تفكر انتقادي راهگشاي دانايي انديشه
حسن قاضيمرادي
حماقت از پاسخي داشتن براي هر چيزي سر بر ميكشد. دانايي پيامد داشتنِ پرسشي درباره هر چيزي است. (ميلان كوندرا)
دانايي برجستهترين ويژگي آدمي براي تغيير خود و تعامل با جهان است. دانايي را ميتوان مترادف با بصيرت و فرزانگي در نظر گرفت.
تعريف دانايي: فعاليتهاي گوناگوني ميتواند حامل دانايي باشد. مثلا فعاليتهاي ديني، علمي، هنري، سياسي، عملي، شخصي و... از اين رو، ارايه تعريف جامع و دقيقي از سرشت دانايي كه همه اين فعاليتها را در بر بگيرد بسيار پيچيده مينمايد. با اين حال ميتوان به تعريف سادهاي از آن بسنده كرد: «دانايي، يكپارچگي جنبههاي عاطفي، كوشايي و شناختيِ ظرفيتهاي آدمي در پاسخ به موضوعات و وظايف و مسايل زندگي است.»
در اين تعريف، دانايي حاصل تركيب و يكپارچگي سه جنبه شناختي، عاطفي و كوشايي ظرفيتها و تواناييهاي انسان دانسته شده است. جنبه شناختي همان رسيدن به داوري عيني از موضوع، وضعيت و رويداد است مبتني بر واقعيت خود آنها. جنبه عاطفي معرف وجه اخلاقي دانايي است؛ وجهي كه به داوري اعتبار هدفمندي و خود-تنظيمگري مطابق با نظام ارزشي- عاطفي انسان ميدهد.
جنبه كوشايي بيانكننده هم اشتياقِ تا به آخر به دانايي است و هم سمتگيري عملي دانايي مطابق با تصميمگيري برآمده از داوري هدفمند و خودـ تنظيمگر.
فرض كنيم موضوع چگونگي رفع بحرانهاي اين يا آن حكومت غير دموكراتيك مطرح باشد. محققي كه صرفا به اتكاي وجه شناختي دانايي به تحقيق درباره راهكارهاي غلبه بر بحرانهاي چنين حكومتي ميپردازد اگر نتيجه تحقيق او هدفمند و خودـ تنظيمگر باشد، ميتواند به اين حكومت در رفع يا كاهش بحرانهايش كمك كند. اما اگر اين جنبه شناختي با جنبه عاطفي (اخلاق، ايدئولوژيكي) تركيب شود و در صورتي كه اين جنبه از دانايي محقق با بقاي چنين حكومتي سازگار نباشد، آنگاه او اساسا از همكاري با آن براي شناسايي و غلبه بر بحرانهايش خودداري ميكند.
با اين تعريف است كه دانايي در تناظر با شيوه تفكر انتقادي قرار ميگيرد. مهارتهاي تفكر انتقادي فقط جنبه شناختي اين شيوه تفكرند. اصول تفكر انتقادي و بهخصوص ويژگيهاي انديشمند انتقادي جنبه عاطفي (اخلاقي، ايدئولوژيكي) تفكر او را بازمينمايند. شيوه تفكر انتقادي تركيبي از مهارتها و اصول تفكر انتقادي و ويژگيهاي انديشمند انتقادي است.
دانايي، خردمندي به اين معني است كه نسبت به هر موضوعي بر زمينه مشخص (كنكرت) همان موضوع داوري ميشود. اين داوري بايد هدفمند و خودـ تنظيمگر باشد تا سمت تصميمگيري و عمل درباره آن موضوع بر چنان زمينهاي را نشان دهد؛ آن سمتگيري كه فعاليت آگاهانه ما در زندگي را زمينهسازي ميكند.
دانايي را نبايد غلبه بر حماقت دانست. دانايي در مبارزه با حماقت و از طريق نفي آن متحقق نميشود. دانايي در روند مواجه شدن انتقاد با موضوعات، رويدادها، وضعيتها و... تامل بر آنها تا رسيدن به داوري بازتابي تحقق مييابد. در اين روند، چهبسا دانايي با حماقت (در ارتباط با موضوعي خاص) مواجه شود. اما با نقد آن به خود تعين نميبخشد. دانايي بديل حماقت است. دو داوري بديل درباره موضوعي، در صورتي كه هر دو در روند انتقادي كسب شده باشند دو جلوه دانايي از آن موضوعاند و با هم تركيب ميشوند تا داوري بسيار گونهاي را زمينهسازي كنند. بين دو داوري مبتني بر دانايي و حماقت هيچ تركيبي ممكن نيست.
داوري و حماقت بديل هماند. كافي است به اين نكته بينديشيم كه شكل وجودي دانايي، نقد است. اما حماقت هيچ نسبتي با نقد ندارد. اشاره كردم كه سرشت حماقت، يكي است. اضافه ميكنم سرشت دانايي نيز يكي است. اينها دو سرشت بديل هماند. يكي كه باشد ديگري نيست.
آگاهي، هوشمندي، دانش، دانايي: شناخت اينكه اين مفاهيم در ارتباط با هم ولي متمايز از هماند به درك دانايي كمك ميكند.
آگاهي: آگاهي، مطلع بودن از موضوعي، خبر داشتن از آن است. آگاهي نخستين گام در فراگيري شيوه تفكر انتقادي است. پيش از اين اشاره كردهام كه يكي از ويژگيهاي انديشمند انتقادي، بسيار مطلع بودن، بسيار دانستگي يا آگاهي است.
نخستين مهارت شيوه تفكر انتقادي تعبير و تفسير است. اما تعبير و تفسير موضوع، وضعيت يا رويدادي مستلزم در اختيار داشتن حدي از دادهها و اطلاعات مربوط و معتبر است. تلاش براي جمعآوري و تنظيم دادهها و اطلاعات مربوط و معتبر موجود براي آگاه شدن است. از اين لحاظ ميتوان گفت آگاهي، دانستگي كمّي است. اين بسياردانستگي، چه بسا، در با خبر شدن از آرا و نظرات ديگران ـ مثلا از طريق مطالعه ـ حاصل شود.
اين آموزش است؛ آموزشي كه ميتواند از حد آگاهي، يعني دانستگي كمي تا دانش، تا دانستگي كيفي پيش برود. براي نمونه، مطالعه تاريخ سلجوقيان به معناي كسب آگاهي از تحولات سياسي از برآمدن تا افول اين سلسله است. انباشتگي اطلاعات ما از اين تحولات ما را به ادراك وقايعشناسانه آنها ميرساند. در حالي كه دانش درباره اين دوره به معناي ادراك و تبيين تاريخي آن است؛ داوري كردن درباره چگونگي، چيستي و چرايي تاريخي.
آگاهي و دانش ممكن است نه فقط درباره موضوعات و رويدادها از طريق جمعآوري، تعبير و تفسير و داوري در مورد آنها بلكه درباره مكتبهاي فكري و جهانبيني (ايدئولوژي)ها يا افكار و نظرات اين يا آن متفكر خاص نيز دنبال شود. آگاهي، كسب اطلاعاتِ هرچند معتبر اما پراكنده، جزيي، آموزش متن بدون زمينه تاريخي يا فرهنگي يا سياسي آن، كسب اطلاعات از منابع دست دوم و سوم و...، كسب اطلاعات دايرهالمعارفي و... در نهايت، رسيدن به تعبير و تفسيري نامنسجم و ناكافي درباره اين مكتبها و جهانبينيهاست.
در حالي كه دانش از اينها به معناي آموزش آكادميك، كسب نگرش كلي، تحليل مشخص آنها بر زمينههاي عينيشان، داوري مبتني بر تحليل و تبيين آنها و... است. در اين حال، آگاهي از آنها، انتزاعي و مجرد باقي ميماند و دانش درباره آنها عيني و مشخص است.
حتي ميتوان درباره شيوه تفكر انتقادي نيز فقط آگاهي داشت. براي نمونه، با مهارتهاي آن آشنا بود. دانست كه جزو اصلي تحليل، استدلال است و استدلال، تعامل مقدمه و نتيجه است. تا اين حدِ آگاهي انتزاعي، فرد را لزوما در استدلال يا تحليل اين يا آن موضوع مشخص توانمند نميكند. آموزش اين شيوه تفكر تا حد تحليل موضوعهاي مشخص به معناي كسب دانش درباره شيوه تفكر انتقادي است.
آگاهي به دانستگيهاي منتقلشده به ما، «دانش» ضمني يا به خاطرهدرآمده ما متكي است؛ دانستگيهاي به خاطرهدرآمدهاي كه بيشتر از سوي عوامل خارجي- مثلا مراجع فكري، باورها و سنن اجتماعي و... ـ به ما منتقل شدهاند. ما اين آگاهيها را حقيقت ميپنداريم و با استفاده از آنها ميانديشيم.
آگاهي، چندان ترديد ما را برنميانگيزد. آگاهي به ما اطمينان ميبخشد. چهبسا موجب نخوت فكري ما شود. اين اطمينان و نخوت عمدتا پيامد اين نكته است كه آگاهي لزوما با تصميمگيري و عمل همراه نميشود چراكه آگاهي عمدتا به تملك درميآيد اما بازتوليد و خلق نميشود.
گفته شده كه هوشمندي عاملي است كه به فرد توانايي فراخواندن، تحليل كردن و به كار بردن دانش را ميدهد. چنين عاملي نقش ابزار موثري را براي سرعت بخشيدن به روند كسب دانايي برعهده ميگيرد. پيش از اين در معناي حماقت آوردم كه جميز ولز حماقت را، از جمله، با ناتواني در پردازش دادهها و اطلاعات توضيح ميدهد. او هوشمندي را در تضاد با حماقت قرار ميدهد.
پس هوشمندي را با توانايي در پردازش دادهها و اطلاعات تعريف ميكند. با اين دريافت از هوشمندي مشخص ميشود كه اين توانايي، اشتياقي به پرسش گرفتن يا نقد دانش در دسترس را ندارد. هوشمندي ابزار فهم و به كار بردن دانش است.
هوشمند ميتواند درباره هر موضوعي دادههاي درست، مربوط و اصلي را از نادرست، نامربوط و فرعي تشخيص دهد و به پردازش، يعني تعبير و تفسير، دسته نخست اقدام كند. همچنان كه ميتواند بهسرعت نقصان دادهها و اطلاعات موجود را دريابد و در دستيابي به دادهها و اطلاعات مربوط و معتبر جديد موفق شود.
دانش (شناخت) با دانايي همپوشاني دارند. دانش و شناخت، حقيقت محققشدهاي است كه همچون پيشدانستهاي در تعليم و تعلم، تصميمگيري و عمل به كار برده ميشوند. دانش و شناخت عمدتا با آنچه محقق شده است سروكار دارد.
از اين رو، چندان به خصلت بازتابي بودن نياز ندارد. دانش و شناخت به فرد چشماندازي ميدهد كه در آن ميتواند محدوديتها و نادانيهاي دانش و شناخت محققشده را حدس بزند. اما دانش و شناخت، عمدتا، هممرز با ناداني و محدوديت و در چالش با آن قرار نميگيرد. براي نمونه، فارغالتحصيل رشته پزشكي از حدي دانش برخوردار شده كه «پزشك» ناميده ميشود. در عين حال، دانش، چه بسا، جزيينگر يا تخصصي باشد. به علاوه، دانش، لزوما، با اخلاق در نميآميزد.
ما ايرانيان با بيان اينكه: «فلاني عقلاش بيشتر از علماش است.» يا برعكس، نشان ميدهيم درك درستي از تمايز آگاهي و دانش با دانايي داريم.
در چنين قضاوتي عقل در معناي دانايي است و علم در معناي آگاهي و دانش. رويكرد ما به چنين تمايزي برتري دادن به عقل نسبت به علم بوده است. با استفاده از همين دو مفهوم علم و عقل ميتوان گفت علم ما وقتي به عقل تبديل ميشود كه خصلت بازتابي بيابد، كه هممرز با ناداني شود، كه با اخلاق و عاطفه درآميزد، كه در سمتگيري به تصميم و عمل و نيز پرداختن به عمل زمينه تغيير و تحول خود و واقعيت پيشاروي را فراهم آورد.
آن دانشجوي علوم پزشكي ميتواند از حدي «علم پزشكي» برخوردار شود. اما او فقط در پي تجربهاي طولاني و تبديل مداوم اين تجربه به شناخت و دانايي ميتواند به «عقل پزشكي» دست يابد.
دو بال دانايي: دانايي براي تحقق و تعالياش مستلزم در اختيار داشتن دوبال است: اشتياق و توانمندي. اشتياق، وجه عاطفي و توانمندي، وجه عقلاني دانايياند.
اشتياق به دانايي و حفظ و تحكيم پيوسته آن مستلزم ادراك از خطاپذيري عقل انساني است. تشخيص اين نكته است كه انسان در جهان عدم قطعيت زندگي ميكند و هر دانايي كسبشدهاش نيز قطعي نيست و نميتواند باشد.
نخستين اصل تفكر انتقادي را جسارت و پايداري در انديشهورزي معرفي كردم. هيچ انديشمند انتقادي نميتواند تا به آخر به اين اصل پايبند بماند مگر كه اشتياق دانايي و دغدغه دانايي داشته باشد. هر موضوع، وضعيت و رويداد زندگي روزمره و غيرروزمره از اين قابليت بالقوه برخوردار است كه دغدغه دانايي فرد شود.
دغدغهاي كه پاسخ ميطلبد؛ پاسخ آن داوري است؛ داوري هدفمند و خود- تنظيمگر. اين داورياي است كه بايد در عرصه عمل باز سنجيده و تصحيح شود. اين به معناي آمادگي هميشگي براي انتقاد از دانايي تحققيافته خويش است. اما هر حدي از دانايي تحققيافته كه در عمل باز سنجيده شود به تقويت اعتمادبهنفس فرد ميانجامد. تعادل ميان آن انتقاد از خود و اين اعتماد به نفس، حفظ هميشگي اشتياق به دانايي است. اشتياق متكي به چنين تعادلي هرگز با بنبست مواجه نشده و زايل نميشود.
اما اشتياق به دانايي براي دانا شدن كافي نيست. بايد توانمندي كسب دانايي را نيز داشت؛ يعني توانايي به كار بردن مهارتهاي تفكر انتقادي: توانايي انفكاك شواهد و مدارك مربوط از نامربوط يا معتبر از نامعتبر و اصلي از فرعي، تفسير و تعبير آنها كه معتبر و مربوط و اصلياند، جستوجوي دادهها و شواهد لازم، سنجش انتقادي، استدلالها و رسيدن به تحليل، توانايي استنتاج و ارزشيابي آنها و بازسنجي انتقادي باورها و اعتقادات و داوريهايي كه همچون دانش ضمني جانبدارانه و مغرضانه در روند دانايي دخالت ميكنند و... توانايي داوري هدفمند و خود-تنظيمگر.
زمينه پرورش دانايي در خود، تلاش براي تبديل تجربه به شناخت است. ابزار اصلي تبديل آگاهانه تجربه به شناخت نيز به كار بردن شيوه تفكر انتقادي است. هرچند كه، چهبسا، فرد بدون دانستن اصول و مهارتهاي اين شيوه تفكر يا برخورداري آگاهانه از ويژگيهاي انديشمند انتقادي بتواند با تامل بر تجارب زندگي خود و ديگران به حدي از شناخت برسد. اين شناخت كه در داوري هدفمند متجلي شود فرد به قلمرو دانايي ميرسد.
- دانايي: بازتابي است. دانايي حامل داوري خود-تنظيمگر يا بازتابي است. بازسنجي و تصحيح داوري الزامي است چراكه دانا ميداند در جهان عدم قطعيت و روياروي با محدوديتهاي تجربه و شناخت، «كلام آخر»ي وجود ندارد. دانا حكم به قطعيت نظر خود نميدهد. به اين اشاره كردم كه حماقت تخريب نميشود. اما دانايي با از دست دادن ويژگي بازتابياش، يعني خود-سنجشگرياش، تخريب ميشود؛ دانايي تخريب يا تباهشده، جزم و كليشه فكري است.
هر فردي همواره با پيشفرضها، پيشداوريها، دانش ضمني و... آموختههايش ميانديشد. از اينرو، ضروري است تا همواره به روند رسيدن به استنتاجهاي خود توجه داشته باشد. چهبسا، بازسنجي استنتاجها اين نتيجه را داشته باشد كه در پيشفرضها، پيشداوريها، باورها و معتقدات خود تجديدنظر كند. همچنان كه ممكن است ناگزير شود استنتاجهاي بديل را جستوجو كند. اين هر دو معرف بازتابي بودن دانايياند.
- دانايي تعادل توانمندي و ترديد كردن است. پايبندي به خصلت بازتابي دانايي مستلزم پايبندي هرچه بيشتر به اصل شكاكيت است. هرچند شكاكيت (و نه شكگرايي) براي دانايي لازم است اما كافي نيست. براي تحقق دانايي در عين ترديد درباره دانستههاي از پيش، باورها، اغراض، جانبداريها و... مهارتهايي لازم است كه مهارتهاي تفكر انتقادياند. توانمندي در به كار بردن اين مهارتها بايد در تعادل با ترديد قرار گيرد تا امكان دانندگي جديد و متفاوت فراهم آيد.
ايجاد چنين تعادلي ميان توانمندي و ترديدكردن الزاماتي دارد: برخورداري از ذهن باز، كنجكاو بودن، برخورداري از شكيبايي، دورانديشي، صداقت فكري و...
- دانايي هممرز با ناداني است. دانايي همواره هممرز با ناداني است زيرا فقط با تسخير حدي از قلمرو ناداني متحقق ميشود. درست به همين دليل است كه دانا همواره به جنبههايي از محدوديتهاي دانايي خودآگاهي دارد.
هممرز بودن دانايي و ناداني است كه دانا را برميانگيزد تا آگاهانه تعادل توانمندي در به كاربردن مهارتهاي تفكر با نيروي ترديدكردن را حفظ كند تا از طريق بهكارگيري ويژگي بازتابي بودن دانايي پيوسته پيشفرضها، پيشداوريها و جانبداريهاي خود را و نيز زمينهسنجي محيطي كه دانايياش از آن برآمده، بسنجد و تصحيح كند.
چنين بايد باشد تا دانا از ظرفيت لازم براي تعارض با نادانياش برخوردار شود. چنين است كه دانايي تعميق مييابد و ميگسترد. ميتوان گفت او كه دانايياش درباره موضوعي را تشخيص ميدهد در همان حال كه نادانياش را درباره همان موضوع تشخيص نميدهد چندان هم درباره آن دانا نيست. اصلا يكي از تمايزات دانايي با آگاهي، هوشمندي، دانش، شناخت و... اين است كه دانايي هممرز با ناداني است و همواره هممرز با آن باقي ميماند.
اين ويژگي دانايي پيامدهاي بسيار دارد. مهمتر اينكه دانا هرگز دچار نخوت فكري نميشود او هرگز نااميد نميشود (زيرا زمينه تحقق دانايياش را ميشناسد). دانا در كسب دانايي جسور و ثابتقدم ميماند و... دانا تمايل به پيمودن راههايي دارد كه خودش به آنها هويت «راه» را ميدهد. - دانايي، مسري نيست.
دانايي، توامان به اصول خودانگيختگي در انديشهورزي و مشاركت فكري، متكي است. درباره دانايي درستتر اين است كه از «دانايي مشترك» سخن گفت و نه از «دانايي جمعي». گفته شده كه: «تركيب هوشمندي در افراد متفاوت مشكلتر است از تركيب حماقت.» اين نظر درست را ميتوان درمورد دانايي نيز به كار برد. تركيب دانايي در افراد متفاوت مشكلتر است از تركيب حماقت.
در تبيين اين نظر ميتوان گفت: اولا، دانايي را نميتوان به ديگري منتقل كرد. فقط ميتوان اشتياق دانايي را در او برانگيخت و چگونگي توانمندشدن براي كسب دانايي را به او آموخت زيرا او عمدتا در تحرك خودانگيختهاش است كه دانايي درباره موضوع، موقعيت و رويدادي را كشف ميكند.
دانا در مسيري به دانايي ميرسد كه مسير اوست. اين به معناي نسبي بودن دانايي نيست، به معناي فرديتيابي دانايي است. فرديتپذيركردن از ويژگيهاي مهم دانايي است. دانايي موجب خلق فردي با هويت خاص ميشود.
اما به تاكيد بايد گفت عرصه تحقق اين فرديت، حوزه عمومي جامعه است؛ حوزهاي كه در آن مشاركت فكري و عملي افراد ميسر است. دانا اگر در مسيري گام گذارد كه پيشتر از سوي ديگران پوييده شده است حتما آن مسير را بازميگشايد، تصحيح ميكند و ادامه ميدهد.