هنر فراتر از سياست است
گفتوگو با داريوش مهرجويي
جشنواره داكا امسال هم ميزبان داريوش مهرجويي بود تا دومين فيلم او «گاو» را نشان دهد و هم «تهمينه ميلاني» داور اين جشنواره بود. فيلمساز 70ساله ايرانياي كه با دومين فيلمش، گاو (1968)، يكي از بانيان به وجود آمدن موج نو سينماي ايران شد، در دوازدهمين دوره جشنواره بينالمللي فيلم داكا حضور يافته است.
داريوش مهرجويي در گفتوگويي خيلي كوتاه درباره چهار دهه حضورش در سينما سخن گفت.
فيلم «گاو» ساخته شما، از فيلمهاي پيشرو در موج نو سينماي ايران است.
خوشحالم كه «گاو» فيلمي مهم در تاريخ سينماي ايران است. قبل از انقلاب (1979) ما موج نو را آغاز كرديم و «گاو» اولين فيلمي بود كه هم از نظر تجاري موفق شد و هم نظر منتقدان را جلب كرد. گرچه فيلمهاي گلستان (ابراهيم گلستان، فيلمساز ايران قبل از انقلاب) در جشنوارههاي بينالمللي روي پرده رفته بود، ولي در مورد «گاو» بحثهاي زيادي در ونيز، كن و برلين ايجاد شد و جوايز مهمي گرفت. هرچند فيلم گاو به مدت دوسال توقيف بود و من كپي از آن را فرستادم ناگهان سينماي ايران در جهان مشهور شد و در جشنواره شيراز در سال 1970 به نمايش در آمد و استقبال از آن بينظير بود.
ارتباط شما با هم دورههاي خودتان مثل ناصر تقوايي و مسعود كيميايي چطور بود، آيا با هم مشورت ميكرديد؟
ما دوستان خوبي و همواره با هم بوديم. من و كيميايي تقريبا در يك زمان كارمان را شروع كرديم. فيلم دوم كيميايي، «قيصر» نيز مانند «گاو» موفق بود ولي بيشتر از جنبه تجاري. هر دو فيلم در جشنوارههاي ايراني شركت كردند و منتقدان را به دو بخش تقسيم كردند. برخي فيلم من را دوست داشتند و برخي «قيصر» را ميستودند. اين دو فيلم بحثها و مناظرات زيادي را ايجاد كردند.
قبل از اين دو فيلم سينماي ايران فقط تجاري بود، با صحنههاي فراوان رقص و آواز، شبيه سينماي هند.
در «گاو» استفاده زيادي از استعاره ميشود و همينطور مباحث فلسفي. چه چيزي شما را به جستوجو در فلسفه كشاند؟
خب، من هميشه به فيلمهايي كه عمق فلسفي داشتند، علاقه داشتم. من تاثير زيادي از اينگمار برگمان و ميكلآنجلو آنتونيوني گرفتم كه فيلمهايشان لايههاي مختلف معنايي داشت. اينها فيلمهايي بودند كه همواره به ساختنشان علاقه داشتم. داستان «گاو» آن ابعاد فلسفي را داشت. «گاو» داستان مردي است كه گاوش، برايش خيلي عزيز است. وقتي گاو ناگهان ميميرد او از نظر رواني تغيير ميكند تا جايي كه خودش تبديل به گاو ميشود. ايده فناشدن در عشق، چيزي است كه بارها از سوي شاعراني مانند خيام، حافظ و مولوي بيان شده است.
شما از دانشگاه UCLA فارغالتحصيل شدهايد. ميخواستيد سينما بخوانيد اما در فلسفه مدرك گرفتيد. چرا؟
در UCLA تاكيد بيشتر روي جنبههاي فني سينما بود. آنها ميخواستند افرادي شبيه كارگردانان هاليوود بسازند. اين طرز فكر براي من جذاب نبود. براي من تمركز صرف روي سينما كافي نبود. درسي با «ژان رنوار» داشتم كه خيلي كمكم كرد. من بيشتر به ابعاد تئوري علاقه داشتم تا موضوعهاي فني.
برخي از قهرمانان شما مانند حسن (در فيلم گاو)، پري، هامون و بانو دچار بحرانهاي ديالكتيكياي بودند كه ريشه در هستي مخصوص به خودشان داشت؛ اينها بازنمايي شخصيت مهرجويي بودند؟
الزاما نه. ولي آنها واجد برخي از ابعاد زندگي من بودند، ديد و انديشه من در مورد زندگي در فيلمهايم بازتاب پيدا ميكند، البته به طور ناخودآگاه. تمام فيلمهاي من متاثر از دغدغههاي وجوديام هستند. آنها متاثر از وجود فردي و بحرانهايي هستند كه پيش روي قهرمانها قرار ميگيرند. شرايط، آنان را مجبور به تغيير شيوه زندگي ميكند تا به مراحل جديد شناخت برسند. اين بيشتر شبيه «فرآيند فردسازي» كارل گوستاو يونگ است. فردي در موقعيتي قرار ميگيرد و لطمات جدي ميبيند و سپس در نتيجه آن به شخص جديدي با آگاهي بيشتر تبديل ميشود. فيلمهاي من چنين موقعيتهايي را تصوير ميكنند.
دليل اصلي موفقيتهاي جهاني فيلمسازان ايراني چيست؟
سينماي هنري اروپا و سينماي آمريكا كم و بيش در كشور ما ممنوع است. به دليل اين ممنوعيت، تمامي سينماها بايد فيلمهاي داخلي نشان بدهند. سينماي ايران به دليل كنترل شديد حكومت به روابط انساني ميپردازد. سينماي ايران به اين دليل در جهان موفق شده است كه هنوز سنت فيلمهاي هنري را دنبال ميكند و ما بخت و ابزار ضروري توليد چنين فيلمهايي را داريم.
چرا اينقدر از مينيماليسم در سينماي ايران استفاده ميشود؟
مينيماليسم در فرم است نه در محتوا. سينماي ما با بودجهاي محدود شروع كرد و بنابراين ما ياد گرفتيم كه سراغ داستانهاي ساده و شخصيتهاي معمولي برويم به همين دليل است كه مينيمال به نظر ميرسد.
نسل سوم فيلمسازان ايراني ميتوانند وارثان خوبي براي نامهاي شناخته شدهاي مانند عباس كيارستمي و داريوش مهرجويي باشند؟
بله، چرا كه نه؟ من خيلي خوشبين هستم. ما كارگردان جواني مانند اصغر فرهادي داريم كه فيلمهايش خيلي خوب هستند و تقريبا به اندازه فيلمهاي ما هستند. من حتي اميدوارم كه فيلمهاي او بهتر هم بشوند. در فرهنگ ما تاثير ادبيات و شعر شگفتانگيز است.
برخي از فيلمسازان نسل سوم، مهاجرت كردند، به نظر شما آنها راه درستي را در پيش گرفتهاند؟
نه، به نظر من انتخاب درستي نكردهاند. من در هاليوود بودم و آنجا شانس فيلمساختن داشتم. چهار سال در پاريس بودم و فيلمهايي هم ساختم، ولي نتوانستند راضيام كنند. به ايران برگشتم براي اينكه ايدههايي كه به فيلمساختن، ترغيبم ميكردند، اينجا بودند. فيلمسازي من اينجا معني پيدا ميكنند.
هدف اصلي شما از فيلم ساختن چيست؟
فيلمسازي، كاري هنري است. از نظر من هدف اصلي ساختن يك فيلم، ارتباط با بيننده و تلاش براي به حركت درآوردن ذهن آنان است. فقط گفتن يك قصه بدون هدف، كاري سطحي است.
فرآيند خاصي را در هنگام انتخاب قصه براي فيلمهايتان دنبال ميكنيد؟
نه، شيوه خاصي ندارم. من معمولا نظراتم در مورد داستانها را روي كاغذ مينويسم. وقتي ميخواهم فيلم جديدي بسازم به سراغ اين نظرات ميروم و در مورد امكانات آن براي ساخت يك فيلم ميانديشم. اينگونه است كه خط داستانم را انتخاب ميكنم. يا خودم مينويسم يا با دوستانم همكاري ميكنم.
آيا تركيب ايدهها و مهارت در موفقيت يك فيلم مهم است؟
ادبيات، منبع خوبي براي سينماست. يك فيلمنامه خوب اهميت زيادي دارد. شما يك داستان را برميداريد و نميدانيد با آن چه كار كنيد و يك فيلمنامه بد از آن ميسازيد. اين داستان ميتواند توسط شما يا ديگري نوشته شود. به نظرم يك كارگردان بايد روي فيلمنامه تسلط داشته باشد تا از آن فيلمي خوب بسازد.
در «سنتوري» شما مساله «اعتياد به مواد مخدر» را برجسته كرديد.
اعتياد به مواد مخدر يكي از مشكلات جدي كشور ماست و در دهه گذشته بدتر هم شده است. دولت تلاش كرده با آن مبارزه كند ولي به نوعي ناموفق بوده است. من ميخواستم اين معضل را نشان دهم.
شما در طول فيلمسازي بارها با عدم نمايش آثارتان روبهرو شدهايد.
فيلمهاي من بارها با سانسور روبهرو شدند، هم قبل از انقلاب و هم بعد از آن. «بانو» 9 سال توقيف شد و «مدرسهاي كه ميرفتيم» 11سال. وقتي اين فيلمها اكران شدند، هيچ اتفاق نيفتاد. بنابراين هنوز نفهميدم چرا مسوولان اين رفتار را با آنها داشتند. فيلمسازان ايراني با سانسور روبهرو هستند و اين وضعيت هم بدتر شده است.
چه نوع دغدغههاي سياسي در كارهاي شما مطرح ميشود؟
سياست همه جا هست از اين ديد تمام فيلمها سياسي است. من به طور مستقيم فيلمهاي سياسي نميسازم كه اين ايدئولوژي يا آن يكي نگاه را تبليغ كنم. به نظر من سينما فراتر از اين مسايل است. سينما شبيه شعر است، شعر نميتواند طرف كسي را بگيرد. هنر نبايد تبديل به وسيلهاي براي پروپاگاندا - تبليغات سياسي - شود.