نقدی بر نيمه نخست سيامين جشنواره فيلم فجر
سيد جمال هاديان طبائي زواره

جشنواره فیلم فجر درخت تناور و پربرکتی است که در فضای انقلاب اسلامی و تحول فرهنگی منبعث از آن به بالندگی و افتخار رسیده و امروز در دنیا، صاحب سبک و حرف و نظر است. این سینما در فراز و فرودهای سه دهه گذشته هم به لحاظ کیفی و هم به لحاظ کمی رشد یافته و اغلب با خلاقیت فردیِ پدیدآورندگان خوشذوق خویش در بسیاری از عرصههای جهانی نیز درخشیده است.
پنجمین روز از سیامین جشنواره بینالمللی فیلم فجر را در حالی پشت سر گذاشتیم که برآیند فیلمهای به نمایش درآمده در این پنج روز میتواند تحلیل نسبی از وضعیت این دوره و سینمای حال حاضر ایران به دست دهد. با نگاه اجمالی به فیلمهايی که تاکنون اکران شدهاند و اغلب از مضموني اجتماعي برخوردار بودهاند چند نکته به نظر میرسد که برخی از آنها خیلی هم امیدوارکننده نیست.
در یک دستهبندی کلی میتوان فیلمهای راهیافته به بخش مسابقه سینمای ایران را به سهدسته تقسیمبندی کرد:
- دستة اول، فیلمهايی با موضوعات ساده، نخنماشده و تکراری که تلاش میکنند به هر نحو ممکن مثل یادآوری حس نوستالژیک فیلم فارسیهای پیش از انقلاب با به تصویر کشیدن گوشههایی از به اصطلاح حركات موزون، توسل به موضوع تکراری استفاده متفاوت از یک شخصیت روحانی در فیلم، استفاده از دیالوگهای عامیانه و گاه لومپنی، مخاطب را سرگرم کنند و گاه بخندانند و به خیال خود با طنزی تلخ، مشکلات اجتماعی و سیاسی جامعه را بیان کنند و گاه با طرح کنایههای سیاسی به اپوزیسیون سینمایی بدل شوند و با این روش به فتح گیشهها بیندیشند. نماد این نوع فیلم در جشنواره بیست و نهم «اخراجیهای 3» بود و در جشنواره سیام، فیلمهایی چون «پنجشنبه آخر ماه» و «چک» است.
- دستة دوم، فیلمهایی با رویکرد فلسفی و لایهدار که قصد دارند زیرکانه مخاطب را به عمق لایههای خود ببرند و هوشمندی خود را نخست به داوران و سپس به مخاطبان بنمایند. این فیلمها به بهانة نمایاندن واقعیتهای جامعه، متأثرکنندهترین مشکلات و معظلات اجتماعی را به تصویر میکشند و گاه با کنار هم گذاردن یا پشت سر هم قراردادن آنها اغراق نیز میکنند. نماد این نوع فیلمها در جشنواره بیست و نهم «جدایی نادر از سیمین» بود و در جشنواره سیام فیلم «میگرن» است که با دنبالهروی و تقلید از این ژانر نوپدید و مخاطبفریب برای جایزه گرفتن در تلاش اند، حتی به قیمت افسردگی و ناامید كردن مخاطبان.
- دستة سوم، فیلمهایی که با اتکا به موضوع و مضمون متفاوت و ساختار دراماتیک قوی و تجربههاي موفق پديدآورندگانشان، ساختاری منسجم و قوی دارند و مخاطب دوستدار سینما را با خود همراه میکنند. در جشنواره بیست و نهم «یک حبه قند»، «گلچهره» و «راه آبی ابریشم» نماد این گونه فیلمها بودند و در جشنواره سیام «بوسیدن روی ماه» نماد اینگونه فیلم است که تعدادشان به انگشتان یک دست هم نمیرسد.
سینمای سیام تا اینجای کار نشان داده است که دچار افسردگی است و خلاقیت خود را لابهلای لايههاي سهگانة مذكور از دست داده است. این سینما علیرغم داشتن پشتوانه غنی و قوی تاریخی و فرهنگی و ادبی از حیث مضمون و محتوا دستخالي و تهی شده است و چنگی به دل نمیزند. واقعیت این است که دلمردگی و افسردگی این سینما بهتدریج به جامعه نیز منتقل میشود. شاید هم این سینما بازتابی از رفتارهای رايج در جامعه ما باشد.
كارشناسان علوم اجتماعي و تحليلگران و منتقدان سينما، سينماي هر كشور را بازتاب فرهنگ و رفتارهاي اجتماعي حاكم بر آن كشور و معيار مناسبي براي سنجش اخلاق و رفتار رايج در جامعه مي دانند. اگر چنين فرضي درست باشد در عين آن كه ماهيت سينما، اغراق و بزرگنمايي است اما روند فعلي سينماي اين دوره بيانگر واقعيتي تلخ و ناميمون در جامعه است كه دو نكته را روشن ميسازد:
نكته اول: اين سينما نشان ميدهد كه رذایلی مثل دروغ، زرنگبازی به معنای فریبکاری و كلاه بر سر ديگران گذشتن، بدعهدی و بیوفایی، دورويي، تملق و چاپلوسي، پيچيدگيهاي فريبنده رفتاري، تجاوز به حقوق دیگران در اثر تكرار، عادي ميشوند و بهتدريج قبح و زشتيشان از بين ميرود و جايگزين فضايلي چون راستگويي، يكرنگي، خوشعهدي و وفاداري، احترام به حقوق ديگران، صافي و پاكي و صداقت ميشوند و در پي آن، آرامش و اعتماد جاي خود را به عصبیت و بياعتمادي ميدهد. در معناي كلي، اخلاق به عنوان گوهر ناب جامعه ما در حال خدشهدار شدن است و اين موضوع بس نگران كننده است.
نكته دوم: این فرهنگ عمومي ايراني اسلامي است كه به تدريج دچار خلل و نقص ميشود و جاي خود را به رفتارها و كلامهاي نامتعارف ميدهد. مصداق اين ادعا به نمايش درآمدن صحنههاي متعدد استعمال سيگار در بسياري از فيلمهاي اين دوره از جشنواره است. حتی منوچهر محمدی هم در فیلم خوب "بوسیدن روی ماه" از خیر صحنههای قلیان کشیدن مادر شهید و سيگار كشيدن شخصيت آقاي مصطفوي نگذشته بود. مصداق ديگر اين نكته به تصوير درآمدن صحنههايي از دعوا و برخورد و عصبيت مردم در پسزمينه برخي صحنههاست كه نمونه آنها را هم در بوسيدن روي ماه و هم در چك ديديم.
سخن پاياني آن كه سينمای امروز ایران هر چند دچار فقر سوژه و موضوع شده اما سينماي ريشهدار و محكمي است كه تلاش ميكند در لفافه سخن بگويد اما اگر سخن اش بازتاب افكار و رفتار رايج در جامعه باشد اخلاق و فرهنگ عمومي در معرض خدشهدار شدن است. بايد به اين هشدار و نهيب سينما گوش فرا داد.