت ایشان به یکی از اولویتهای بسیار مهم در برنامههای او و مردان کابینهاش تبدیل شد. واقعیت این است که احمدی نژاد از ابتدا نامزد مورد تایید این جناح نبود و روحانیون محافظهکار در نبرد سیاسی با رقبای خویش به اتئلاف تاکتیکی بر سر این نامزد همسو رسیده و به حمایت از وی برخاستند. همین امر و سرعت تحولات فرصت و زمینههای اتصال فکری و یا همسویی راهبردی در برنامهها را از ایشان گرفت و حتی چینش نخستین نیروها در ساختار کابینه نشان داد که او چندان با پدران روحانی این جناح هماهنگ نیست. سنگلاخهای مسیر حرکت دولت و ناکامیهایش هم مزید بر علت شد تا اینکه اکنون میتوان مشاهده کرد که مردان جوان کابینه
اصولگرای دولت نهم حاضر به تحمل انتقادات روحانیون این جناح نبوده و فاطمه رجبی (همسر سخنگوی دولت) به عنوان یکی از حلقههای وصل حامیان دولت و روحانیون بلندپایه از اینگونه اظهارات منتقدانه روحانیت همسو آشفته شده و از جامعه روحانیت مبارز انتقاد میکند. از سوی دیگر به وضوح روشن است که تمامی مشاوران روحانی رئیسجمهوری تنها از میان یک حلقه فکری برگزیده شدهاند و وی در کسب نظر مساعد سایر گرایشهای روحانی در این جناح ناکام مانده است.
دلایل معرفتی:
ابتدا باید روشن کنم که تشریح و تبیین این وجه از وجوه فصل جدایی دولت و روحانیت همسو در حوصله این مقاله نمیگنجد و نگارنده میکوشد تا بهرغم اهمیت موضوع و شاید ضرورت تعمق بیشتر به صورت خلاصه تنها با هدف طرح بحث به آن اشاره کند. رفتار سیاسی و آنچه در طول عمر سهساله دولت نهم نشان میدهد گواه بر این است که جریان حاکم اعتقادی به تحزب نداشته و مسیر پیروزی خود را در بهرهگیری از واکنشهای تودهای و رشد جامعه تودهوار میدانند. از سوی دیگر هم آنها میخواهند تا به تمسک به ابزارهایی خود را به عنوان محور و گفتمان جداگانهای در فضای فکری و معرفتی جامعه مطرح کرده و بدین وسیله با عبور از نظریههای انقلابی راهی جدا از آنچه که پدران روحانی معرفی و تشریح میکنند، برگزینند. بههر حال فصل جدایی دولتمردان محافظهکار دولت نهم که سابقه چندانی در این اردوگاه ندارند با پدران روحانی شاید آغاز صفبندی تازهای در دل اردوگاه راست سنتی است که میتوان از این پس مراکزی فرماندهی در دو سر این دو طیف مشاهده کرد؛ مراکزی که حداقل اکنون میتوان گفت در یکی از آنها نقش روحانیون کمرنگ بوده و انشقاق در دل آن بدیهی است.