بمب کثیف چیست؛ اتهام تازه آمریکا علیه ایران از کجا آمد؟
ماجرای بمب کثیف از یک گزارش رسانهای در آمریکا آغاز شد؛ گزارشی که مدعی شد ایران ممکن است برای حمله به اهدافی در خاک آمریکا به استفاده از مواد رادیواکتیو فکر کند. ادعایی که خیلی زود به اظهارات دونالد ترامپ رسید، اما بمب کثیف دقیقاً چیست، چه میزان قدرت تخریب دارد؟
فرارو- طرح موضوع «بمب کثیف» در رسانههای آمریکایی و سپس بازتاب آن در اظهارات برخی مقامهای این کشور، در شرایطی مطرح شده که تنش میان تهران و واشنگتن همچنان ادامه دارد.
به گزارش فرارو، در این ادعا، این نگرانی مطرح شده است که ایران ممکن است در صورت گسترش درگیریها، از مواد رادیواکتیو برای ساخت نوعی سلاح غیرمتعارف علیه اهداف آمریکایی استفاده کند.
ماجرا از کجا شروع شد؟
ماجرا از گزارش اختصاصی شبکه خبری سیانان در ۱۶ نوامبر ۲۰۲۶ (۲۵ آبان ۱۴۰۵) آغاز شد. این شبکه به نقل از هفت مقام آمریکایی که نامی از آنها منتشر نکرد، مدعی شد ارزیابیهای اطلاعاتی جدید آمریکا نشان میدهد ایران در حال بررسی و تدوین طرحهایی برای هدف قرار دادن مقامهای ارشد دولت دونالد ترامپ در واشنگتن است؛ طرحهایی که به ادعای منابع سیانان میتوانند شامل انفجار یک بمب کثیف یا استفاده از سلاح شیمیایی باشند.
بر اساس این ادعا، اطلاعات مورد اشاره مقامهای آمریکایی حتی شامل برخی مکانها و اهداف احتمالی نیز بوده است. منابع سیانان همچنین مدعی شدند دستگاههای اطلاعاتی آمریکا ارتباطاتی را رصد کردهاند که در آنها از احتمال ذخیرهسازی مواد مورد نیاز برای ساخت بمب در داخل خاک آمریکا صحبت شده است. با این حال، همین منابع درباره میزان اعتبار این اطلاعات اتفاق نظر نداشتند.
نکته مهم در گزارش سیانان این بود که حتی مقامهای آمریکایی نیز درباره اجرای چنین عملیاتی و تصمیم احتمالی تهران برای انجام آن اختلاف نظر داشتند. به عبارت دیگر، گزارش از یک حمله قریبالوقوع یا تصمیم قطعی ایران برای استفاده از بمب کثیف خبر نمیداد، بلکه مدعی بود نهادهای اطلاعاتی آمریکا احتمال چنین سناریویی را بررسی میکنند و برای آن برنامههای احتیاطی در نظر گرفتهاند.
در همین گزارش، یکی از منابع آمریکایی احتمال داده بود که هدف از بررسی چنین سناریوهایی، در اختیار داشتن گزینههای احتمالی در صورت ادامه درگیریها باشد، نه لزوماً اجرای فوری آنها. در مقابل، کاخ سفید نیز در واکنش به این گزارش اعلام کرد که تهدیدهای احتمالی را زیر نظر دارد، اما در حال حاضر هیچ تهدید معتبری علیه خاک آمریکا وجود ندارد.
این موضوع یک روز بعد، ۱۷ نوامبر، با اظهارات دونالد ترامپ ابعاد سیاسی بیشتری پیدا کرد. رئیسجمهور آمریکا در سفر به مانیل در پاسخ به پرسشی درباره احتمال حمله ایران با بمب کثیف به واشنگتن گفت دولتش این موضوع را با جدیت بررسی میکند. او در عین حال اظهار امیدواری کرد که تهدید قریبالوقوعی وجود نداشته باشد و هشدار داد اگر چنین حملهای صورت بگیرد، ایران با پیامدهایی بیسابقه روبهرو خواهد شد.
بنابراین، آنچه تاکنون درباره این پرونده منتشر شده، مجموعهای از گزارشهای رسانهای مبتنی بر نقلقول از منابع اطلاعاتی ناشناس است؛ نه ارائه شواهد.
بمب کثیف چیست و چه تفاوتی با بمب اتمی دارد؟
بمب کثیف یا «وسیله پخشکننده مواد رادیواکتیو» (RDD)، نوعی سلاح پرتوزاست که از ترکیب مواد منفجره متعارف با مواد رادیواکتیو ساخته میشود. در این وسیله، برخلاف بمب هستهای، قرار نیست واکنش زنجیرهای شکافت هستهای اتفاق بیفتد؛ بلکه انفجار یک ماده منفجره معمولی باعث پراکنده شدن مواد رادیواکتیو در محیط اطراف میشود.
به همین دلیل، بمب کثیف را نباید با بمب اتمی یا سلاح هستهای اشتباه گرفت. بمب هستهای با آزاد کردن انرژی عظیم حاصل از واکنشهای هستهای، قدرت تخریب بسیار گستردهای دارد؛ اما هدف اصلی بمب کثیف آلوده کردن محیط به مواد پرتوزا، ایجاد نگرانی عمومی و مختل کردن فعالیتهای عادی در منطقه هدف است.
بر اساس توضیحات مرکز کنترل و پیشگیری از بیماریهای آمریکا (CDC)، خطر اولیه چنین وسیلهای تا حد زیادی به خود انفجار مربوط میشود؛ چراکه موج انفجار و پرتاب قطعات میتواند موجب جراحت و تخریب شود. در مقابل، میزان آسیب ناشی از تشعشعات به نوع و مقدار ماده رادیواکتیو، شرایط انتشار و میزان مواجهه افراد بستگی دارد. این مرکز تأکید میکند که در اغلب سناریوهای بمب کثیف، میزان تشعشعات بهتنهایی برای ایجاد بیماری شدید یا مرگ فوری در شمار زیادی از افراد کافی نیست، هرچند آلودگی محیطی میتواند خطرات بهداشتی و هزینههای پاکسازی قابل توجهی به دنبال داشته باشد.
از همین رو، کارشناسان امنیتی گاهی بمب کثیف را بیش از آنکه سلاحی برای تخریب گسترده فیزیکی بدانند، ابزاری برای ایجاد وحشت عمومی و اختلال اقتصادی و اجتماعی توصیف میکنند. آلوده شدن یک ساختمان، خیابان یا تأسیسات شهری میتواند به تعطیلی طولانیمدت آن منطقه، محدودیت رفتوآمد، عملیات پاکسازی تخصصی و نگرانی عمومی منجر شود؛ حتی اگر میزان تلفات مستقیم ناشی از تشعشعات محدود باشد.
نکته دیگر اینکه مواد رادیواکتیو فقط در تأسیسات هستهای وجود ندارند و در برخی کاربردهای پزشکی، صنعتی و پژوهشی نیز مورد استفاده قرار میگیرند. البته دسترسی به مواد پرتوزا، میزان فعالیت آنها و امکان استفاده از آنها در یک وسیله پخشکننده رادیواکتیو، موضوعاتی کاملاً متفاوت هستند. بنابراین، صرف وجود مواد رادیواکتیو در یک کشور به معنای برخورداری آن از توانایی عملیاتی ساخت و استفاده از بمب کثیف نیست.