انقلاب اسلامی ایران و بیداري اسلامی
محمد باقر قالیباف
در مقاله اي که چندي پیش با عنوان خاورمیانه معاصر و بیداري اسلامی ارائه نمودم به این مطلب اشاره شد که تحلیل تاریخی به ما نشان می دهد که خاورمیانه در طی 6 دهه گذشته عمیقاً درگیر و دار اقتدارگرایی، معضلات اقتصادي و اجتماعی،سلطهطلبی آمریکا و شکست هاي تحقیر کننده از دشمن صهیونیستی بوده است.
در عین حال الگوهاي چپ و راست که براي مدتهاي مدیدي مدعی حل این معضلات و بحرانها بودند به واسطه ناتوانی درونی و ایجاد دامنه هاي جدیدي از مشکلات، اعتبار خود را از دست دادهاند. ماهیت این جنبش ها را می توان با بررسی آنچه در این تحولات طرد میشود و آنچه به عنوان خواسته از سوي فعالان و حاضران مطرح می شود در یافت.
در واقع معتقدیم آنچه در این خیزشها از سوي مردم مطالبه میشود با آنچه در سه دهه پیش از سوي ملت ایران مطالبه میگردید مشابه می باشد. طبق نظر کارشناسان علل اصلی شکلگیري انقلاب اسلامی ایران را در عوامل زیر میتوان خلاصه نمود: بی توجهی به اعتقادات مذهبی مردم، عدم کارآیی و مدیریتی حکومت، فساد خانواده سلطنتی و سوء استفاده از قدرتش، وابستگی شدید به قدرت و تصمیمات خارجی در اداره حکومت...
فساد اداري و اجتماعی ویرانگر، جاه طلبیهاي بیحد و مرز شخص شاه، فقر گسترده و شکاف طبقاتی و سرانجام تحرك بخشهاي مهمیاز جامعه روشنفکران تحصیل کرده. آنچه در خیزشهاي اخیر نیز مورد مطالبه قرار گرفته است به زبان ساده عبارتند از: نفی سکولاریسم، نفی اقتدارگرایی، نفی غربگرایی، نفی ایده سازش با غرب و اسرائیل و اعتراض به وضعیت اسفبار اقتصادي و اجتماعی، اجراي اسلام، تحقق آزادي، تحقق استقلال ملی و بازیابی کرامت جمعی، ایستادگی در مقابل سلطه طلبی و نهایتا شکل دادن به الگویی کارآمد از مدیریت اقتصادي و اجتماعی.
عدهاي در تفسیرهاي خود ماهیت جنبش را دموکراسی خواهانه میدانند، حال آنکه توجه نمیشود که دموکراسی خواهی جزئی از کلیتی است که اسلام و هویت انکار شده ششدهه گذشته خاورمیانه مبناي آن است.
به این بیان، اسلام و تحرك بر مدار آن را میتوان به مانند کلیت و ظرفی در نظر گرفت که جنبش در متن آن شکل گرفته و نارضایتیهاي شکل گرفته از اقتدارگرایی، ناکارآمدي اقتصادي و اجتماعی و نهایتا عقبنشینی دائمیدر برابر غرب و اسرائیل را در متن خود قرار داده و به صورت یک مجموعه منجسم به جهان ارائه میدهد.
بر این اساس رویش انقلاب اسلامیو الگوي جدیدي که بهعنوان الگوي مبارزه و پیگیري خواستهاي جمعی از درون آن به جهان اسلام ارائه شد، ریشهاي عمیق در هویت مردم مسلمان خاورمیانه و تلاشهاي فکري نخبگان مسلمان معاصر دارد.انقلاب اسلامیاز یک سو برآیند تحرکات و تحولات فکري و اجتماعی ماقبل خود در مجموعه جهان اسلام بود و از سوي دیگر به عنوان الگویی جدید از سازماندهی اجتماعی و سیاسی کشورهاي مسلمان در مقابل سه الگوي ملیگرا، سوسیالیستی و لیبرالی غربگرا مطرح شد.
با از میان رفتن اعتبار الگوهاي سوسیالیستی و پس از آن الگوهاي ملی گرایانه، دو دهه اخیر خاورمیانه را میتوان عرصه منازعه دو رویکرد اسلامیو لیبرال آمریکایی براي سازماندهی سیاسی، اجتماعی و فرهنگی خاورمیانه دانست.
در این میان، الگوي لیبرال در قالب دو طرح نظم نوین جهانی و خاورمیانه بزرگ کوشید تا فضایی براي سازماندهی مجدد سیاسی و اجتماعی کشورهاي منطقه ارائه کند که خیزشهاي اخیر و درون مایه آنها را میتوان در نفی و انکار آن دانست. وقتی از بیداري اسلامیسخن میگويیم منظور چرخشی است که در ایدئولوژي مبارزه و شیوه بیان خواستههاي عمومیبهوجود آمده است.
چرخشی از الگوهاي قبلی مدعی تحقق مطالبات، به زبانی که عمیقا در تاریخ منطقه ریشه دار است و تبلور عینی خود را در انقلاب اسلامیایران یافته است و به شیوه و بیانی دیگر در سایر کشورهاي خاورمیانه بازتاب یافته است و محرك و ظرف بیان اعتراضها و خواستههایی است که الگوها و ایدئولوژیهاي دیگر از پاسخ به آنها ناتوان بوده اند.
هدف اصلی ما در این سخنرانی که به ادامه بحث گذشته درباره تحولات اخیر خاورمیانه مرتبط است تبیین شاخصهاي مذکور در جهت واکاوي تشابهات بین انقلابهاي اخیر با انقلاب ایران در سال 1357 میباشد.
در واقع مقایسه پدیدههاي مشابه میتواند در شناخت هر چه بیشتر آنها مفید واقع شود. همان طور همه میدانیم بین انقلاب ایران با انقلابهاي روسیه و فرانسه تفاوتهاي زیادي وجود داشت مهمترین وجه تمایز بین انقلاب ایران و انقلابهاي روسیه و فرانسه، ریشه مذهبی آن بود که هیچگونه شباهتی به دو انقلاب دیگر نداشت. در ایران مذهب قوه محرکه اصلی انقلاب به شمار میرفت و آتش انقلاب از درون مساجد زبانه کشید و سرانجام منجر به پیروزي انقلاب اسلامیایران شد.
بهعبارت دیگر انقلاب اسلامییک انقلاب دینی و ضداستکباري بود که تنها به واژگونی کامل استبداد اکتفا نکرد و در واقع انقلابی در فرهنگ انقلابهاي جهان بهوجود آورد. انقلاب اسلامیرژیم شاهنشاهی را سرنگون و حکومت اسلامیرا برقرار کرد و بهخاطر ماهیت ضداستکباري خود از همان ابتدا با دشمنی تمام ابرقدرتها روبهرو بوده است. ولی انقلاب فرانسه یک انقلاب لیبرال بورژوازي و از نتايج آن واژگونی نظام سلطنتی و برقراري یک جمهوري پارلمانی بود و انقلاب روسیه یک انقلاب سوسیالیستی و از نتايج آن سرنگونی حکومت تزاري و نهایتا تسلط نظام سوسیالیسم بود.
یکی دیگر از تفاوتهاي انقلاب ایران با انقلابهاي روسیه وفرانسه شرکت وسیع مردم در حمایت از انقلاب بود. پروفسور حامد الگار در این زمینه میگوید: یکی از ممیزات انقلاب اسلامیایران شرکت وسیع تودههاي مردم بود. در انقلابهاي فرانسه، روسیه و چین انقلاب همیشه با جنگ داخلی همراه بود.
برخلاف تفاوتهاي بسیار بین انقلاب ایران با انقلاب فرانسه و روسیه، بهزعم بسیاري از اندیشمندان بین انقلاب ایران و جنبشهاي اخیر خاورمیانه شباهتهاي زیادي وجود دارد که ریشه اصلی آن را میتوان در اسلام خواهی جنبشها خلاصه نمود. بهعبارت دیگر محرك و بنیان اصلی جنبشهاي کنونی خاورمیانه در نوعی بیداري سیاسی و اجتماعی نهفته است که اسلام و اسلامگرایی هویت و مبناي آن است و همین امر وجه مشترك اصلی بین انقلاب ایران و سایر خیزشهاي منطقه است.
مسلما انقلاب اسلامیایران مهمترین نقطه عطف در روند تحولات سه دهه گذشته است که به خوبی ظرفیت تحول و تغییر در نظم حاکم بر جهان را طی چند دهه گذشته از خود به نمایش گذاشته است. در یک مرور اجمالی میتوان از این امر ادعا دفاع کرد که از لحاظ تاریخی انقلاب اسلامیایران و روند تحولاتش هم براي ملتهاي منطقه بسیار مهم بوده است و هم شباهت زیادي بین روند شکل گیري آن با جنبشهاي اخیر خاورمیانه میتوان مشاهده نمود. با توجه به وقتی که در اختیار دارم اختصارا به سهمورد از مهمترین آنها در قالب سهمرحله اشاره میکنم:
مرحله اول: به برکناري دیکتاتورها برمیگردد.شباهتی که بین خواست مردم ایران در زمینه خروج و برکناري و محاکمه شاه ایران با دیکتاتورهاي مصر، تونس، یمن، بحرین و لیبی میتوان مشاهده نمود در واقع شخصی شدن قدرت در رژیم گذشته ایران، عملا بهمعناي قرار گرفتن همه چیز ذیل شخصیت پادشاهی بود که هر روز به قدرت و جاه طلبی خود میافزود و این مسئلهاي است که در جهان سوم، بسیار اتفاق افتاده است که همین مسئله را در مورد کشورهاي مصر، یمن، لیبی، تونس و بحرین شاهد بودیم. در این زمینه مردم مصر مانند ایران، دیکتاتور خود را از قدرت برکنار کردند. مردم تونس نیز دیکتاتور خود را از کشور اخراج کرده اند.
مردم لیبی دیکتاتور خود را از بین برده و مردم یمن نیز به تازگی و با وجود حمایتهاي برخی کشورها موفق به اخراج دیکتاتور از کشور خود شده اند. مردم بحرین نیز بهرغم فشارهاي خارجی تمام تلاش خود را براي فروپاشی رژیم آل خلیفه انجام میدهند.
مرحله دوم: حاکمیت خدا و اجراي قوانین اسلام بود. در واقع بعد از برکناري دیکتاتورها خواسته اصلی قریب به اتفاق جنبشهاي منطقه پیاده شدن و اجراي کامل قوانین اسلام بود که شباهت زیادي با خواست مردم ایران در این زمینه داشت. به عبارت دیگر انقلاب اسلامیایران توسط کسانی شروع شده و به ثمر نشست که معتقد بودند حاکمیت تنها از آن خدا و پیامبر - صلی الله علیه و آله و سلم- و ائمه معصومین - علیهم السلام- بوده و هر کس از غیر طریق آنان به حکومت برسد طاغوت وغیرقانونی خواهد بود و به همین دلیل حاکمیت پادشاهان را در طول تاریخ غیرقانونی و نامشروع میدانستند.
در این زمینه تمام تلاش مردم مصر قرار گرفتن حاکمیت خدا و اجراي قوانین اسلام در کشور خودبود طوري بعد از یکسال توانستند مجلسی اسلامیبا اکثریت نیروهاي اسلامیکه براي سالها خارج از دایره سیاست و حکومت بودند برپا نمایند. مردم تونس نیز مجلس قانونگذاري خود بر مبناي اسلام را تشکیل دادند و مردم لیبی نیز مجلسی بر مبناي قوانین اسلامیشکل دادند و در برابر کتاب قرآن سوگند یاد کردند.
مرحله سوم: تحقق آزادي و اجراي عدالت
آزادي و عدالت در انقلابهاي لیبرالیستی غربی، آزادي افراد به قیمت فدا کردن عدالت اجتماعی مطرح میشود و در انقلابهاي مارکسیستی عدالت اجتماعی را با اعمال خشونت و دیکتاتوري و به قیمت از دست دادن آزادی هاي فردي نوید میدهند ولی در سیستم سیاسی اسلامیعدالت اجتماعی همراه آزادي فردي بطور متوازن و تا آنجا که ممکن است بطور هماهنگ مطرح میشوند. اسلام آزادي لیبرالیستی را که به بی عدالتیها و فاصلههاي زیاد طبقاتی منتهی میشود نفی میکند چنانکه مساوات و برابري بدون توجه بهخصوصیات و استعدادهاي فردي را نیز که حالت تحمیلی دارد و همراه با زور و دیکتاتوري است نمیپذیرد.
روح برادري را ترویج وامتیازات بی جا و تبعیض طبقاتی را تکذیب میکند و از این رو، مورد توجه بسیاري از مردم محروم دنیا قرار گرفته است. با توجه به عمر کوتاهی که از انقلاب اسلامیایران میگذرد و بهرغم تهدیدها و فشارهاي خارجی بر جمهوري اسلامیایران میتوان گفت این کشور نمونه موفقی از برقراري آزادي و اجراي عدالت اسلامیدر منطقه بوده است. البته براي اجراي این مرحله در کشورهایی که با خیزشهاي انقلابی مواجه بوده اند زمان زیادي لازم است و کشورهاي انقلابی هنوز در ابتداي راه میباشند ولی میتوانند از تجربیات انقلاب ایران در این زمینه استفاده نمایند.
اگر بخواهیم وجه تمایزي نیز بین انقلابهاي کنونی با انقلاب ایران داشته باشیم میتوان گفت نقطه قوت انقلاب ایران رهبري اندیشمندانه حضرت امام(ره) بود. در واقع رهبري انقلاب اسلامیدر لباس مرجعیت و نمایندگی از ناحیه امام زمان (عج)ظهور کرده بود که رد حکم او رد حکم امام زمان(عج) بود و رد حکم امام زمان(عج) رد حکم خداست و آن هم موجب کفر و خروج از اسلام است لذا عمل به بیانیهها و دستورات رهبري در طول انقلاب بهعنوان عمل به دستورات اسلام تلقی میشد اینجاست که رهبري انقلاب اسلامیایران از بقیه رهبران انقلاب دنیا جدا میشود و حکم او از نفوذ بیشتري برخوردار میگرددکه البته خیزشها و جنبشهاي اخیر فاقد چنین رهبري کاریزماتیکی در بین خود میباشند که همین مسئله امکان انحراف و اختلاف و چنددستگی را میتواند دامن بزند.
در مجموع معتقدیم اسلام انقلابی اي که از ایران ریشه گرفته است در دو دهه گذشته بستر خیزش مجموعهاي از مهمترین مقاومتهاي موفق در مقابل غرب و رژیم صهیونیستی بوده است. پیروزي حزب الله لبنان و موفقیتهاي حماس و جهاد اسلامیدر صحنه مبارزه با رژیم صهيونيستي به اتکاي حمایت وسیع مردمیدر منطقه از آنها تحقق یافته و از سوي دیگر مشوق سایر گروهها براي پیگیري این الگوهاي موفق بوده است.
منظور از الگوگیري از ایران آن نیست که بگوييم آنها دقیقا به راه ایران میروند، بلکه الگوگیري از ایران به معناي قرار دادن اسلام در مدار حرکت و راهنماي ایجاد نظم جدید و تدوین خواستههاست وگرنه هر کشوري بنا به شرایط و مقتضیات خود طراحی نظم جدیدي را انجام خواهد داد. در پایان باز هم تاکید میکنیم: خیزش اخیر در خاورمیانه با هویت اسلامی، نظم ژئوپلیتیکی نوینی خلق خواهد کرد.