سال ۹۰؛ سال عجایب
وحید پور حیدر
ایام تعطیلات وقت دید و بازدید از اقوام و خویشان یا شاید سفر به مناطقی دور و نزدیک است و کمتر اتفاق میافتد که فرصتی برای بازگشت به گذشته پیش بیاید تا بتوان مروری حتی کوتاه به سالی داشت که دیگر کهنه شده است. با وجود این، سال 90 سالی مثل سالهای گذشته نبود و در آن اتفاقاتی افتاد که به ندرت پیش میآیند و به این جهت این سال ارزش بازنگری را دارد حتی اگر این که بعد از تعطیلات و با فراغت از دید و بازدیدها و مسافرت انجام شود. این اتفاقات تقریبا در تمام حوزهها؛ از اقتصاد گرفته تا سیاست و ورزش و هنر دیده شد و هر یک از این اتفاقات آن قدر عجیب و غریب یا حداقل کمنظیر بود که میشود گفت دههها طول خواهد کشید تا دوباره همانند آن تکرار شود.
گرانی و تورم نشانه آشکار حوزه اقتصاد در سال 90 بود و با وجود آن که این نشانه نسبت به سالهای قبلتر بسیار چشمگیرتر بود اما باز بر همان محور آشنا و قدیمی قدرت خرید پایین مردم چرخید. اتفاق عجیب اقتصادی 90 در صعود ناگهانی و سریع قیمت ارزهای خارجی و به خصوص دلار در بازار بود که در عرض کمتر از دو هفته به بیش از دو برابر قیمت رسید و تا روزهای پایانی سال در همان قیمت بالا باقی ماند. صعود حیرتآور دلار در عرض چند روز چیزی نبود که پیش از این سابقه داشته باشد و البته خدا کند که پس از این هم تکرار نشود. بحران در بازار ارز تا آنجا پیش رفت که گذشته از دولت و بانک مرکزی، نیروی انتظامی هم به میدان آمد تا با تهدید و دستگیری، عوامل بازار آزاد ارز را از خیابان و کوچهها به خانههایشان باز گرداند. دولت و بانک مرکزی سیاست مالی و ارزی خود را اجرا کردند و نیروی انتظامی هم زور خود را زد اما دلار مابین 1800 تا 1900 تومان در نوسان ماند تا مشخص شود که آن سیاست و این زور و ضربها چارهساز مشکل بحران نیستند. این بحران تنها در بازار ارز نبود و بازار طلا و سکه هم شاهد بحرانی با همان شدت و حدت بازار ارز بود.
در این که علت بحران ارز و سکه چه بود گمانهزنیهای مختلف شد به صورتی که برخی آن را حباب تصنعی و زودگذر دانستند و برخی دیگر علت را در نقدینگی بالای در دست مردم دیدند که روانه بازار ارز و سکه شده بود. دستهای دیگر معتقد بودند که ریشه بحران در تحریمهای اتحادیه اروپا و آمریکا علیه ایران است و اشاره به قطع همکاری بانک اسلامی نور در دبی با ایران میکردند زیرا گفته شده که این بانک عامل انتقال 60 درصد درآمدهای نفتی ایران بوده است. عدم اجرای صحیح قانون هدفمندی یارانهها یا دخالت دولت در بازار ارز برای جبران کسری بودجه از دیگر عوامل در صعود دلار و سکه دانسته شد که به خصوص منتقدان دولت بر آنها انگشت میگذاشتند. علت بحران عجیب و غریب ارز و سکه هرچه که بود واقعیت در این است که بحران تمام نشده و هنوز ادامه دارد. شکاف موجود بین قیمت رسمی و آزاد ارز و سکه آن قدر زیاد است که جدای بیسابقه بودن آن، پر شدن این شکاف بعید به نظر میرسد. این شکاف به روشنی آثار گسترده خود را در تمام زمینههای اقتصادی نشان داده و خواهد داد و به نظر میرسد که سایه سنگین این شکاف در سال نو به نحوی گسترده احساس خواهد شد.
در حوزه سیاسی، وقایع زیادی در سال 90 افتاد که در نوع خود بیسابقه بودند. تشتت در اردوی اصولگرایان برای انتخابات نهمین دوره مجلس شورای اسلامی یکی از نمونههای آن بود. این تشتت با ظهور جبهه پایداری نمود آشکاری پیدا کرد و تا آنجا پیش رفت که در هفتههای قبل از انتخابات از 13 فهرست انتخاباتی تا 23 فهرست اعلام شد. هر چند که این انتخابات دغدغه اصلی سال 90 بود اما سه اتفاق خاص؛ 11 روز خانهنشینی احمدینژاد، رای خاتمی در انتخابات و حضور احمدینژاد در مجلس برای پاسخ به پرسشهای نمایندگان مردم، از اتفاقات عجیب سیاسی سال 90 بود.
شاید خانهنشینی احمدینژاد از آن وقایعی عجیبی باشد که نه تنها در گذشته سیاسی ایران بلکه در هیچ کشور دیگری نیز دیده نشده اما آقای رییس جمهور در خانه نشست و در جلسات هیئت دولت حضور نیافت تا نشان دهد که همچنان میتواند رفتاری خارج از عرف و عادات سیاسی انجام دهد. علت این رفتار او در کنارگیری حجت الاسلام و المسلمین حیدر مصلحی، وزیر اطلاعات، از مقام وزارت و ابقای ناگزیر او به علت مخالفت رهبر معظم انقلاب با کنارگیری وی بود.
آقای احمدینژاد در خانه نشست اما آقای مصلحی در جلسات هیئت دولت حاضر شد و در نهایت این احمدینژاد بود که دانست که باید حضور او را در دولت بپذیرد. این رفتار احمدینژاد منتقدان او در مجلس را به تکاپوی بیشتری انداخت تا آن که بتوانند ماهها بعد او را برای پاسخگویی به مجلس بکشانند. پاسخگویی احمدینژاد به عنوان رییس جمهور در مجلس، خود اتفاقی بینظیر بود چون این اولین بار بود که رییس جمهور برای پاسخگویی به مجلس میآمد. اما احمدینژاد به مجلس آمد تا نشان دهد چگونه می توان به نمایندگان مردم، دهن کجی کرد و آن ها را به اصطلاح، سر کار گذاشت!
این رفتار هم مثل خانهنشینی، خاص محمود احمدینژاد بود اما همین یکی موجب اعتراض نمایندگان شد و اکنون این مسئله پیش آمده که آنها چگونه میتوانند در این عمر کوتاه از مجلس هشتم پاسخ رفتار توهین آمیز او را بدهند.
رای سید محمد خاتمی در نهمین دوره انتخابات مجلس هم عجیب بود تا آن حد که تا چندین روز نقل سایتها و وبلاگها شد. خاتمی پای صندوق رای رفت تا همه را به حیرت اندازد. نکته در این جا است که او بعد از این چه خواهد کرد و آیا خواهد توانست در بنبست به وجود آمده برای اصلاحطلبان راهی برای حضور مجدد آنها در عرصه سیاسی باز کند.
بسته شدن در خانه سینما و موفقیت اصغر فرهادی در کسب جایزه اسکار و موفقیتهای قبلی او برای فیلم جدایی نادر از سیمین از وقایع عجیب حوزه هنر در سال 90 بود. اتفاق اولی موجب ناخشنودی سینماگران و دومی باعث خشنودی آنان شد. در خانه سینما در حالی بسته شد که این نهاد حدود 20 سال سابقه داشت و در تمام این مدت مجوز فعالیت آن از سوی وزارت ارشاد تایید میشد اما این بار، وزارت ارشاد آن را به دلیل عدم طی تشریفات قانونی مربوط به تاسیس موسسات فرهنگی هنری بست تا با تبدیل معاونت سینمایی به سازمان امور سینمایی، نهاد مورد نظر خود به نام هیئت ساماندهی امور صنوف سینمایی را ایجاد کند.
جواد شمقدری، رییس سازمان سینمایی، از ارزیابی و نیازسنجی سخن گفته که سازمان تحت ریاست او بر اساس آنها به دنبال پیگیری مضامینی از قبیل دفاع مقدس، بیداری اسلامی، تحکیم خانواده، تاریخ صدر اسلام، کودک و نوجوان و مضامین دین و مذهبی است. او البته از مضامین انتقادی هم نام برده که به قول وی منصفانه باشند اما همین قید منصفانه و دیگر مضامین نشان میدهد که دایره انتقاد تا چه اندازه میتواند باشد. در هر صورت، به اعتقاد بسیاری از ناظران، وزارت ارشاد به دنبال سینمایی است که تنها در حد و حدود معیارهای این وزارتخانه بگنجد و روشن است که دیگر نمیتوان انتظار سینمایی مستقل و خارج از معیارهای مورد نظر ارشاد بود. این حد از قالببندی سینما تا کنون سابقه نداشته و جالب اینجا است که ارشاد زمانی دست به کار قالببندی سینما شده که جدایی نادر از سینما در سینمای جهانی خوش درخشید و توانست اسکار را به دست آورد. با این اوضاع و احوال دیگر روشن است که مسئولین سینمای کشور روی خوشی به موفقیت اصغر فرهادی نشان ندهند و شاید راهی که آنها در پیش گرفتهاند موجب بسته شدن راه سینماگران ایرانی در داخل کشور برای کسب موفقیتهای جهانی شود. در هر صورت،
وزارت ارشاد در سال 90 تکلیف سینماگران را روشن کرده تا یا فیلمی بسازند که به مزاق آنها خوش بیاید یا خیال فیلم ساختن را از سر بیرون کنند و این بدعتی است که در این سال گذاشته شد.
سال 90 سال عجایب بود و از ظواهر برمیآید که سال 91 باید جور این عجایب را بکشد به شرط این که این سال هم عجایبی از این دست نداشته باشد. بگذار امید داشته باشیم در سال 91 راهی برای خروج از عوارض سال گذشته پیدا شود و در نهایت، سرانجام، امسال به سلامت به سال بعد برسد.
چنین توفیقی صد البته، تنها با امید و آرزو حاصل نمی شود! باید صادقانه و عاقلانه در اندیشه حفظ منافع ملی و اقتدار نظام گرانقدر جمهوری اسلامی بود و با تدبیر و برنامه ریزی های عالمانه، بر مشکلات فائق آمد.