موگاديشو؛ شهر ارواح
روزنامه اعتماد: «امينه حسن علي» در آن روز که شوهرش «عبدي» بر اثر انفجار نارنجک کشته شد، مي خواست براي وي غذاي مورد علاقه اش يعني گوشت گوسفند پخته و کشمش پلو تهيه کند. آن روز براي اين خانواده به نوعي يک روز جشن به حساب مي آمد زيرا عبدي پس از هفته ها تلاش بالاخره کاري پيدا کرده بود، يعني تعمير شيرواني همسايه پولدارشان که براي وي چند دلاري دستمزد در پي داشت. مواد اوليه غذاي آن روز برخلاف هميشه ديگر آن برنج و روغن دزديده شده از انبارهاي سازمان کمک رسان نبود. عبدي شيرواني سازي بود که هميشه آرزو داشت زماني که آن جنگ داخلي به خاطره ها بپيوندد، خانه يي زيبا براي خانواده اش بسازد.
عبدي صبح روز بيستم آوريل به سوي محل کار جديدش به راه افتاد. در همان زمان سربازان اتيوپيايي مستقر در آن سوي موگاديشو يک نارنجک تفنگي به سوي اين منطقه مسکوني شليک کردند. امينه صداي اين انفجار را شنيد، صدايي گوشخراش و ظاهراً نزديک. با خودش گفت که نبايد وحشت کنم زيرا عبدي در امنيت است، اما احساسش چيز ديگري مي گفت. پس رو به سوي آسمان کرد و از خدا خواست که اتفاقي براي عبدي نيفتد در غير اين صورت چه کسي شکم مريم 9 ساله و علي نوزاد او را سير خواهد کرد؟ بيش از يک ربع ساعت محله را دود غليظ حاصل از انفجار و فريادهاي مردم پر کرده بود. امينه تحمل اين بي خبري را نداشت، پس به سوي خيابان و جايي که عبدي بود دويد و مشغول جمع آوري تکه هاي باقيمانده از جسد وي شد.
در حال حاضر اين کشور شاخ آفريقا يعني سومالي در آستانه شديد ترين و سخت ترين جنگ ها قرار دارد؛ کشوري که از دولت، پليس و ارتش کارآمدي برخوردار نيست و علاوه بر آن از هيچ مدرسه و اداره يي نيز خبري نيست. موگاديشو نمونه کامل همان شهر ارواح است يعني پايتختي فاقد شبکه برق و آب و فاضلاب و حتي فاقد يک شبکه دفع زباله. اين جنگ داخلي ساکنان اين شهر را فراري داده و امروز 750 هزار نفر يعني نيمي از جمعيت موگاديشو از اينجا فرار کرده اند. ده ها هزار نفر ديگر براي فرار به خارج از کشور و براي رسيدن به اردوگاه هاي پناهجويان در يمن، عرض اقيانوس عدن را با قايق هاي ماهيگيري طي مي کنند و اين سفري هراسناک و چهل ساعته است که بر پايه برآوردها يک چهارم از سرنشينان اين قايق ها زنده به مقصد نمي رسند.
آن عده که محکوم به ماندن در سومالي هستند و نمي توانند به آن قايق ها سوار شوند در آن خيابان سوراخ سوراخ که به سوي آفقويه مي رود، جمع شده اند. اين خيابان بزرگ ترين کمپ داخلي پناهجويان دنيا است و بيش از 250 هزار پناهجو را در خود جاي داده است. هر روز افراد جديدي در حالي که مايملک خود را در ميني بوس هاي سفيد يا روي گاري ها گذاشته اند به اين اردوگاه وارد مي شوند و رفته رفته منظره اين اردوگاه شبيه به اژدها شده است؛ اژدهايي که در واقع بدن آن همان مسکن هاي ناپايدار ساخته شده از پلاستيک و شاخه درختان است، فرشي پر وصله و پينه از فقر و فلاکت با 30 کيلومتر طول که هر روز طويل تر مي شود.
با فروپاشي شوروي سابق در سال 1991، سقوط ديکتاتوري «محمد زيادباره» نيز فرا رسيد. پس از آن بود که جنگ سالاران و بازرگانان قدرتمند با ارتش هاي شخصي شان و البته به کمک قبايل همواره رقيب، موگاديشو را به خاک و خون و ويراني کشيدند. هنگامي که در سال 1992 تصاوير آن مردمي که از شدت گرسنگي شبيه اسکلت شده بودند در دنيا پخش شد، سازمان ملل و ايالات متحده امريکا تصميم گرفتند به اين مردم کمک کنند و اعزام يگان هاي نظامي و کمک هاي غذايي را آغاز کرده و آن عمليات را «بازتوليد اميد» نام نهادند. اما اين عمليات با اميد سروکاري نداشت و تبديل به کابوسي براي ايالات متحده و سازمان ملل شد. در سوم اکتبر 1993 هجده سرباز امريکايي در کمين نيروهاي شورشي افتاده و کشته شدند و شورشيان جنازه هاي آنها را در خيابان هاي موگاديشو به نحو تحقيرآميزي به نمايش گذاشتند. بدين ترتيب ابرقدرت امريکا با سرافکندگي نيروهاي خود را از سومالي خارج کرد و مانند بقيه دنيا اين کشور را به حال خود گذاشت. در سال 2006 جنبشي اسلامگرا موفق به بيرون راندن جنگ سالاران از موگاديشو شد و براي چند ماهي توانست در اين شهر و در بخش هاي وسيعي از سومالي به صورتي حداقلي نظم و
قانون را به اجرا درآورد. اما در پايان سال 2006 بود که گروه هاي مسلح اتيوپيايي همراه با شبه نظاميان دولت موقت به بهانه جلوگيري از طالبانيزه شدن سومالي، به موگاديشو حمله کردند و صد البته از پشتيباني هاي امريکا هم برخوردار بودند. اما حال پس از هفده ماه و با حدود هفت هزار کشته، وضعيت در سومالي به مراتب بدتر از قبل شده است.
ما چهار روز پس از مرگ عبدي در زير يکي از همين مسکن هاي پلاستيکي در انتهاي خياباني که به سوي آفقويه مي رود يعني در فاصله 23 کيلومتري موگاديشو با امينه ملاقات مي کنيم. اين زن 32 ساله و نحيف، پوستي چون ابريشم کلفت قهوه يي رنگ و بازواني به نازکي کاغذ دارد. او در همان حال که زندگي اش را براي ما شرح مي دهد، نوزادش علي را با سينه هايي که ديگر شيري در آنها نيست، شير مي دهد. اين زن و شوهر در ماه هاي اخير يعني در دوراني که روز به روز خطر جنگ در موگاديشو جدي تر مي شد، شب ها به بحث و گفت وگو در اين مورد که چرا در اينجا بمانند و فرار نکنند، مي پرداختند و هميشه هم يک پاسخ وجود داشت؛ به خاطر بچه ها. امينه به شوهرش گفته بود که در صورت فرار شايد جان فرزندانشان به خطر بيفتد؛ «به او گفتم که مي توانيم نزد شوهر خواهرم که در يکي از اردوگاه هاي کنار ساحل زندگي مي کند برويم تا بالاخره يک روز وضعيت بهتر شود.» بيوه عبدي اين سخنان را مي گويد و صورتش را تميز مي کند؛ «عبدي هميشه به اين حرف مي خنديد.» علي کوچک جيغ مي کشد زيرا صورتش جولانگاه مگس هايي شده که به داخل بيني و گوش ها و چشم هايش مي روند.
از چادر بغلي صداي بلند ناله هاي يک زن به گوش مي رسد. از قرار معلوم خوني را به وي تزريق کرده اند که با گروه خوني خودش متفاوت بوده است و اصولاً در سومالي کسي حوصله پرداختن به اين جزئيات را ندارد. همين امروز صبح يک مرد سالخورده در آنجا از شدت ضعف مرده است. يکي از زنان همسايه مشغول دفن يک کودک است و در همان حال ابوذر بيست ساله پيراهنش را بالا مي زند تا زخم هاي تازه يي را که بر اثر اصابت گلوله در بدنش دارد به ما نشان بدهد. همه اينها اموري معمول و روزمره در اين اردوگاه به شمار مي آيند. امينه مي گويد که شوهرش عبدي به دليل غرورش نمي خواسته به صورت طفيلي زندگي کند و هميشه مي گفته کسي مثل او که مي خواهد واقعيت هاي زندگي را مانند يک لکه چرک از بين ببرد و پاک کند، نمي تواند فرار کند.
در پايان ماه آوريل جنگي سه روزه آغاز شد و پس از آن خيابان هاي موگاديشو پر بود از اجساد غيرنظاميان، سربازان اتيوپي و جواناني که براي جنگ با اشغالگران اتيوپيايي به گروه شبه نظامي و اسلامگراي الشباب پيوسته بودند. اين جنگ ها در واقع فصل ديگري از تراژدي سومالي هستند که در گوشه مرده و فراموش شده ذهن افکار عمومي جهان جاي گرفته اند.
در بيمارستان هاي موگاديشو حتي در روزهاي پس از پايان آن جنگ نيز قربانيان زيادي به چشم مي خورند. جراحان در حال قطع کردن پاي جواني هستند که استخوان رانش بر اثر اصابت ترکش هاي نارنجک خرد شده است. در بخش زنان دختر بچه يي بستري است که سرش مورد اصابت يک گلوله کمانه کرده قرار گرفته و از آن زمان نيمه راست بدنش فلج شده است و از طريق لوله يي که از مجراي بيني اش داخل شده تغذيه مي شود. مادرش به آرامي با يک بادبزن مگس ها را از روي پانسمان خونين دخترک دور مي کند. هوا داغ و خفقان آور است و بوي غذاي فاسد و عرق و چرک و خون شامه را آزار مي دهد. تعداد تختخواب هاي بيمارستان کفايت همه بيماران را نمي کند و تنها بيماران صعب العلاج صاحب تخت مي شوند و ديگر مجروحان و بيماران روي زمين خوابيده اند.
شيخ «محمد اولاد» هم مي خواست آنچه را از آن به عنوان وطن ياد مي کند نجات دهد. او به عنوان يک فرمانده پليس دولتي که از نظر بين المللي به رسميت شناخته مي شد، در نظر داشت امنيت اين شهر را پس از سال ها تامين کند. اولاد بر اين عقيده بود که بالاخره آن نقش درخور و درست را ايفا مي کند و احساس مي کرد که نقش اول نمايشي است که هيچ کس باور نمي کرد روزي روي صحنه برود اما طولي نکشيد که سناريوي اين نمايش تغيير کرد و ديگر پايان خوشي براي آن وجود نداشت.
شصت مامور تحت امر محمد اولاد هستند و گرچه همگي يونيفورم دولتي به تن دارند اما تنها يک سوم از اين عده مسلح هستند. اين فرمانده در حالي که به پيشاني اش دست مي کشد، سوال مي کند؛ «افراد من بايد اسلحه هاي خود را با هزينه خود و از بازار سياه به قيمت هر قبضه چهارصد دلار تهيه کنند. من چطور مي توانم با اين وضعيت نظم را برقرار کنم؟» او و افرادش از چند ماه پيش حقوقي از دولت سومالي دريافت نکرده اند و به همين خاطر مجبورند در مغازه هايي مشغول به کار شوند که هنوز چيزي براي فروختن در آنها موجود است. در غير اين صورت چاره يي جز اين ندارند که به راهزني بپردازند و اين کار به گفته محمد اولاد آنها را بدنام کرده است؛«اما چه کار ديگري مي توانيم انجام دهيم؟» در ميان خيابان هاي اين شهر قديمي که زماني به «مرواريد اقيانوس هند» معروف بود حرکت مي کنيم. اين لقب را در گذشته ايتاليايي ها به موگاديشو داده بودند. در چپ و راست ما باقيمانده ديوارهايي ديده مي شود که روي آنها پر از سوراخ گلوله است و در کنار آنها باقيمانده زنگ زده اتومبيل ها و تانک ها، سوراخ هايي به عمق چند متر روي زمين و کوه زباله ها قرار دارد. گاه سنگرهاي نامطمئن و يگان هاي
بي انگيزه اتحاديه آفريقا را هم مي بينيم که وظيفه شان حفاظت از فرودگاه بين المللي موگاديشو، بنادر و مناطق حومه کاخ رياست جمهوري است.
سربازان اتيوپيايي هم در سايه ورودي خانه ها و مغازه هاي ويران شده در حالي که انگشت بر ماشه ها گذاشته اند در کمين نشسته اند. آنها با نگاهي پرسوءظن معدود رهگذراني را که جرات کرده و پا به خيابان گذاشته اند تفتيش بدني مي کنند. تعداد يگان هاي اتيوپي در سومالي مشخص نيست اما بنا به گفته ها نزديک به 55 هزار سرباز اتيوپيايي در اينجا هستند. شيوه عمل آنها بسيار وحشيانه بوده و به هر کسي که بخواهند تيراندازي مي کنند و از جمله علايق آنها مورد هدف قراردادن مناطق مسکوني با تانک و آتش توپخانه است. دشمنان آنها هم از ائتلافي شکننده ميان جنگ سالاران و اسلامگرايان تشکيل شده اند، دشمني متزلزل که هيچ يونيفورمي ندارد و به هيچ سيستمي پايبند نيست و به هيچ قبيله يي تعلق ندارد و تنها وظيفه و هدفش در بيرون راندن اشغالگران اتيوپيايي و همدستان دولت فعلي خلاصه مي شود.
در کنار يکي از مراکز تغذيه نيازمندان که در کنار يک ويرانه قرار دارد هستيم. اينجا هر روز و تا زماني که موجودي انبارها کفايت کند، آش ارزن به نيازمندان داده مي شود. بچه ها ازدحام کرده اند و بزرگترها با ملاقه هايشان روي ديگ هاي آهني مي کوبند و ناگهان يک تير هوايي شليک مي شود. «برگرديد، برگرديد،» نگهبان يونيفورم پوش فرياد مي کشد و با يک چوب به استقبال اين مردم گرسنه مي رود و آنها را در حالي که اعتراض مي کنند، متفرق مي کند.
به راهپيمايي خود در آن ويرانه ها ادامه مي دهيم. محمد اولاد هم با ما است. خرابه هاي ويلاهاي ايتاليايي را مي بينيم و سري هم به دژي مي زنيم که زماني به دستور سلطان عمان ساخته شده بود. اين دژ که زماني تنها نماد موگاديشو به حساب مي آمد امروز تبديل به توالت عمومي شده است. از کنار بندر ماهيگيران مي گذريم و هتل ويران شده «آروبا» را که زماني محل برگزاري جشن هاي ثروتمندان بود مي بينيم. ساختمان تئاتر ملي هم گويي به خواب ابدي رفته و البته آن طاق پيروزي که زماني به «اومبرتوي اول» پادشاه سابق ايتاليا تقديم شده بود هنوز وجود دارد. چيزي نمي گذرد که مجبور به بازگشت به پاسگاه پليس مي شويم زيرا پس از نيم ساعت راهپيمايي محمد اولاد صلاح را در اين مي بيند؛«بيشتر از اين نمي توانيم در شهر باشيم زيرا خيلي خطرناک است.»
تاکتيک شبه نظاميان در اينجا همان «ضربه و فرار» است. اکثر اوقات يک گروه از اين جوانان ناگهان با مسلسل هاي خود از ميان خرابه ها بيرون مي آيند و چندين نارنجک پرتاب مي کنند و پس از آن تنها ناله و فريادهاي مجروحان به گوش مي رسد. گاه به گاه يک حمله کننده انتحاري هم به هوا مي رود و برخي اوقات اين بمب هاي کنترل از راه دور هستند که منفجر مي شوند.
در بازگشت و در آن پاسگاه پليس يک جنازه مي بينيم و پس از آن قاتل 16 ساله وي و مردي که به هنگام کارگذاشتن يک مين دستگير شده است. فرمانده اولاد مي گويد؛«ژنرال نمي تواند براي دستگيري اين دو زنداني جديد خوشحال باشد.» زيرا به گفته اولاد ژنرال «عبداللهي معلم علي» يک مشکل بزرگ دارد؛ او قادر به رسيدگي و سير کردن شکم اين 850 زنداني نيست.
ژنرال با انگشت هايش بر روي ميز چوبي ضرب گرفته است. چشم هايش يکريز به اين سو و آن سو مي چرخد. با صدايي آرام از نگراني هايش مي گويد؛ عدم امکانات دارويي و پزشکي در زندان، کمبود شديد آب آشاميدني، کمبود جا و غذاي نامناسب که البته اگر اصلاً غذايي وجود داشته باشد. افراد از چند ماه پيش هيچ حقوقي دريافت نکرده اند. سلول هاي جديد هم همان باقيمانده ساختمان هاي ويران هستند. در يک سلول بيست متر مربعي بيست نفر جاي گرفته اند. حياط زندان هم يک جهنم است. از او مي پرسيم آيا دادگاهي برگزار مي شود و ژنرال در پاسخ فقط مي خندد. آيا مي توان با زنداني ها صحبت کرد؟ مسلماً خير. ژنرال مي گويد؛«اينجا يک گوانتاناموي کوچک است.» لبانش مي خندد اما در چشمانش اثري از خنده نيست.
امينه حسن علي ديگر علاقه يي به آنچه در شهر مي گذرد ندارد. آنچه براي او مهم است اينکه بتواند بچه هايش را در اين اردوگاه بزرگ کرده و به آنها رسيدگي کند. او فقط اين را مي داند که بحران غذا در تابستان در راه است و ديگر هيچ.
مريم به بيماري پوستي گال مبتلا است و علي از مالاريا رنج مي برد و يکريز سرش را تکان مي دهد. زندگي در اين اردوگاه گويي زندگي در خلئي است که زمان در آن جايي ندارد. زندگي در اينجا تا حد يک انتظار تقليل پيدا مي کند، انتظاري براي پايان اين دوران و انتظار براي کمک هايي که هرگز نمي رسند. فردا، پس فردا و شايد هفته ديگر کسي با کمي ارزن، روغن خوراکي و غلات بر روي يک کاميون به اينجا بيايد.
کمک رسانان بين المللي ديگر جرات آمدن به سومالي را ندارند. به دليل انفجارهايي که در مقابل مقر اصلي سازمان ملل در موگاديشو به وقوع پيوست، همکاران خارجي اين سازمان ديگر هيچ شبي را در سومالي نمي گذرانند. دسامبر گذشته يک روزنامه نگار فرانسوي ربوده شد و در ماه آوريل دو معلم بريتانيايي و دو معلم کانادايي به دست تندروها کشته شدند. شهروندان خارجي تنها با اسکورت مسلح حق رفت و آمد دارند و اکثر قسمت هاي موگاديشو منطقه ممنوعه به شمار مي آيد و آن به اصطلاح دزدان دريايي هر روز به کشتي هاي لنگرگرفته در سواحل سومالي دستبرد مي زنند. سازمان هاي کمک رساني چون پزشکان بدون مرز و صليب سرخ در اين کشور تنها با کمک افراد بومي اداره مي شوند. در همان حال که اين روزها دنيا تنها به چين و برمه مشغول است، اين سازمان ها نيازمند کمک براي کاهش دادن رنج اين مردم فقير و گرسنه هستند.
امينه پرسشي را مطرح مي کند که اين روزها معمولاً در سومالي مطرح مي شود؛«چرا کسي به ما کمک نمي کند؟»