از آژانس اتمی تا سازمان ملل؛ جاهطلبی سیاسی رافائل گروسی
مأموریت تازه مدیرکل جنجالی آژانس/ مطالبه تاریخی برای انتخاب نخستین زن
رقابت حساس برای جانشینی آنتونیو گوترش درجریان است؛ جایی که رافائل گروسی با وجود قرار گرفتن در رده دوم نظرسنجی شورای امنیت، به دلیل نزدیکی معنادار به دونالد ترامپ و خاویر میلی و کارنامه پرحاشیهاش در پروندههای ایران و اوکراین، با چالشهای جدی روبهرو شده است.
فرارو– فدریکا مارسی، تحلیلگر ارشد مسائل خاورمیانه در الجزیره
به گزارش فرارو به نقل از الجزیره، رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی در رقابتی حساس برای جانشینی آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد به دنبال تصدی این سمت است؛ رقابتی که علاوه بر تواناییهای مدیریتی نامزدها، تحت تأثیر موازنه قدرت میان اعضای دائم شورای امنیت، مواضع دولت دونالد ترامپ و مطالبه فزاینده جامعه مدنی برای انتخاب نخستین زن به این مقام قرار دارد.
گروسی، دیپلمات ۶۵ ساله آرژانتینی، در تازهترین نظرسنجی غیررسمی شورای امنیت پس از ربکا گرینسپن، نامزد کاستاریکا، در جایگاه دوم قرار گرفته است. او ۹ رأی «تشویق» و چهار رأی «عدم تشویق» به دست آورده و هشت نامزد دیگر نیز همچنان در رقابت حضور دارند. با این حال، قرار گرفتن در میان نامزدهای پیشتاز لزوماً به معنای برخورداری از حمایت قدرتهای اصلی نیست؛ زیرا انتخاب دبیرکل به موافقت اعضای دائم شورای امنیت وابسته است.
کارنامه گروسی؛ دیپلماسی فعال در بحرانهای هستهای
گروسی از زمان انتخاب بهعنوان مدیرکل آژانس در سال ۲۰۱۹، رویکردی فعال و میدانی در مدیریت بحرانهای بینالمللی در پیش گرفته است. حضور شخصی او در نیروگاههای هستهای زاپوریژیا و چرنوبیل اوکراین پس از حمله گسترده روسیه در سال ۲۰۲۲، از برجستهترین نمونههای این رویکرد بود.
یان ووتِرس، استاد حقوق بینالملل و سازمانهای بینالمللی در دانشگاه کاتولیک لوون بلژیک، معتقد است گروسی آژانس را از یک نهاد فنی و نظارتی به بازیگری دیپلماتیک، فعال و برخوردار از دیدهشدن بینالمللی تبدیل کرده است. به گفته او، دیپلماسی رفتوبرگشتی و ارتباط مستقیم گروسی با رهبران جهان، جایگاه جهانی آژانس را ارتقا داده است. در اوکراین نیز تمرکز بر ایمنی فنی نیروگاهها، بهجای ورود به مناقشات مربوط به حاکمیت سرزمینی، زمینه توافق بر سر هشت آتشبس محدود برای تعمیرات ضروری تأسیسات را فراهم کرد.
با این حال، نقشآفرینی گسترده گروسی بدون انتقاد نبوده است. برخی تحلیلگران معتقدند این رویکرد موجب نارضایتی روسیه شده؛ کشوری که او را متهم میکند از حدود اختیارات مدیرکل آژانس فراتر رفته است. در پرونده ایران نیز تهران بارها گزارشهای آژانس را جانبدارانه و متأثر از فشار آمریکا و کشورهای اروپایی توصیف کرده است.
پرونده ایران و ملاحظات شورای امنیت
مخالفت ایران با گروسی در شرایطی مطرح میشود که پرونده هستهای تهران همچنان یکی از موضوعات حساس در روابط آژانس و قدرتهای جهانی است. اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، در ماه جاری میلادی آژانس را به تأثیرپذیری بیش از حد از آمریکا و اروپا و ارائه گزارشهای یکجانبه درباره برنامه هستهای صلحآمیز ایران متهم کرد.
آژانس پیش از حملات آمریکا و اسرائیل به تأسیسات هستهای ایران در ژوئن ۲۰۲۵، ذخایر اورانیوم غنیشده تهران تا سطح ۶۰ درصد را ۴۴۰.۹ کیلوگرم برآورد کرده بود. اگرچه برای دستیابی به اورانیوم با غنای تسلیحاتی، سطح غنیسازی باید به ۹۰ درصد برسد، افزایش غنا از سطح ۶۰ درصد به بعد میتواند سریعتر انجام شود. بر اساس ارزیابی آژانس، این ذخیره در صورت غنیسازی بیشتر میتوانست برای تولید مواد لازم جهت ساخت ۱۰ سلاح هستهای کافی باشد.
با وجود این، از نظر برخی کارشناسان، مخالفت تهران الزاماً مانع جدی برای نامزدی گروسی نخواهد بود. از آنجا که اکثریت اعضای شورای حکام آژانس از رویکرد او در قبال ایران حمایت میکنند، احتمال دارد انتقادهای تهران در رقابت دبیرکلی تأثیر محدودی داشته باشد.
برای انتخاب دبیرکل، نامزد باید دستکم ۹ رأی موافق از ۱۵ عضو شورای امنیت به دست آورد و همزمان با وتوی هیچیک از پنج عضو دائم یعنی آمریکا، روسیه، چین، فرانسه و بریتانیا روبهرو نشود. در مرحله بعد، مجمع عمومی سازمان ملل با ۱۹۳ عضو باید انتخاب نهایی را تأیید کند. با توجه به پایان دوره گوترش در ۳۱ دسامبر، رقابت برای تعیین جانشین او وارد مرحله حساسی شده است.
نزدیکی به ترامپ و مایلی؛ فرصت یا مانع؟
یکی از مهمترین چالشهای گروسی، نزدیکی سیاسی او به دونالد ترامپ و خاویر میلی، رئیسجمهور آرژانتین ارزیابی میشود. میلی بارها نهادهای بینالمللی را تهدیدی برای حاکمیت ملی و آزادیهای فردی توصیف کرده و حتی سازمان ملل را نهادی «بیفایده» خوانده است. او همچنین در مناقشه دیرینه آرژانتین و بریتانیا بر سر جزایر فالکلند، با تأکید بر ادعای حاکمیت آرژانتین، اصل حق تعیین سرنوشت ساکنان این جزایر را زیر سؤال برده است.
دولت ترامپ نیز طی دوره اخیر از منتقدان جدی سازمان ملل بوده است؛ از نهادهای کلیدی آن خارج شده، کمکهای مالی واشنگتن را کاهش داده و در موضوع جنگ با ایران در فوریه، بدون اتکا به این سازمان اقدام نظامی کرده است. از همین رو، برخی تحلیلگران معتقدند انتخاب گروسی میتواند به تقویت دستورکاری منجر شود که با اولویتهای سیاست خارجی ترامپ و میلی همخوانی دارد.
از این منظر، اصلاح ساختار سازمان ملل، ادغام برخی نهادها و کاهش مأموریتهای موازی، ممکن است به کوچکتر شدن این سازمان و انتقال تمرکز آن از توسعه به مسائل امنیتی منجر شود. گروسی نیز از رهبران جهان خواسته است برای اصلاح سازمان ملل «شجاعت» داشته باشند. با این حال، منتقدان میگویند تأکید او بر کاهش بروکراسی، بدون ارائه تضمینهای روشن درباره حفظ مأموریتها و سازوکارهای نظارتی، ممکن است حمایت مجمع عمومی را با مشکل مواجه کند.
مطالبه تاریخی برای انتخاب نخستین زن
در کنار ملاحظات ژئوپلیتیکی، مطالبه انتخاب نخستین زن بهعنوان دبیرکل سازمان ملل به یکی از محورهای اصلی رقابت تبدیل شده است. بر اساس سنت چرخش جغرافیایی، انتظار میرود این سمت در دوره بعد به نامزدی از آمریکای لاتین برسد؛ منطقهای که پنج زن از آن برای این مقام رقابت میکنند.
ربکا گرینسپن، نامزد کاستاریکا، از این جهت موقعیت ویژهای دارد که هم با سنت چرخش منطقهای سازگار است و هم از مطالبه انتخاب یک زن برخوردار است. کارزار جامعه مدنی «یک زن برای هشت میلیارد نفر» نیز بر ضرورت پایان دادن به هشت دهه انحصار مردان در این جایگاه تأکید میکند.
بن دونالدسون، مشاور این کارزار میگوید شایستگی باید معیار اصلی انتخاب باشد، اما توجه به توازن جنسیتی با اصل شایستهسالاری تعارضی ندارد. او یادآوری میکند که سازمان ملل در طول ۸۰ سال فعالیت خود هرگز یک زن را بهعنوان دبیرکل انتخاب نکرده است؛ وضعیتی که با تعهدات رسمی این سازمان درباره برابری و منع تبعیض در تضاد قرار دارد.
در مجموع، رقابت جانشینی گوترش صرفاً به ارزیابی عملکرد مدیریتی نامزدها محدود نیست. موضع قدرتهای دارای حق وتو، نسبت نامزدها با سیاستهای آمریکا، حساسیتهای مربوط به پروندههای بینالمللی و مطالبه تاریخی برای حضور زنان در عالیترین سطح سازمان ملل، همگی در تعیین دبیرکل آینده نقش خواهند داشت.