ساطور ساترای صدا و سیما علیه تخیل آزاد/ ناصر تقوایی چه حدس زده بود؟
تصور میشد قوۀ عاقله به این نتیجه رسیده که اگر در بخش اقتصادی و سیاسی مشکل داریم و در اولی گرفتار محاصره و جنگ و تحریمایم و در سیاست و قدرت نمیخواهند قدرت را با کسی شریک شوند دستکم در دو عرصۀ دیگر (اجتماع و فرهنگ) گشایش هایی ایجاد شود منتها سر مردم هم انگار نباید گرم شود!
مهرداد خدیر در یادداشتی نوشت: «ساطور ساترا یا سازمان نظارتی سازمان بیذوق صدا و سیما به جان سریالهای شبکه نمایش خانگی افتاده با این توجیه که پاسدار اخلاق مردماند. کی اما به این جماعت نمایندگی و وکالت داده که دربارۀ سلیقۀ مردم تصمیم بگیرند روشن نیست ولی زور دارند ولو گاهی قضیه در عرصههایی جنبه مضحک هم پیدا می کند مثل آن عضو هیأت نظارت بر مطبوعات که پارسال دنبال توقیف روزنامۀ هممیهن بود و امسال خود او در زندان است به خاطر نشریه خودش!
آنچه ساتراییها و صدا و سیماییها نمیفهمند این است که اگر قرار بود سریالهای شبکه نمایش خانگی مثل صدا و سیما باشد که نیازی به آن نبود و صدا و سیما رقیب این شبکه است منتها این سازمان خود را مالک صوت و تصویر میداند در حالی که در قانون اساسی هم در بخش انحصار دولتی تعبیر رادیو و تلویزیون آمده نه صدا و سیما و آنچه حکومتی است صدا وسیماست نه هر برنامۀ تصویری!
با این همه شبکۀ نمایش خانگی با نظارت وزارت فرهنگ به داد خانوادهها رسیده بود تا فرزندان ما قدری با آن سرگرم باشند ولی این را هم میخواهند از ما بگیرند چون اساسا از نظر جبلی و جلیلی مردم همانهایند که در تیر 1403 به سعید جلیلی رأی دادند و بقیه را اعم از رأی ندادهها و رأی دادهها به پزشکیان در زمرۀ مردم نمی دانند!
از نظر اینها خون و خونریزی و قتل در یک سریال باشد اشکال ندارد ولی رابطۀ عاشقانه باشد اشکال دارد و لابد آدمها اول باید ازدواج کنند و بعد عاشق شوند.
این یادداشت به دو سبب است: یکی سخنان آیدا پناهنده کارگردان سریالی در شبکۀ نمایش خانگی که گفته دیگر سریال نمیسازد و حالا جماعت ساترا میتوانند ذوق کنند که به هدف خود رسیدهاند!
مقایسه کنید با درآمد کلان سریال سازی در ترکیه یعنی به جنبۀ اقتصادی هم باید توجه کرد.
سبب دوم این که فرزندان ما چه گناهی کردهاند که از این امکان محروم میشوند ولابد خیال می کنند اگر پای سریالهای نمایش خانگی ننشینند میروند سراغ صدا و سیما در حالی که گزینه دیگر فیلم های کنترل نشده در اینترنت است و اینها به اسم اخلاق بچههای ما را به جای دیگری سوق میدهند.
بررسیهای متعدد نشان میدهد اکثریت مردم از این اوضاع ناراضیاند و این نارضایتی زمینههای فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی دارد و دلایل آن هم روشن است منتها تصور میشد قوۀ عاقله به این نتیجه رسیده که اگر در بخش اقتصادی و سیاسی مشکل داریم و در اولی گرفتار محاصره و جنگ و تحریمایم و در سیاست و قدرت نمیخواهند قدرت را با کسی شریک شوند دستکم در دو عرصۀ دیگر (اجتماع و فرهنگ) گشایش هایی ایجاد شود منتها سر مردم هم انگار نباید گرم شود!
در حوزۀ فرهنگ بی تردید دلیل نارضایتی سانسور و دخالت نهادهای موازی در بی عملی وزارت فرهنگ و سرگرم به کارهای نمادین و تبلیغاتی و ایدیولوژیک است. در حوزۀ اجتماعی دخالت در سبک زندگی و تحمیل حجاب که البته از 1401 و بعد از جنبش مهسا و با تعطیل گشت ارشاد و متروک شدن قانون مجلس قضیه متفاوت شده و در موضوع اقتصاد دیگر نیاز به گفتن نیست و صدای همه درآمده و قدرت خرید کاهش یافته و مردم برای تأمین بدیهیات دچار مشکل شدهاند و در بخش سیاسی هم به حق انتخاب مربوط است.
منتها هر کشوری به جز افغانستان وقتی در آن سه مشکل دارد ( سیاست، اجتماع و اقتصاد) در فرهنگ کمی آسانگیر خواهد شد. استثنای افغانستان هم شاید درست نباشد چون آن تنگنظری و سختگیری ریشه در فرهنگشان دارد و طالبان از حمایت اغلب پشتونها و بخشی از سه قوم دیگر برخوردار است که مجموعا از 50 درصد بیشتر میشود در حالی که پشتوانه اقتدارگرایی ایرانی در خوشبینانهترین حالت 15 درصد است و با صدا و سیما به خودشان ضریب میدهند.
این که هر هفته علمالهدای مشهد از وضعیت حجاب مینالد به این معنی است که به توصیههای او اعتنا نمی شود و فیلمها و سریالها هم در بطن و متن همین جامعه ساخته میشود و نمی تواند از آن منتزع و جدا باشد.
در واکنش به وضعیتی که سانسور بر سر اهل فرهنگ و هنر آورده می توان سخن ناصر تقوایی فقید را در آیینی که 29 خرداد 1393 در خانۀ هنرمندان ایران برگزار شده بود تکرار کرد که پرسید: کجای دنیا واژگان مجرماند؟
اشارۀ او به سانسور کتاب بود و این انتظار که تمام شخصیتهای یک داستان در حال بیان سخنان حکیمانه باشند!
پرسش دیگر او اما دقیق تر بود و به کار امروز می آید: آیا این سانسورها و ممیزیها هوشمندانه نیست با این قصد تا نویسنده را از نوشتن ( و کارگردان را از فیلم ساختن) منصرف کنند و این ذوق و شوق را در آنها بمیرانند؟
به نظر میرسد هدف این باشد. یا مطابق میل و سلیقه ما بساز یا نساز. وقتی پیمان یوسفی مجری ورزش و مردم احتمالا به سفارش مدیران از کراوات علیرضا بیرانوند در مراسم مرد سال فوتبال آسیا انتقاد میکند و می گوید باید به او تذکر میدادند ببینید دایره دخالت خود را تا کجا گسترده میدانند!
اینها جامعه را با کارگاه آجرپزی اشتباه گرفتهاند و می خواهند قالبگیری کنند و همه رابه یک شکل درآورند.
صدا و سیمایی که نمی تواند یک تصویر زنده از مردم در حال تردد در تجریش یا ونک در ساعات روز نشان دهد چون مشخص می کند مردم شبیه آنها نیستند به کدام حق یک سازمان نظارتی راه انداخته و خود را مالک کل صوت و تصویر دانسته است؟ در این میان دولت و وزارت فرهنگ چه کاره است؟
از نظر اینها هر وزارتخانه باید تابع یک سازمان یا شورا در بیرون باشد. وزارت ارتباطات زیر نظر شورای عالی فضای مجازی و وزارت فرهنگ هم مطیع ساترا و شورای عالی انقلاب فرهنگی و قس علی هذا.
این که در بالا به نارضایتی در حوزه های مختلف اشاره شد از این روست که دست کم عرصۀ خیال را آزاد بگذارید. سینما و ادبیات به تخیل ربط دارد و هیچ حکومتی با سینما سرنگون نشده که نگران شدهاند.
راستی این که بابک حمیدیان زنی با سن بالاتر از خود را در مقام مادر در آغوش بگیرد کدام یک ارکان عرش را به لرزه درآورد؟
هر چه فکر میکنیم سرگرم شدن مردم به فیلم و سریال باید به سود قدرت باشد و استقبال کنند کما این که پیش از انقلاب برخی هنرمندان را که هیچ وابستگی یی هم به رژیم شاه نداشتند متهم میکردند که مردم را سرگرم و از اعتراض دور می کنید. اما با این هم مخالفت می کنند. چرا؟ شاید به خاطر آن که فیلم ساختن را هم حق انحصاری خود می دانند و می خواهند دیگران را منصرف کنند.
ولی مگر کسی جلوی اینها را گرفته. می دانند صدا و سیما چندان بیننده ندارد و به زور می خواهند خلق الله را پای تلویزیونی بنشانند که مجری ورزشی آن به به خود اجازه می دهد از مرد سال آسیا انتقاد کند که چرادر نوع لباس پوشیدن هماهنگ نکردی؟
جالب این که مدعی اند فدراسیون فوتبال ایران استقلال دارد و لابد به خاطر این کراوات معافیت بیرانوند به عنوان سرباز قهرمان را منتفی می کنند.
هر چه میاندیشیم دلایل این رفتارها را نمیفهمیم جز این که غیر خودشان را به رسمیت نمی شناسند.
بگذارید جملهای از تئوریسین خودشان نقل کنم. از حسن عباسی که مدتی است پیدایش نیست و هر چه در سیاست مثل خوشچشم و اردشیر لاریجانی – جواد- است بیشتر به غلط پیش بینی میکنند این یکی کمی از سینما اطلاع دارد و یک بار گفته بود کل خانواده سینما 6000 نفر بیشتر نیست و اگر این 6000 را به 100 تقسیم کنیم ( عوامل اصلی لازم برای هر فیلم) می شود 60 خانوار. ژانرها را مشخص کنید و خودتان سینمای دفاع مقدس و خانوادگی مطلوب تان را بردارید و بگذارید بقیه کارشان را بکنند.
در دهه 60 یک معیار روشن را وزارت ارشاد تعیین کرده بود. این که فیلم ها خشونت عریان را نمایش ندهند ( یعنی قرچ و قرچ سر یکی را ببرد). دوم این که اباحه گری را تبلیغ نکند ( دیالوگ نفی آشکار خدا و متافیزیک باشد) و سوم هم روابط تن کامانه و تنانه.
در باقی دخالت نداشتند و در این فضا بزرگان سینمای ایران توانستند فیلم بسازند و سینمای ایران از مدار فیلمفارسی خارج شد در حالی که با سختگیری ها دوباره فیلمفارسی احیا شد!
توجیه جماعت سانسور این است:همان گونه که دانشگاه های علوم پزشکی نمیتوانند اجازه بدهند غذای فاسد در اختیار مردم قرار گیرد غذای روح هم نباید فاسد باشد و به خاطر همین گوینده تلویزیون تعبیر «ناپاک» را به کار برد.
در حالی که مردم مرجعیت آن دانشگاه را قبول دارند و نظر خود را به استناد آزمایش اعلام می کنند ولی اینجا بحث پسند و سلیقه و زیبایی شناسی است.
توجیه دوم این است که باید بشود با خانواده دید! این را از کجایشان درآورده اند مشخص نیست ولی هر فیلمی که خانوادگی نیست.
کافی است به زندان ها مراجعه کنیم ببینیم کدام فیلم موجب فساد کسی شده و او را به جرم و بزه واداشته که نگران اخلاق جامعه شده اند. اخلاق جامعه با ایجاد محدودیتی که بچه های ما را به ماهواره و فیلم های انیترنت سوق دهد آسیب میبیند یا با شبکۀ نمایش خانگی؟
با این روند و اشتهای تسخیر و تصرف و سلطه جویی بر همه کس و همه چیز شاید اگر سعید جلیلی رییس جمهور شده بود مقرر میداشت از سریالی که دیشب در تلویزیون با مدیریت برادر او پخش شده بپرسند و بر این اساس امتیاز دهند! مثل گزینشهایی که از مردم میپرسند نماز جمعه میروی یا نه.
نمیخواهم بگویم صدا و سیما بیننده ندارد. هنوز رایگانترین وسیله سرگرمی و گذران وقت خالی است و برخی شبکهها مثل آی فیلم شبکۀ آشیانهاند یعنی در خانه و مغازه تلویزیون روشن است. اما به زور که نمیشود دیگران را محدود کرد و مردم را به تلویزیون انحصاری سوق داد.
رفتار ساترای صدا و سیما با هنرمندان مستقل یادآور دو حکایت است:
اولی آنچه از مرحوم فخرالدین حجازی نقل میکنند که به مرحوم محمد تقی فلسفی واعظ گفته بود ما هم بالای منبر حرف های شما را میزنیم و بد هم حرف نمیزنیم. چرا با شخصیها مخالفاید و گفته بود: محاکم را از ما گرفتند. محاضر را هم گرفتند. منابر را هم شما میخواهید بگیرید؟! یعنی احساس میکرده دایرۀ نفوذشان محدود میشود. حالا حکایت ساترای صدا و سیماست که به شبکۀ نمایش خانگی به چشم هوو نگاه می کند و استقبال از آن را برنمیتابد.
دومی همان مَثَل مشهور است که فردی بعد مدتها به خانه آمد و زن و بچه را زیر فحش و کتک گرفت. گفتند چرا با زن نجیب و فرزندان سر به راه خود چنین میکنی؟ گفت خرجی که ندادهام. خوش اخلاق هم نیستم. به سفر هم نبردمشان و مدتی هم که نبودم. اگر این رفتار را نداشته باشم یادشان میرود من هم هستم!
آدم یاد دُن کیشوتِ سروانتس هم میافتد. منتها او با شمشیر چوبی و خیالی به جنگ آسیای بادی واقعی میرفت و اینها با سانسور واقعی به جنگ هنرهای خیالی میروند و انگار با تخیل آزاد مشکل دارند. شاید گرفتار دن کیشوتها و سانچو پانزاهایی از نوع وارونه شده ایم!»