خشکسالی و تغییر اقلیم بحران در ایران پایان مییابد؟
فراوانی خشکسالی تا ۲۰۲۸ افزایش پیشبینی میشود و بیش از ۳۶درصد مساحت ایران در ریسک بالای مخاطرات مرکب قرار دارد.
مهدی زارع در یادداشتی در روزنامه اعتماد نوشت: «دانشمندانی که سقوط تمدنهای کهن را مطالعه میکنند، به یک الگوی تکراری و تلخ اشاره میکنند: بهرهبرداری و مصرف بیش از حد از منابع در ترکیب با تغییرات اقلیمی. این کشف برای زمان ما چه معنایی دارد؟ آیا ما نیز در مسیر همان تمدنهایی قرار گرفتهایم که زمانی شکوه داشتند و سپس ناپدید شدند؟ تمدن مایا نمونهای کلاسیک است. مایاها با بهرهگیری از تمدنهای پیشین مانند اولمک، بین سالهای ۲۵۰ تا ۹۰۰ پس از میلاد تمدنی عظیم در امریکای مرکزی بنا کردند. اما بسیاری از شهرهای آنها حدود سال ۹۰۰ میلادی به سرعت رها شدند. تحقیقات منتشرشده در مجله Science با تحلیل رسوبات دریاچهای نشان داد که خشکسالی شدید عامل اصلی بوده است. در دورههای صد ساله، بارش سالانه تا ۵۰درصد کاهش یافته و در شرایط خشکسالی شدید این رقم به ۷۰درصد رسیده است. لایههای رسوبی نشان میدهند که با کاهش بارندگی، حجم دریاچه کم شده، ذرات سبکتر تبخیر شده و عناصر سنگین باقی ماندهاند.
این تحقیق اهمیت دارد چون نشان میدهد تغییرات ویرانگر آبوهوا چگونه میتواند تمدن بشری را نابود کند. تمدن سومر در جنوب بینالنهرین (عراق امروزی) نیز سرنوشت مشابهی داشت. سومریان حدود شش هزار سال پیش یکی از نخستین جوامع بزرگ تجاری بودند. حدود ۴۲۰۰ سال پیش، فرهنگ و زبان سومری از منطقه ناپدید شد. شواهد باستانشناسی و زمینشناسی تایید میکند که در دورهای ۲۰۰ تا ۳۰۰ساله از خشکسالیهای متوالی، زمینهای میانرودان بایر شدند، آب رودخانهها خشکید، کشتزارها نابود شدند و اقوام مهاجم از مرزهای شمالی حملات خود را آغاز کردند. بسترهای خشک رودخانهها و دریاها گواه دگرگونی اقلیمی شدید است.
خشکسالی ۲۰۰۶–۲۰۱۰ (بهویژه ۲۰۰۷–۲۰۰۹) در هلال حاصلخیز (سوریه، بخشهایی از عراق و ترکیه) یکی از شدیدترین خشکسالیهای ثبت شده در منطقه بود و براساس پژوهشهای علمی، به عنوان یک عامل تشدیدکننده (نه علت اصلی) در ناآرامیهای سوریه و به طور غیرمستقیم در بیثباتی عراق نقش داشت. این خشکسالی با شکست گسترده کشاورزی، مهاجرت داخلی، فشار بر شهرها و تشدید نارضایتیهای موجود همراه شد، اما پژوهشها تاکید میکنند که عوامل سیاسی، اقتصادی و حکومتی، بسیار تعیینکنندهتر بودند. یافتههای کلیدی پژوهشهای علمی (به ویژه مطالعه PNAS ۲۰۱۵) مطالعه مهم Colin Kelley و همکاران در Proceedings of the National Academy of Sciences (۲۰۱۵) نشان داد که خشکسالی ۲۰۰۷–۲۰۱۰ بدترین خشکسالی چندساله در رکورد ابزاری منطقه بود. بارش زمستانه (اصلیترین منبع باران) به شدت کاهش یافت و دماهای بالاتر، تبخیر خاک را افزایش داد. تغییرات اقلیمی ناشی از فعالیتهای انسانی (گرمایش و کاهش بارش بلندمدت) احتمال وقوع چنین خشکسالی شدید ۳ساله را ۲ تا ۳ برابر بیشتر کرد.
در شمالشرق سوریه (استانهای حسکه، رقه و دیرالزور - سبد نان کشور) کشاورزی فروپاشید؛ تولید گندم حدود ۴۷درصد و تولید جو حدود ۶۷درصد کاهش یافت؛ دامها تلف شدند. حدود ۳/۱ تا ۵/۱ میلیون نفر تحت تاثیر قرار گرفتند و صدها هزار نفر (برآوردهای تا ۵/۱ میلیون) از مناطق روستایی به حاشیه شهرهایی مانند دمشق، حمص، حماه، حلب و درعا مهاجرت کردند. این مهاجرت با ورود حدود یک تا ۱.۵ میلیون پناهنده عراقی (پس از تجاوز نظامی امریکا در ۲۰۰۳) و رشد جمعیت شهری همزمان شد و فشار شدیدی بر زیرساختها، اشتغال، مسکن و قیمت مواد غذایی وارد کرد. قیمت غلات بین ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۰ حدود ۲۷درصد افزایش یافت. دولت بشار اسد با سیاستهای کشاورزی ناپایدار (توسعه بیش از حد کشت گندم با یارانه، پمپاژ بیرویه آبهای زیرزمینی) و پاسخ ضعیف به بحران (قطع یارانهها در اوج خشکسالی) آسیبپذیری را تشدید کرد. این شرایط به نارضایتیهای موجود (فساد، نابرابری، سرکوب سیاسی) اضافه شد و در فضای بهار عربی ۲۰۱۱ به اعتراضات کمک کرد.
پژوهشهای دیریناقلیمی در فلات ایران تصویر روشنتری ارایه میدهند. پژوهشی مشترک به سرپرستی دکتر علی پورمند در دانشگاه میامی با حمایت بنیاد ملی علوم امریکا نشان داد که افول تمدنهایی چون اکد، سومر، اور، عیلام، پادشاهی ماد، امپراتوری هخامنشی، اشکانی، ساسانی و حتی صفوی، با دورههای شاخص خشکی در منطقه همزمان بوده است. شرایط مناسب محیطی، خاک حاصلخیز و توانایی مدیریت منابع آب، ارکان اصلی شکلگیری این تمدنها بودند. اقتصاد ساکنان فلات ایران و میانرودان بر پایه کشاورزی، دامداری و صادرات چوب استوار بود؛ بنابراین تاثیر تغییرات اقلیمی ناگهانی دور از ذهن نیست. بررسی رسوبات حاشیه دریاچه نئور اردبیل مجموعهای از دادههای دیریناقلیمی با دقت زمانی بالا فراهم کرده است. بین ۶۰۰۰ تا ۹۰۰۰ سال پیش، فلات ایران دورهای مرطوب را تجربه کرد. از حدود ۶۰۰۰ سال پیش و همزمان با تغییر انرژی دریافتی از خورشید بهدلیل تغییرات مداری زمین، تناوب دورههای خشک با ریزگرد فراوان افزایش یافت. تغییرات میزان عنصر تیتانیوم به عنوان نشانگر دورههای ورود ریزگرد و خشکسالی به کار رفته است. امروز وضعیت چگونه است؟ توزیع جمعیت و ریسک مخاطرات در ایران نگرانکننده است.
تمرکز بالای جمعیت در مناطق پرخطر شمال و غرب کشور، نقشههای پهنهبندی آسیبپذیری بالای زیرساختها را نشان میدهند و قرار گرفتن تهران و کلانشهرها در پهنههای با خطر بسیار بالا، ضرورت پراکندگی مراکز حیاتی و مقاومسازی گسترده را گوشزد میکند. رکوردهای دمایی و افزایش غلظت دیاکسید کربن نیز هشدارآمیزند. آگوست ۲۰۲۶ به عنوان یکی از گرمترین ماههای تاریخ ثبت شد. بالاترین میانگین روزانه CO₂ (دی اکسید کربن) به ۴۴/۴۰۹ ppm رسیده و پیشبینی میشود در صورت عبور از ۴۵۰ ppm، گرمایش زمین از ۲ درجه سانتیگراد فراتر رود. این روند برای مناطق خشک مانند ایران، تهدید وجودی محسوب میشود.
بحران تنوع زیستی نیز در جریان است؛ در ۳۰۰ سال گذشته ۷۵ گونه پستاندار منقرض شدهاند و پیشبینی میشود تا ۵۰ سال آینده وضعیت پستانداران بحرانی شود. انسان در حال شکلدهی به ششمین انقراض بزرگ است. یخچالهای ایران نشانههای مستقیم تغییر اقلیم هستند: علمکوه در البرز غربی، دماوند و توچال در البرز مرکزی، زردکوه و دنا در زاگرس، سبلان و لالهزار کرمان. عقبنشینی این یخچالها امنیت آبی بلندمدت را تهدید میکند.
مدلسازی و پیشبینی با دادههای نزدیکمدت (Asadi-RahimBeygi و همکاران، ۲۰۲۵) نشان میدهد خشکسالی پایان نیافته است. بارشهای شدید النینو بهبود مقطعی در ورودی سدها ایجاد کردهاند، اما روند ساختاری خشکسالی، کسری آبخوانها و افزایش فراوانی خشکسالی و مخاطرات مرکب همچنان پابرجاست. پرشدگی متوسط سدها حدود ۴۳درصد است و بیش از ۵۷درصد ظرفیت خالی مانده.
فراوانی خشکسالی تا ۲۰۲۸ افزایش پیشبینی میشود و بیش از ۳۶درصد مساحت ایران در ریسک بالای مخاطرات مرکب قرار دارد. چرا خشکسالی ادامه دارد؟ به دلیل کسری انباشته آبخوانها (بسیاری حتی با چند سال ترسالی احیا نمیشوند)، تبخیر حدود سه برابر میانگین جهانی همراه با مصرف بیش از حد آب در بخش کشاورزی، مدیریت ناکافی روانابهای سیلابی و افزایش مخاطرات مرکب (خشکسالی + موج گرما + سیلاب ناگهانی). درس تاریخی روشن است: خشکسالی، کمبود آب و فشار منابع میتواند به بیثباتی سیاسی و درگیری منجر شود. پدافند مدنی باید تغییرات اقلیمی را به عنوان تهدید امنیتی ببیند. تمدنها نه تنها با شمشیر، بلکه با خشکسالی و بیتوجهی به ظرفیت اقلیمی نیز سقوط کردهاند.»