کیفیت پیدایش و رشد شیعه(۱۸) پایانی؛پاسخ به سوالات
علامه سید محمد حسین طباطبایی(ره)

نواب خاص
آن حضرت چندى عثمان بن سعيد عمرى را كه از اصحاب جد و پدرش بود و ثقه و امين ايشان قرار داشت نائب خود قرار داد و به توسط وى به عرايض و سؤالات شيعه جواب مي داد. پس از عثمان بن سعيد, فرزندش محمد بن عثمان به نيابت امام منصوب شد و پس از وفات محمد بن عثمان عمرى، ابوالقاسم حسين ابن روح نوبختى نائب خاص بود و پس از وفات حسين بن روح نوبختى، على بن محمد سمرى نيابت ناحيه مقدسه امام را داشت.
چند روز به مرگ على بن محمد سمرى (كه در سال سيصد و بيست و نه هجرى اتفاق افتاد) مانده بود كه از ناحيه مقدسه توقيعى صادر شد كه در آن به على بن محمدسمرى ابلاغ شده بود كه تا شش روز بدرود زندگى خواهد گفت و پس از آن، در نيابت خاصه بسته و غيبت كبرى واقع خواهد شد و تا روزى كه خدا در ظهور آن حضرت اذن دهد غيبت دوام خواهد يافت. به مقتضاى توقيع، غيبت امام زمان (ع) به دو بخش منقسم مي شود.
اول غيبت صغرى كه از سال دويست و شصت هجرى شروع نمود و در سال سيصد و بيست ونه خاتمه مي يابد و تقريبا هفتاد سال مدت امتداد آن مي باشد. دوم، غيبت كبرى كه از سال سيصد و بيست و نه شروع كرده و تا وقتى خدا بخواهد ادامه خواهد يافت.
پيغمبر اكرم (ص) در حديث متفق عليه مي فرمايند: «اگر نمانده باشد از دنيا مگر يك روز، خدا آن روز را دراز مي كند تا مهدى از فرزندان من ظهور نموده دنيا را از پر از عدل و داد كند چنان كه از ظلم و جور پر شده باشد».
بحث در ظهور مهدى (ع ) از نظر عمومى
در بحث نبوت و امامت اشاره كرديم كه به موجب قانون هدايت عمومى كه در همه انواع آفرينش جارى است, نوع انسان به حكم ضرورت با نيروئى (نيروى وحى ونبوت) مجهز است كه او را به سوى كمال انسانيت و سعادت نوعى، راهنمائى مي كند و بديهى است كه اگر اين كمال و سعادت براى انسان كه زندگي اش زندگى اجتماعى است, امكان و وقوع نداشته باشد، اصل تجهيز لغو و باطل خواهد بود و لغو در آفرينش وجود ندارد.
و با بيانى ديگر، بشر از روزى كه در بسيط زمين سكنى ورزيده پيوسته در آرزوى يك زندگى اجتماعى مقرون به سعادت ( به تمام معنى) مي باشد و به اميد رسيدن چنين روزى قدم بر مي دارد و اگر اين خواسته تحقق خارجى نداشت هرگز چنين آرزو و اميدى در نهاد وى نقش نمي بست چنان كه اگر غذائى نبود گرسنگى نبود و اگر آبى نبود تشنگى تحقق نمي گرفت و اگر تناسلى نبود تمايل جنسى تصور نداشت.
از اين روى، به حكم ضرورت (جبر)، آينده جهان روزى را دربر خواهد داشت كه درآن روز جامعه بشرى پر از عدل و داد شده و با صلح و صفا همزيستى نمايد و افراد انسانى غرق فضيلت و كمال شوند. و البته استقرار چنين وضعى به دست خود انسان خواهد بود و رهبر چنين جامعه اى منجى جهان بشرى و به لسان روايات، مهدى خواهد بود.
در اديان و مذاهب گوناگون كه در جهان حكومت مي كنند, مانند وثنيت و كليميت ومسيحيت و مجوسيت و اسلام, از كسى كه نجات دهنده بشريت است, سخن به ميان آمده و عموما ظهور او را نويد داده اند؛ اگر چه در تطبيق، اختلاف دارند و حديث متفق عليه پيغمبر اكرم (ص): "المهدى من ولدى - مهدى موعود از فرزندان من «از نسل من» مي باشد"، اشاره به همين معنى است.
بحث در ظهور مهدى (ع ) از نظر خصوصى
علاوه بر احاديث بي شمارى كه از طريق عامه(برادران اهل سنت) و خاصه(شیعه) از پيغمبر اكرم (ص) و ائمه اهل بيت (ع) در ظهور مهدى (ع) و اين كه از نسل پيغمبر مي باشد و با ظهور خود جامعه بشرى را به كمال واقعى خواهد رسانيد و حيات معنوى خواهد باشد بخشید، روايات بي شمار ديگرى وارد است كه مهدى فرزند بلافصل امام حسن عسكرى (امام يازدهم) مي باشد و پس از تولد و غيبت طولانى ظهور كرده جهان را پر از عدل و داد خواهد كرد چنان كه با ظلم و جور پر شده باشد.
اشكالى چند و پاسخ آنها
مخالفين شيعه اعتراض مي كنند كه طبق اعتقاد اين طائفه, امام غايب بايد تاكنون نزديك به دوازده قرن عمر كرده باشد در صورتي كه هرگز انسان، عمر به اين درازى نمي كند.
اين اعتراض از مليين مانند كليميت و مسيحيت و اسلام كه به موجب كتاب هاى آسمانى خودشان, خرق عادت و معجزات پيغمبران خدا را قبول دارند, بسيار شگفت آور است.
مخالفين شيعه اعتراض مي كنند كه شيعه وجود امام را براى بيان احكام دين و حقائق آئين و راهنمائى مردم لازم مي دانند و غيبت امام ناقض اين غرض است، زيرا امامى كه به واسطه غيبت اش, مردم هيچ گونه دسترسى به وى ندارند, فائده اى بر وجودش مترتب نيست و اگر خدا بخواهد امامى را براى اصلاح جهان بشرى برانگيزد قادر است كه درموقع لزوم او را بيافريند؛ ديگر به آفرينش چندين هزار سال پيش از موقع وى نيازى نيست.
خاتمه : پيام معنوى شيعه
پيام معنوى شيعه به جهانيان يك جمله بيش نيست و آن اين است كه «خدا را بشناسند» و به تعبير ديگر، راه خدا شناسى را پيش گيرند تا سعادتمند و رستگار شوند و اين همان جمله اي است كه پيغمبر اكرم (ص) براى نخستين بار دعوت جهانى خود را با آن افتتاح فرمود: «اى مردم ،خدا را به يگانگى بشناسيد و اعتراف كنيد تا رستگار شويد.»
در توضيح اين پيام به طور اجمال ميگوئيم:
ما افراد بشر به حسب طبع، دلداده بسيارى از مقاصد زندگى و لذائذ مادى هستيم. خوردني ها و نوشيدني هاى گوارا و پوشيدني هاى شيك وكاخ ها و منظره هاى فريبنده, همسر زيبا و دلنواز، دوستان صميمى و ثروت سنگين يا از راه قدرت و سياست، مقام و جاه و بسط سلطه و فرمانروائى و خورد كردن هر چيزى كه با خواسته هاى ما مخالفت مي كند را مي خواهيم و دوست داريم. ولى با نهاد خدادادى خود مي فهميم كه اين همه لذائذ و مطالب، براى انسان آفريده شده نه انسان براى آنها؛ و آنها به دنبال انسان بايد باشند نه انسان به دنبال آنها.
هدف نهائى بودن شكم و پائين تر از شكم، منطق گاو و گوسفند است و دريدن و بريدن و بيچاره كردن ديگران، منطق ببر و گرگ و روباه است؛ منطق انسان، منطق فطرى خرد مي باشد و بس. منطق خرد با واقع بينى خود, ما را به سوى پيروى حق هدايت مي كند نه به سوى دلخواه. انواع شهوترانى و خودبينى و خودخواهى، منطق خرد انسان را جزئى از جمله آفرينش مي داند كه هيچ گونه استقلال و سرخودى ندارد و بر خلاف آنچه انسان، خود رافرمانرواى آفرينش پنداشته، به گمان خود، طبيعت سركش را به خواسته هاى خود رام مي كند و به زانو درمي آورد، خودش نيز آلت دست طبيعت و يكى از دستياران و فرمانبرداران آن است.
منطق خرد انسان را دعوت مي كند كه در دركى كه از هستى اين جهان گذران دارد دقيق شود تا روشن گردد كه هستى جهان و هر چه در آن است از پيش خودشان نيست بلكه جهان و هرچه در آن است از يك منبع نامتناهى سرچشمه مي گيرد تا روشن گردد كه اين همه زشت و زيبا و موجودات زمينی و آسمانى كه در صورت واقعيت هاى مستقل در ديده انسان جلوه مي كند, در پناه واقعيت ديگرى واقعيت دار مي نمايد و در زير پرتو آن پيدا و هويدا شده اند نه از خود و نه از پيش خود؛ و چنان كه واقعيت ها و قدرت ها و عظمت هاى ديروزى, امروز افسانه اى بيش نيستند، واقعيت هاى امروزى نيز هم چنان اند و بالاخره همه چيز در پيش خود افسانه اى بيش نيست.
تنها خداست كه واقعيتى است غير قابل زوال و همه چيز در پناه هستى او رنگ هستى مي يابند و با روشنائى ذات او روشن و پيدا مي شوند.
هنگامى كه انسان با چنين دركى مجهز شود آن وقت است كه خيمه هستى او در پيش چشم اش مانند حباب روى آب فرو مي خوابد و عيانا مشاهده مي كند كه جهان و جهانيان به يك هستى نامحدود ورحيات و قدرت و علم و هر گونه كمال نامتناهى تكيه زده اند و انسان و هر پديده ديگر جهانى مانند دريچه هاى گوناگونى هستند كه هر كدام به اندازه ظرفيت خود، ماوراء خود را كه جهان ابديت است نشان مي دهند. آن وقت است كه انسان اصالت و استقلال را از خود و از هر چيز گرفته به صاحبش رد مي كند و دل از هر جا كنده به خداى يگانه مي پيوندد و در برابر عظمت و كبرياى وى به چيزى جز وى سر تعظيم فرود نمي آورد.
آن وقت است كه انسان تحت ولايت و سرپرستى پروردگار پاك قرار مي گيرد، هر چه را بشناسد با خدا مي شناسد و با هدايت و رهبرى خدا با اخلاقى پاك واعمالى نيك (آئين اسلام و تسليم حق كه آئين فطرت است) متلبس مي گردد.
اين است آخرين درجه كمال انسانى و مقام انسان كامل يعنى امام كه به موهبت خدائى به اين مقام رسيده و كساني كه از راه اكتساب به اين كمال نائل شوند با اختلاف درجاتى كه دارند پيروان حقيقى امام مي باشند. و از اين جا روشن مي شود كه خدا شناسى و امام شناسى هرگز از هم جدا نمي شوند چنان كه خدا شناسى و خود شناسى از هم جدا نمي شوند؛ زيرا كسي كه هستى مجازى خود را بشناسد هستى حقيقى خداى بي نياز را شناخته است.
تمام