در سوریه چه میگذرد؟
فرهاد منصوریان
بیش از یک سال است که سوریه مثل اکثر کشورهای عربی دستخوش بحران سیاسی است اما برخلاف آن کشورها، بحران در این کشور شکل و شمایل کاملا متفاوتی پیدا کرده است. اعتراض مردمی در تونس زود نتیجه داد و به سرعت منجر به سرنگونی بن علی شد، ارتش مصر حاضر به حمایت از حسنی مبارک نشد و همین نیز سقوط زود هنگام او را رقم زد و در یمن، علی عبدالله صالح با وجود حمایت ارتش اما مجبور به انتقال قدرت به معاون خود شد. برخی ازکشورها عربی با انجام برخی اصلاحات تا اندازهای بحران را کنترل کردهاند و در بحرین و عربستان اعتراضات ادامه دارد اما برخورد دوگانه قدرتهای بینالمللی با آن باعث بیتوجهی جهانی به آن شده است. پرونده سوریه با تمام این موارد فرق دارد. ارتش همچنان از بشار اسد حمایت میکند و اعتراضات از تظاهرات مردم برخی از شهرهای سوریه به ظهور گروههای مسلح تغییر جهت داده است.
تا کنون، دو قطعنامه و یک بیانیه در مورد سوریه توسط غرب و برخی از کشورهای عربی در شورای امنیت سازمان ملل مطرح شده اما آن دو قطعنامه توسط روسیه و چین وتو شدند و هر چند که بیانیه به تایید این دو کشور رسید اما هیچ قدرت الزامآوری ندارد. مدتی است که کوفی عنان از سوی سازمان ملل مامور حل و فصل پرونده سوریه شده و سفرهای متعددی به سوریه، روسیه و چین و دیگر کشورهای درگیر انجام داده و امیدوار به ایجاد راهی برای حل و فصل مسالمتآمیزبحران است. کوفی عنان این امید را دارد و دولت سوریه نیز طرح شش مادهای او را پذیرفته اما در اوضاع در این کشور نشانهای بر حل و فصل مسالمتآمیز بحران دیده نمیشود. درگیری بین دو طرف شدیدتر شده به نحوی که ارتش سوریه بعد از حمص و شهرهای اطراف آن رو به استان حماء آورده تا با سرکوب گروههای مسلح در این استان اوضاع را به کنترل خود درآورد. از سوی دیگر، گروههای مسلح رو به جنگ چریکی آوردهاند و از این استان به استان دیگر در حرکتاند جدای از این که به گواه برخی از گروههای حقوق بشر بینالمللی، ابایی از آدمربایی و شکنجه و قتل ندارند. در مجموع، دو محور تلاشهای بینالمللی و درگیری نظامی داخلی وضعیت
کلی سوریه را تشکیل داده اما هر دو محور حکایت از پیچیدگی عمیق بحران سوریه دارد به صورتی که چشماندازی روشن برای هیچ یک از این دو محور دیده نمیشود.
مسئله اساسی در این است که چرا سوریه برخلاف دیگر کشورهای عربی مبتلا به این وضعیت شده و چه عواملی باعث پیچیدگی اوضاع آن بودهاند؟ بیشک عوامل بینالمللی را نمیتوان در این مورد نادیده گرفت. روسیه و چین بعد از تجربه لیبی و دخالت مستقیم نظامی کشورهای غربی در آن کشور دریافتند که غرب سناریوی مشابهی را برای سوریه در نظر گرفته و به همین دلیل قطعنامههای شورای امنیت را وتو کردهاند و حاضر نیستند هیچ گونه مداخله خارجی در این کشور را بپذیرند. از این جهت است که سوریه مبدل به عرصه بینالمللی برای تقابل بین روسیه و چین با کشورهای غربی شده است. این دو کشور حاضر نیستند تا با قبول مداخله غرب در سوریه، این کشور را به غرب تقدیم کنند و دیگر هیچ متحد نزدیکی در منطقه عربی نداشته باشند. مقاومت روسیه و چین با غرب باعث شد تا در بیانیه شورای امنیت مقوله برکناری بشار اسد و تغییر رژیم از دستور کار شورای امنیت خارج شود و این دو کشور تنها حاضر شدهاند کمکهای بشردوستانه به مناطق درگیری را بپذیرند. این دو کشور گفتگو بین دو لت سوریه و مخالفین را تنها گزینه حل بحران سوریه میدانند و به این دلیل از ماموریت کوفی عنان حمایت میکنند. در
مقابل، کشورهای غربی با وجود حمایت از ماموریت عنان اما به گزینه نظامی نیز توجه دارند و به همین جهت از گروههای مسلح حمایت تسلیحاتی و مالی میکنند که بنابر برخی از گزارشها، این حمایت را از طریق کشورهای ترکیه، لبنان و لیبی انجام میدهند. در این بین، نباید از برخی کشورهای عربی منطقه غافل ماند که حکم سربازهای پیاده غرب در شطرنج سوریه را بازی میکنند تا غرب به مداخله خود رنگ و لعاب عربی بزند.
عدم شهرت شورای هماهنگی تنها به دلیل امکانات ضعیف رسانهای آنان نیست بلکه دلیل دیگر این است که برخلاف آن گروه خارجنشین از مداخله خارجی حمایت نمیکند و حتی حاضر به آزمودن گزینه گفتگو است و مثل آن یکی، فقط به درگیری نظامی تکیه نکرده است. در این میان باید به کردها نیز توجه داشت که جایی برای خود در هر دو گروه ندیدهاند چرا که خصلت پان عربی این گروهها مانع بزرگی برای استقبال از مخالفان کرد سوری است به نحوی که کردها در حال حاضر به حاشیه رانده شدهاند در حالی که مبارزات آنان علیه دولت سوریه به سالیانی بسیار دورتر از این گروههای تازه به دوران رسیده بازمیگردد. گروههای سلفی و واحدهایی از القاعده را باید به این مجموعه اضافه کرد تا معلوم شود که مخالفان دولت سوریه از چه معجون عجیب و غریبی تشکیل شده و همین نیز معضلی برای حل بحران چه از راه گفتگو و چه نظامی شده است.
طرح کوفی عنان در حال حاضر تنها راه حل مسالمتآمیز برای سوریه است اما همین نیز با وجود حمایت دولت سوریه و بینالمللی از آن باز مشکلاتی دارد چرا که هیچ کدام از طرفین حاضر به قبول آتشبس نیستند گذشته از این که شورای ملی مقاومت با اصل مذاکره مخالف است. تنها نتیجه از تعلل در طرح عنان، عمیقتر شدن بحران سوریه است که این نیز جز خونریزی بیشتر چیز دیگری به بار نخواهد آورد.