دردسرهاي پوشش خبري شرايط ويژه
سامي، خوشبختم که خبرنگارم
روزنامه اعتماد: «سامي الحاج» براي بسياري از مردم جهان امروز نامي کاملاً شناخته شده است. او فيلمبردار شبکه تلويزيوني الجزيره است که بيش از هفت سال را در زندان مخوف گوانتانامو در خليج کوبا در اسارت ارتش امريکا به سر برد. با سامي در افغانستان آشنا شدم. پاييز سال 1380، او در قالب گروه خبري تلويزيون الجزيره و من از سازماني که براي آن در ايران کار مي کنم، به افغانستان رفته بوديم تا اخبار تهاجم امريکا به اين کشور را که به سقوط حکومت پنج ساله طالبان منجر شد، پوشش خبري دهيم.
تيم خبري همراه سامي را خبرنگاري به نام «ريما» که زني لبناني است، رياست مي کرد و يک صدابردار و دو نيروي فني و گروهي، راننده هاي عمدتاً محلي نيز با آنها بودند و در هتل کنتيننتال کابل براي خود دفتر زده و تجهيزات شان را مستقر کرده بودند. سامي در ماموريتي در شمال افغانستان به بازداشت سربازان امريکايي درآمد و بعد از چند روز زندان در پايگاه بلگرام در 50کيلومتري شمال کابل، با يک هواپيماي هرکولس ارتش امريکا همراه با شماري زنداني ديگر به گوانتانامو انتقال يافت.
سامي در ديدارهايمان گفته بود که در کارنامه حرفه يي اش پوشش خبري چندين بحران سياسي و اجتماعي را در منطقه برعهده داشته است، و اما من علاوه بر جنگ هشت ساله عراق عليه ايران، تا آن موقع سابقه پوشش خبري درگيري هاي داخلي لبنان در مقطعي از دهه 1980 ميلادي را داشتم که بعد جنگ افغانستان و به دنبال آن تهاجم امريکا به عراق که به سقوط صدام حسين منجر شد، به آن افزوده شد. چهار جنگ در طول نزديک به 20سال، فعاليت خبري ام تا آن زمان، شد چهار ستاره جنگي روي شانه هاي يک خبرنگار، مثل ژنرال هاي چهار ستاره، در طول هفت سالي که سامي در بازداشت امريکايي ها بود، الجزيره براي رهايي او يک جنگ رواني شديد را عليه دولت امريکا، نظام قضايي اين کشور، ارتش امريکا و هر آنچه به اين کشور و دولت آن تعلق دارد، به پيش برد. الجزيره در اين مدت در هر دقيقه يک بار در زيرنويس هاي خبري دو شبکه عربي و انگليسي خود به بازداشت سامي اعتراض کرد و از افکار عمومي جهان خواست اعتراضات خود را به دولت امريکا منعکس کنند و يک «بنر» اختصاصي نيز براي انعکاس اعتراضات بينندگانش روي سايت الجزيره باز کرد. الجزيره در اين مدت همچنين در ساعت ها برنامه، به بررسي ابعاد حقوقي،
حقوق بشري و حرفه يي بازداشت خبرنگار خود و روشنگري در مورد زندان گوانتانامو و وضعيت بسيار بد زنداني ها در آن پرداخت تا در نهايت دولت امريکا ناچار شد سامي الحاج را آزاد کند.
سامي الحاج شنبه شب 11خرداد، بعد از نزديک به سه هفته از آزادي و سفري کوتاه به زادگاهش در سودان، به محل کار خود در دوحه بازگشت و شبکه الجزيره براي او مراسم استقبالي شاهانه ترتيب داد که در آن تمامي مسوولان ارشد اين شبکه تلويزيوني و چند تن از مقامات دولت قطر حاضر بودند و مراسم نيز مستقيماً از يکي از شبکه هاي الجزيره (مباشر) پخش شد.
سامي که بازداشت شد، تيم خبري ما متشکل از همکارانم علي فريدوني عکاس برجسته دوران دفاع مقدس و ماشاءالله کدخدايي که هم خبرنگار بود و هم همه کارهاي فني ارتباطات ما را انجام مي داد، همچنان در کابل بود.
تيم ما براي صرفه جويي در هزينه ها در يک خانه اجاره يي در محله وزيراکبرخان کابل مستقر بود. نه نگهباني داشتيم و نه در آن شرايط فوق العاده بحراني، محافظي. جنگ خانه به خانه ادامه داشت و موشک هاي چند ميليون دلاري کروز امريکايي بر سر مردمي فرود مي آمد که براي چند افغاني (واحد پول افغانستان) پول يک قرص نان، لنگ روزگار بودند. سرما هم آنقدر کشنده بود که ناچار هر چه پتو داشتيم به پنجره ها زده بوديم و سه نفري شب ها زير يک پتو مي خوابيديم و آنقدر زير پتو «ها» مي کرديم تا گرم شويم. اسيرشدن به دست امريکايي ها يا شهادت به دست طالبان و القاعده، کابوس هر شب ما بود.
در آن سرماي سخت و ناامني کامل، کابل برق هم نداشت. نفت بسيار کم و فوق العاده گران بود و ما هم پولي براي خريد آن نداشتيم. به هر يک از ما در اين ماموريت که معلوم نبود سر سالم از آن بيرون خواهيم برد، روزي 20دلار، حق ماموريت داده بودند و گفته بودند که 30دلار باقي مانده را وقتي برگشتيد خواهيم داد، هيچ کس در آن شرايط فکر نکرده بود که اگر ما در وضعيتي قرار بگيريم که ناچار به فرار از محل و نجات جان خود باشيم، از کجا بايد پول بياوريم؟ يادشان رفته بود که محمود صارمي همکارم در افغانستان و به دست همين طالبان شهيد شد. ما تازه خوشبخت بوديم که خانه يي براي پناه گرفتن در زير سقف آن داشتيم. اين زحمت را همکارانم پيمان يغمايي و مسعود جعفري که چند روزي زودتر از ما به کابل رسيده بودند، کشيده بودند. خوراک ما کنسرو بود؛ لوبيا و بادمجان آن هم نه يک روز و دو روز، سي و يک روز، و خوشبختانه چون ماه رمضان هم بود خرج زيادي براي شکم نمي کرديم و اگر غير از اين بود، نمي دانم چه وضعيتي پيدا مي کرديم. شرح مفصل اين سفر را در مجموعه «سفرنامه کابل» ام که به صورت پاورقي در زمستان سال 1380 در روزنامه «آزاد» چاپ شد، نوشته ام و فقط به يک فراز آن
اشاره مي کنم که نوشته ام؛ «ما پول براي خريد آب نداريم. آب اينجا به شدت آلوده است. ماشاءالله چند روزي است که از صليب سرخ کلر گرفته است تا به آبي که از چاه برداشت مي کنيم، بزنيم. شايد بتوانيم بخوريم. هم من و هم علي فريدوني و هم ماشاءالله به شدت دچار ناراحتي معده شده ايم و گل به رويتان...» تمام وسايل و ابزار کاري ما در آن سفر، دوربين و تشکيلات عکاسي علي فريدوني بود با يک لپ تاپ و يک تلفن ماهواره يي ثريا که شارژ نداشت و گفته بودند که در کابل بخريد، از بيم تمام شدن اندک شارژي که تلفن داشت، فقط از آن براي ارسال خبر استفاده مي کرديم و فقط خبر ما بود که مي آمد و نشان مي داد زنده هستيم.
هيچ کس هم با ما تماس نداشت تا صبح شبي که موشک چند ميليون دلاري کروز امريکا به نزديکي خانه ما خورد و شانس آورديم که منفجر نشد تا نيروهاي سازمان ملل آن را خنثي کردند وگرنه حتي گوش ما هم باقي نمانده بود که قطعه مانده يي از بدن ما تلقي شود. آن روز صبح لواساني مدير وقت بين الملل سازمان ما تماس گرفت و گله کرد که چرا با خانه تماس نمي گيري؟ گفتم ما نه پول داريم و نه موبايل ما شارژ دارد. گفت که خانم نگران حال شماست و خواب هايي ديده که گفتم بگو از اين شانس ها ندارد.
در آن شب هاي سرد، شب هايي که تا صبح از خواب هاي آشفته چشم بر هم نمي گذاشتيم، شبي که کابل از زمين و هوا به شدت گلوله و موشک باران مي شد و جنگ خانه به خانه جريان داشت و هر لحظه بخشي از شهر هدف موشک هاي امريکايي قرار مي گرفت، و هر لحظه شهادت يا اسارت را پيش چشم خود مي ديديم، هر سه به سفارت ايران رفتيم و در واقع پناه برديم. برخوردهاي سرد از همان جلوي در شروع شد. آقاي «ط» سفير را پناهمان مي دانستيم که او برخوردي يخ تر از ديگران داشت. جان مان را روي دست گرفتيم و پياده در آن دل سياه شب و در زير گلوله و موشک به خانه - همان دفتر کارمان - بازگشتيم و تا صبح هر سه در گوشه يي از اتاق کز کرديم و تسليم سرنوشت شديم.
فرداي آن روز از تهران پيامي دريافت کردم. سيامک قادري همکارم نوشته بود؛« ... حاجي، از روزي که تيم شما به کابل رفته، همه روزنامه هاي تهران و سرويس هاي خبري راديو و تلويزيون و خروجي هاي بين المللي سازمان از خبرهاي افغانستان پر شده است. مصاحبه اختصاصي شما با ملا خاکسار وزير اطلاعات و امنيت طالبان که تحت تعقيب بود، بازتاب فوق العاده بين المللي داشت و فيلم هايي را که با دوربين هندي کم ات گرفته بودي روي سايت رفته و به خصوص فيلم «القاعده ارتش چند مليتي» را اکثر شبکه هاي خبري بزرگ دنيا به نام سازمان ما نشان دادند و اين اولين بار است که سازمان فيلم خبري هم توليد مي کند و در اين سطح در دنيا به نمايش درمي آيد و...»
سي و يک روز ماموريت افغانستان هم تمام شد. امريکايي ها در سرتاسر کابل مستقر شدند. کرزي هم سوگند ياد کرد و دولت موقت تشکيل شد. در هواپيماي اختصاصي صادق خرازي قائم مقام وقت وزارت امور خارجه که به کابل آمده بود، به هنگام بازگشت از سفير که با ما همسفر بود براي همکاري هايش در حضور آقا صادق، تشکر کنايه آميزي کردم، صادق خرازي قبل از اينکه به وزارت امور خارجه برود، سال ها با ما همکار بود و همين محبت او بود که به ما امکان برگشت به تهران با هواپيماي اختصاصي را داد وگرنه جز با پاي پياده، راه و امکاني براي آمدن نداشتيم.
وقتي به تهران آمديم هيچ کس منتظر ما نبود. خانواده همان جلوي در منزل دستور دادند که لباس هايت را در بياور که شديداً بو مي دهد. سي و يک روز حمام نکرده بودم، و سريع هم توضيح دادند که فکر نکني از مقامات، بودي که از پاويون دولت عبور کرده يي، خير. چون بدن تان شديداً بو مي دهد از آنجا بيرون تان کردند که هواي فرودگاه را خراب نکني. صبح آن شب که به اداره رفتم هيچ کس از ما استقبال نکرد. انگار کسي نشنيده بود که ما کجا بوديم و در چه شرايط واقعاً ويژه يي کار کرده بوديم. گذشت تا جنگ دوم امريکا و عراق شد. انگاري در عقدنامه من و بعضي مثل من در سازمان که رئيس ما به جهت سابقه بسيار بيشتر علي فريدوني است، پوشش خبري همه جنگ ها قيد شده است. با اين همه سامي، خوشبختم که خبرنگارم و مي توانم دردي از دردهاي مردم را بازگو کنم. مي خواهد درد مردم کشورم باشد يا افغانستان، عراق، لبنان و... خوشحالم که تو هم به خانه ات بازگشتي.