شيفتگان بازيگري و سراب دستمزدهاي کلان
گفت و گوی سرمایه با داوود رشیدی
يكي مي گفت ما ايراني ها خيلي دوست نداريم درباره درآمدمان صحبت كنيم و كمتر اتفاق مي افتد از مبلغ حقوق يكديگر بپرسيم. شايد براي همين است كه هرگاه صحبت از دستمزد و هزينه ها در سينما مي شود، همه ترجيح مي دهند به بهانه اي از جواب صريح طفره بروند.
بارها وقتي از يك تهيه كننده درباره هزينه توليد فيلمي پرسيده ايم و دستمزد بازيگران، با پاسخ هايي نظير بيش تر يا كم تر از حد متعارف يك فيلم مواجه شده ايم، واكنش بازيگران هم به گزارش ها و نقل شايعه ها كه اتفاقا پيش از اين ها محدود به نشريه هاي زرد بود و اين روزها به تمامي رسانه ها هم كشيده شده، پيرامون دستمزدهايشان اغلب مثبت نيست و بيش تر هم به اين مساله اشاره دارند كه دستمزد يك بازيگر شايد فقط به يك فيلم يا مجموعه در سال محدود شود و بعد هم اين كه مگر ديگر مشاغل درباره دستمزدهايشان گزارش مي دهند كه ما بگوييم.
راستش نمي خواهيم در اين ميان قضاوت كنيم چرا كه هم اهل سينماي ما در اين ميان حق دارند و هم علاقه مندان سينما كه مدام در مواجهه با اخبار رنگارنگ سينماي هاليوود و فهرست پردرآمدترين ها و كم درآمدترين ها قرار مي گيرند، هر چند بايد قبول كنيم ماجراي سينماي ما و سينماي آن ها آنقدر متفاوت است كه نبايد در هيچ زمينه اي با هم مقايسه شود.
به هر حال به دليل همه آنچه برشمرديم و براي اين كه بتوانيم از دنياي بازيگري و علاقه مندان آن و همين ماجراي دستمزدها بيش تر بدانيم با داوود رشيدي بازيگر ارجمند سينما و تئاتر و تلويزيون كه رياست انجمن بازيگران سينماي ايران را بر عهده دارد گفت وگو كرديم، در دفتري كه عكس بزرگ و سياه و سفيد همفري بوگارت سالياني است بر ديوار آن، جا خوش كرده است.
سينماي ايران از ابتداي دهه 70 با ساخته شدن فيلم هايي كه شخصيت هاي محوري اش جوان ها بودند، كم كم به بازيگران جوان روي آورد و همين نكته درهاي سينما را به روي علاقه مندان دوآتشه سينما كه گاه استعدادي هم نداشتند و فقط يك يا دو بار فيلمي بازي كردند و بعد ديگر خبري از آن ها نشد، باز كرد و باعث شد موازنه بازيگري و توليد فيلم و نمايش و خلاصه ظرفيت سينماي ايران از اين جهت به هم بخورد كه تبعاتش را امروز هم در سينمايمان مي بينيم، حالا شما بگوييد اين موازنه امروز چگونه است؟
به نظر من فقط اين نيست. مشكل اصلي، آموزشگاه هاي سينمايي است كه شايد دو تا از آن ها به طور واقعي و صحيح بازيگري ياد مي دهند و بقيه به نظر مي آيد دكان هستند . به جز اين ما دو، سه دانشكده بازيگري هم داريم كه آن ها هم بازيگر تربيت مي كنند. به اين ترتيب فكر مي كنم در سال با احتساب اين همه آموزشگاه بزرگ و كوچك و دانشكده هايي كه رشته بازيگري دارند، حدود هزار بازيگر به بازار كار اضافه مي شود . همه اين افراد هم روياهاي خيلي بزرگ در سر دارند و اغلب با وعده هاي حمايت و تضمين كار كردن در سينما به اين آموزشگاه ها رفته اند. اما آيا واقعا بازار كار سينما، با احتساب بازيگراني كه در اين حرفه فعال هستند، مي تواند جوابگوي اين تعداد فارغ التحصيل باشد؟ در اين شرايط اغلب آن ها يا بيكار و سرگردان مي مانند يا طبق شايعه هايي كه شنيده مي شود و راست و درست آن را نمي دانم، مجبور هستند براي ورود به سينما به تهيه كننده ها پول بدهند كه در اين صورت چون استعداد ندارند، يك فيلم بازي مي كنند و مي روند و اين گونه مي شود كه يك مشت جوان سرخورده و بيكار به جامعه اضافه مي شود، در حالي كه شايد همين جوان ها در حرفه و رشته اي ديگر
مي توانستند خيلي موفق و مثمر باشند . اين ماجرا شبيه همان ضرب المثل معروف فرانسوي ها «آيينه چلچله ها» است، به اين معنا كه چلچله ها خود را در آيينه مي بينند و به طرف آن پرواز مي كنند و سر آخر با آيينه برخورد مي كنند و بر زمين مي افتند، من اين حرف ها را شايد 10 سال است تكرار مي كنم اما كو گوش شنوا . شرايط بازيگري در سينماي ما واقعا لجام گسيخته است.
انجمن بازيگران براي رفع يا حداقل گوشزد كردن اين مشكل اقدامي نكرده است؟
با وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي و بخش مربوط به دادن مجوز به آموزشگاه ها تماس گرفتيم و خواستيم به وضعيت آموزشي اين مراكز رسيدگي كنند و قرار شد جلسه اي هم داشته باشيم اما هم ما و هم آن ها ماجرا را پيگيري نكرديم و چنين جلسه اي برگزار نشد.
انجمن بازيگران چند عضو دارد و شرايط عضويتتان چيست؟
شرايط عضويت امروز نسبت به گذشته سخت تر شده و عضو پيوسته بايد پنج فيلم نقش اول يا مكمل بازي كرده باشد يا اگر تعداد فيلم هايش كم تر بود، ليسانس مرتبط داشته باشد، با چنين شرايطي الان بالاي 400 عضو داريم، اين ها در حقيقت كساني هستند كه از نظر سابقه و تحصيلات شرايط بازيگري را دارند و نكته جالب توجه اينجاست كه همه اين اعضا نمي توانند زندگي خود را از طريق بازيگري تامين كنند و خيلي از آن ها محتاج مي شوند و انجمن بايد به آن ها به صورت وام يا پرداخت هزينه هاي بيماري، درمان و... رسيدگي و كمك كند . بنابراين براي اين 400 عضو انجمن بازيگران هم كه در اولويت كاري قرار دارند، نقشي در سينما يا تلويزيون نيست، چه برسد به تازه كارها . در هر حال شرايط دشواري است و مسوولان بايد چاره انديشي كنند، ما فقط مي توانيم به آن ها راهكار پيشنهاد دهيم يا به اين آموزشگاه ها سركشي كنيم كه چه چيزهايي درس مي دهند و مدرسان آن ها چه كساني هستند. از طرف ديگر ما چرا بايد اين همه دانشكده بازيگري داشته باشيم، تعداد بالاي اين مراكز علاوه بر افزايش هنرجو، سطح علمي و عملي را هم پايين مي آورند، ما واقعا اين همه استاد واجد شرايط براي اين تعداد دانشكده
داريم، خيلي از اين افراد در چند مركز تدريس مي كنند و حتما خسته مي شوند . متاسفانه در انجمن آنقدر مسايل و مشكل هاي روزمره و وقت گير داريم كه نمي توانيم به اين ماجراها هم توجه كنيم . پيشكسوتان ما خيلي مشكل دارند و مجبور هستيم به آن ها رسيدگي كنيم، براي نمونه از خانم مهري مهرنيا، در خانه سالمندان درجه يكي مراقبت مي شود كه هزينه آن ماهانه 450 هزار تومان است و ما بايد اين مبلغ را بپردازيم يا بازيگران ديگري كه اسم نمي برم و محتاج كمك انجمن هستند، در واقع ما ماهي 10 ميليون تومان بايد داشته باشيم تا بتوانيم به اين تقاضاها پاسخ بدهيم.
اين مبلغ را از كجا تامين مي كنيد؟
وام مي گيريم، از صندوق هنرمندان كمك مي گيريم،
خانه سينما هم كمكمان مي كند . به هرحال انجمن هزينه هايي دارد كه بايد تامينشان كنيم . براي نمونه جلسات ماهانه سخنراني ما سال ها پيش رايگان بود اما امروز وقتي شخصيتي را دعوت مي كنيم مجبوريم با خجالت دو سكه به پاس زحمتي كه كشيده بدهيم، در حالي كه آن ها اگر اين ساعت را در جلسه ديگري بگذرانند، حتما درآمد بيش تري دارند . در هر صورت اين خرج ها هست و همچنين خرج هايي مثل حقوق منشي انجمن و موارد اداري و...
تابلويي كه شما از شرايط زندگي بازيگران تصوير كرديد، چندان جذاب نيست و مشكلاتي شبيه ديگر شغل ها و زندگي ها دارد، اما از طرف ديگر ما از دستمزدهاي 150 ميليون توماني مي شنويم و زندگي هاي رويايي كه اتفاقا اين روزها خيلي هم درباره آن صحبت مي شود.
چندي پيش يكي از خبرگزاري ها با من تماس گرفت و درباره شايعه دستمزدهاي 70 ميليون توماني سينما پرسيد، راستش من پرداخت چنين مبلغي را باور نمي كنم ، در واقع اين مبلغ در حد و اندازه و بضاعت سينماي ايران نيست، حداكثر دستمزد بازيگران ما به طور معمول بين 15 تا 20 ميليون تومان است، نمي شود رقم دستمزد بازيگر 50 درصد هزينه يك فيلم متوسط باشد و من فكر نمي كنم بازيگران ما چنين ادعايي كرده باشند، تهيه كننده اي هم اگر زير بار اين دستمزد برود، حتما ديوانه است و اساسا نمي تواند چنين مبلغي را پرداخت كند و اگر كسي چنين دستمزدي بخواهد حتما بايد با او برخورد شود.
موضع انجمن در برابر اين ماجراها چيست، اصلا دستمزد هاي بازيگران را مي توان ساماندهي كرد؟
اين غيرممكن است، چگونه مي توان دستمزدهاي بازيگران را طبقه بندي كرد، مثلا براي من داوود رشيدي چقدر بايد دستمزد تعيين كنند . دستمزد بازيگران براساس مجموعه معيارهايي مشخص مي شود، نوع نقش و اول و دوم بودن آن، كارگردان ، محل فيلمبرداري ، تعداد جلسه هاي فيلمبرداري، بازيگر نقش مقابل و... همه بر ميزان دستمزد تاثير مي گذارد ، حالا چگونه مي شود همه اين ها را طبقه بندي كرد . فكر مي كنم براي اين كار بهترين روش همين توافق تهيه كننده و بازيگر باشد كه امروز هم مرسوم است.
بازيگران واقعا خواسته هاي عجيب و غريبي ندارند و خيلي وقت ها هم حاضر هستند، به خاطر كار كردن و پذيرفتن نقشي كه دوستش دارند، دستمزد كمتري بگيرند البته هستند كارهايي مثل همين تله فيلم هايي كه جديدا باب شده، باور كنيد با اين كه زندگي ما از اين راه مي گذرد ، نتوانستم خودم را براي بازي در آن ها راضي كنم، چون احساس كردم بازي در فيلم كارگرداني كه اصلا او را نمي شناسم و در نقشي كه سر و ته ندارد،آبرويم را مي برد به ويژه اين كه يك ماه هم بايد به شهرستان مي رفتم، پس مي بينيد همه كارها راهم نمي توان فقط به خاطر دستمزد پذيرفت البته اين را هم اضافه كنم كه تمام ويژگي هاي يك بازيگر هميشگي نيستند و او هم هميشه نمي تواند با كارگردان درجه يك كار كند و همواره هم مقابل دوربين فيلمبردار تراز اول قرار نمي گيرد، بازيگران نقش مقابل او هم هميشه از بهترين ها نيستند و همه اين ها را بايد براي تعيين دستمزد روي ترازو گذاشت.
اشاره كرديد به تله فيلم ها، اتفاقا يكي از نكاتي كه مي گويند روي افزايش دستمزد بازيگران تاثير گذاشته، همين تله فيلم ها است . چنان كه شما اشاره كرديد براي بازي در اين فيلم ها كه كارگردان و فيلمبردار و بازيگرهاي آن اغلب غيرآشنا هستند، با يك بازيگر معروف قرارداد مي بندند و براي اين كه راضي اش كنند، دستمزد بيش تري به او مي دهند و او براي كار بعدي هم با در نظر گرفتن اين رقم، طلب دستمزد مي كند.
طبيعي است كه در چنين شرايطي دستمزد بيش تر بخواهد . به جاي اين كار مي توانند كارگردان خوب بياورند كه كارش را هم بلد است. خيلي از كارگردان هاي خوب ما كه بازيگران به همكاري با آن ها علاقه دارند، بيكار هستند و فيلمبردارهاي خوب هم همين طور بنابراين وقتي عوامل صفر كيلومتر مي آورند، مجبور مي شوند اين ماجرا را به گونه اي براي بازيگري كه از اسم و شهرتش استفاده مي كنند، جبران كنند.
بحث ديگر مطرح امروز كه باز هم به بازيگران مربوط مي شود، بحث بازيگر سالاري است و اين نكته كه امروز بازيگران و صاحبان سالن هستند كه سفارش ساخت فيلم ها را مي دهند و نه انديشه فيلمسازان.
اين نبايد غيرعادي تلقي شود هر چند به سينما لطمه مي زند اما همه مي دانيم كه اين سينما بايد وجود داشته باشد، براي اين كه ركن اصلي سينما و تئاتر، تماشاگر است . سينماي تجاري باعث رونق سينما مي شود و پول به سينما مي آورد اما فقط نبايد محدود به اين نوع شد، در كنار اين سينما مسوولان بايد يك كمي دلشان به حال سينما بسوزد و نگذارند هميشه فيلم هاي تجاري از شرايط مطلوب تر اكران برخوردار شوند. بايد به فيلم هايي كه بعد فرهنگي و فكري دارند و داراي نگاه و فكر جديد هم هستند حتما كمك بكنند تا كارگردان بتواند در شرايط خوب فيلمش را بسازد و در شرايط خوب هم فيلم خود را اكران كند، نه به صورت خيلي مهجور و محدود . اين دو نوع سينما بايد در كنار هم رشد كند،اگر فقط فيلم تجاري ساخته شود سينما از تفكر دور و همه چيز روزبه روز مبتذل تر مي شود، اگر هم فقط فيلم فرهنگي ساخته شود كه مردم به ديدن آن نمي روند و سينما از نظر اقتصادي ضربه سختي مي خورد.
حالا در اين بين يك نكته را هم بپرسم، شما يكي دو فيلم تهيه كرديد كه اتفاقا مثلا قطعه ناتمام فيلم مطرحي هم بود اما ديگر در اين زمينه فعاليتي نداشتيد، چرا ادامه نداديد؟
من كه سرمايه دار نبودم، با جوان هايي روبه رو مي شدم كه فكر خوبي داشتند و سينما را هم خوب مي شناختند اما تهيه كننده اي حاضر نبود روي كار آن ها سرمايه گذاري كند، مي ديدم حيف است آن ها فيلم نسازند، پس سعي مي كردم با جمع كردن سرمايه و وام گرفتن و استفاده از كارت تهيه كنندگي ام به ساخت اين فيلم ها كمك كنم، من تهيه كننده حرفه اي نبودم.
چرا ادامه نداديد.
شايد ديگر آن جوآن ها به من مراجعه نكردند، واقعا هم بگويم از نظر اقتصادي برايم بخور و نمير هم نبود اما واقعا از كمك كردن به ساخته شدن اين فيلم ها خوشحال بودم.
وضعيت بازيگري ما را به لحاظ كيفي چگونه مي بينيد؟
ما بازيگرهاي خيلي خوبي داريم. راستش ايراني ها ملتي هستند كه همه شان مي توانند بازيگر بشوند البته اگر درسش را بخوانند و تجربه اش را كسب كنند. همه هم دوست دارند، بازيگر بشوند يك بار يك افسر اين مملكت جلوي من را گرفت و گفت مي خواهم بازيگر بشوم .براي همه هم ماجرا همان آيينه چلچله است كه فكر مي كنند فيلم بازي كردن خيلي آسان است و يك فيلم دوساعته را مي توان يك صبح تا شب فيلمبرداري كرد و پول خوبي هم بابت آن گرفت . آن ها واقعا سختي هاي كار را نمي دانند و تصوري هم از آن ندارند . خيلي از آن ها وقتي سر صحنه فيلمبرداري مي آيند تازه با نحوه كار آشنا مي شوند و بعد هم فرار مي كنند البته در تمام دنيا بازيگري جذابيت ويژه اي دارد و همه بازيگران را دوست دارند و از آن ها امضا مي گيرند و اين شهرت آدم را قلقلك مي دهد، اما رسيدن به اين مرحله خيلي سخت است و بايد علاقه مندان را آگاه كرد . در اين ميان كساني بايد به سمت اين حرفه بيايند كه با سختي ها آشنا و استعداد هم داشته باشند و بتوانند مدتي را با نان خالي سر كنند، اگرچه اين افراد را بايد به درستي سرپرستي و هدايت كرد نه اين كه وعده هاي دروغي به آن ها داد.
شما به واسطه شركت در جشنواره ها به شهرستان هاي مختلف سر مي زنيد، اوضاع جوان ها در اين شهرها چگونه است.
بدتر از تهران، هرچقدر هم شهرستان كوچك تر باشد، عشق به اين كار و عاشقي زيادتر و شديدتر مي شود.
علاقه مندي شان به شهرت و رفاه مالي و... است يا...
شهرت و اين ديده شدن ها و شاد و سرحال بودن ها آن ها را جذب مي كند در حالي كه بايد بدانند بازيگري شغل بسيار سختي است و بعد از كار معدن در رده دوم مشاغل سخت قرار مي گيرد . در مورد تئاتر شايد وضعيت يك كمي بهتر باشد، چند جوان جمع مي شوند و يك گروه تئاتري تشكيل مي دهند و در يك جاي كوچك هم تمرين هايشان را مي كنند و اگر شانس بياورند در تالاري آن را روي صحنه مي برند و چند بار اجرا مي كنند و شايد شانس بالاتري هم نصيبشان شود و بتوانند در جشنواره تئاتر فجر شركت كنند، اما بچه هاي علاقه مند به بازيگري خصوصا در سينما اغلب در همان مرحله علاقه باقي مي مانند . اين بچه ها چه در تهران و چه در شهرستان ها چون نمي توانند وارد سينما شوند احساس يأس و شكست خوردگي مي كنند.
يكي از دلايل اين كشش و عشق، نمي تواند حضور بيش از حد بازيگران در رسانه ها باشد . ما پيش از اين در سال هاي گذشته اين همه بازيگران و چهره هاي اغلب سينمايي را در تلويزيون يا مجامع ديگر و روزنامه ها نمي ديديم اما امروز با افزايش رسانه ها و به خصوص خبرگزاري ها، آن ها هميشه مقابل چشمانمان هستند.
تقصير بازيگران نيست، چپ و راست با ما تماس مي گيرند.
شما هم مي پذيريد، امروز در هر برنامه تلويزيوني و به هر مناسبتي يك بازيگر حضور دارد و درباره خيلي از نكاتي كه ربطي به بازيگري و سينما و حتي موضوع هاي روزمره ندارد، اظهارنظر مي كند.
بله سوال هاي عجيب و غريبي از ما مي كنندكه مثلا نظرتان درباره كشيدن خط راه آهن بين فلان شهرها چيست، بعضي ها هم خوب جواب مي دهند.
اين همه مراجعه و حضور براي جوان ها بسيار جذاب است.
بله حتما فكر مي كنند اين آدمي كه درباره همه چيز اظهارنظر مي كند، حتما در قصر زندگي مي كند و زندگي فوق مرفه هم دارد، ولي واقعا اين طور نيست و بايد واقعيت ها را به آن ها گفت . باور كنيد سينماي ما از نظر ظرفيت توليد و اكران نمي تواند جوابگوي اين همه علاقه مند باشد.