پیمان‌های امنیتی جدید؛ یارکشی منطقه‌ای یا تولد نظمی تازه؟
کشورهایی که بیش از شصت سال پیش توانستند برای دفاع از منافع مشترک نفتی خود اوپک را بنیان بگذارند، چرا امروز نتوانند برای دفاع از امنیت و استقلال منطقه به توافق برسند؟ اگر هدف، ایجاد نظمی پایدار و مستقل در منطقه است، آیا می‌توان یکی از بزرگ‌ترین قدرت‌های منطقه را از طراحی آن کنار گذاشت و همچنان انتظار داشت که این نظم، فراگیر و پایدار باشد؟
خاورمیانه در حال تجربه تحولی است که شاید آثار آن بر آینده منطقه، کمتر از جنگ‌های جاری نباشد. در شرایطی که جنگ، ناامنی، اختلال در تجارت و بحران انرژی بسیاری از کشورهای منطقه را تحت تأثیر قرار داده، هم‌زمان شاهد شکل‌گیری مجموعه‌ای از پیمان‌ها و تفاهم‌نامه‌های دفاعی و امنیتی میان کشورهای منطقه هستیم.
پرسش این است که آیا این توافق‌ها مقدمه ایجاد یک نظم امنیتی مستقل و منطقه‌ای هستند، یا آنکه کشورها در حال یارگیری برای شکل دادن به بلوک‌های قدرت جدیدند؟ نگاهی به ترکیب اعضای این توافق‌ها، به‌ویژه حضور مکرر ترکیه، نشان می‌دهد موضوع را نمی‌توان صرفاً در چارچوب همکاری‌های متعارف نظامی ارزیابی کرد.
ترکیه؛ بازیگر مشترک در چند پیمان
در هفتم اوت ۲۰۲۶، ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان توافق دفاع مشترکی را امضا کردند که بعدها به «پیمان مکه» شهرت یافت. بر اساس این توافق، حمله خارجی به یکی از اعضا، حمله به همه اعضا تلقی می‌شود. پارلمان ترکیه نیز در اوایل نوامبر این توافق را تصویب کرد.
در ۲۱ اکتبر، توافق همکاری دفاعی دیگری میان ترکیه، قطر، پاکستان و اندونزی با عنوان «بدر» اعلام شد.
سرانجام در ۱۳ نوامبر، ترکیه و قطر توافق دفاع متقابل مستقلی را امضا کردند که بر اساس آن، دو کشور در برابر حمله خارجی به هر یک از طرفین، موضع مشترک اتخاذ خواهند کرد و همکاری‌های نظامی، آموزشی و صنایع دفاعی خود را گسترش می‌دهند.
بدین ترتیب ترکیه در هر سه چارچوب حضور دارد. اما دامنه حضور ترکیه به این سه توافق محدود نمی‌شود.
این کشور از سال ۱۹۵۲ عضو ناتو است و از طریق سازمان کشورهای ترک‌زبان نیز پیوندهای سیاسی، اقتصادی و امنیتی خود را با بخش مهمی از آسیای مرکزی و قفقاز گسترش داده است.
به بیان دیگر، ترکیه هم‌زمان در ساختار امنیتی غرب، شبکه همکاری کشورهای ترک‌زبان و مجموعه‌ای از پیمان‌های دفاعی خاورمیانه حضور دارد.
البته این سازمان‌ها از نظر ماهیت حقوقی و میزان تعهد نظامی یکسان نیستند. عضویت در ناتو با مشارکت در یک تفاهم‌نامه همکاری دفاعی تفاوت اساسی دارد. بااین‌حال، حضور مشترک ترکیه در این ساختارها، موقعیت ویژه‌ای برای آنکارا ایجاد می‌کند. آیا ترکیه می‌خواهد به قدرت محوری نظم امنیتی آینده منطقه تبدیل شود؟
رقابت برای جایگاه قدرت منطقه‌ای
نخستین احتمال آن است که ترکیه در پی افزایش جایگاه خود در موازنه قدرت خاورمیانه باشد؛ جایگاهی که در آن، ایران یکی از مهم‌ترین رقبای ژئوپلیتیکی آنکارا محسوب می‌شود.
ایران و ترکیه دو قدرت تاریخی منطقه‌اند که در عین برخورداری از روابط گسترده اقتصادی و سیاسی، در برخی حوزه‌ها دارای منافع متفاوت و گاه متعارض هستند.
حضور در سوریه، نفوذ در عراق، مناسبات با قفقاز و ارتباط با آسیای مرکزی از جمله حوزه‌هایی است که رقابت و همکاری این دو کشور در آن‌ها به‌صورت هم‌زمان جریان دارد.
در چنین شرایطی، گسترش پیمان‌های دفاعی ترکیه می‌تواند موقعیت آن را در برابر ایران تقویت کند؛ به‌ویژه اگر این توافق‌ها به هماهنگی عملیاتی، همکاری صنایع دفاعی و تعهدات واقعی حمایت نظامی منجر شوند.
بااین‌حال، نمی‌توان از حضور ترکیه در این پیمان‌ها نتیجه گرفت که هدف اعلام‌نشده آن‌ها حذف ایران است. مقامات ترکیه تأکید کرده‌اند که پیمان مکه علیه کشور مشخصی تشکیل نشده و امکان گسترش آن وجود دارد. بنابراین رقابت برای برتری منطقه‌ای یک احتمال قابل بررسی است، نه انگیزه‌ای اثبات‌شده.
ملاحظات آمریکا؛ مانعی برای حضور ایران؟
احتمال دوم به مناسبات کشورهای عضو این پیمان‌ها با ایالات متحده مربوط می‌شود.
ترکیه عضو ناتو است. عربستان و قطر روابط دفاعی گسترده‌ای با آمریکا دارند و پاکستان نیز مناسبات نظامی و سیاسی مهمی با واشنگتن داشته است.
در مقابل، ایران درگیر رویارویی مستقیم با آمریکا و اسرائیل است.
در چنین شرایطی این پرسش مطرح می‌شود که آیا کشورهای منطقه، به‌رغم منافع مشترک با ایران، به دلیل نگرانی از واکنش واشنگتن، از دعوت تهران به پیمان‌های دفاعی خودداری کرده‌اند؟ پاسخ قطعی به این پرسش نیازمند اسناد و مواضع رسمی است. تاکنون شواهد کافی برای اثبات اینکه آمریکا مانع عضویت ایران شده یا دعوتی مشخص از ایران صورت گرفته و رد شده باشد، در دست نیست.
بااین‌حال، نمی‌توان تأثیر مناسبات امنیتی کشورهای منطقه با آمریکا را در تصمیم‌گیری‌های آنان نادیده گرفت.
اگر هدف از تشکیل پیمان‌های جدید کاهش وابستگی امنیتی منطقه به قدرت‌های خارجی باشد، غیبت یکی از بزرگ‌ترین کشورهای منطقه از این سازوکارها نیازمند توضیح است.
اسرائیل؛ انگیزه‌ای دیگر برای شبکه‌سازی ترکیه
سومین احتمال، نگرانی ترکیه از گسترش اقدامات نظامی اسرائیل و تعارض منافع دو کشور است.
اختلافات آنکارا و تل‌آویو تنها به مسئله فلسطین محدود نمی‌شود. تحولات سوریه، حضور نظامی ترکیه در این کشور و تلاش اسرائیل برای جلوگیری از شکل‌گیری برخی ترتیبات امنیتی در نزدیکی مرزهای خود، زمینه برخورد منافع دو طرف را فراهم کرده است.
در ماه اوت ۲۰۲۶، حمله اسرائیل به یک پایگاه هوایی در سوریه و اختلافات مربوط به حضور احتمالی نیروهای ترکیه، این تعارض را آشکارتر کرد.
از این منظر، گسترش پیمان‌های دفاعی ترکیه می‌تواند کارکرد بازدارنده نیز داشته باشد.
ترکیه ممکن است بخواهد با ایجاد شبکه‌ای از شرکای دفاعی، هزینه هرگونه اقدام نظامی علیه منافع خود را افزایش دهد.
این احتمال به‌ویژه زمانی اهمیت پیدا می‌کند که توجه کنیم عضویت در ناتو لزوماً به معنای برخورداری از حمایت خودکار این سازمان در همه درگیری‌های خارج از قلمرو مشمول پیمان نیست.
بنابراین توافق‌های منطقه‌ای می‌توانند مکمل ظرفیت‌های دفاعی ترکیه باشند، بی‌آنکه الزاماً جایگزین ناتو شوند.
آیا ترکیه می‌خواهد همه راه‌ها از آنکارا بگذرد؟
احتمال چهارم، که شاید بتواند سه احتمال پیشین را به یکدیگر پیوند دهد، تلاش ترکیه برای تبدیل‌شدن به نقطه اتصال شبکه‌های امنیتی منطقه است.
در این الگو، ترکیه لزوماً به دنبال رویارویی مستقیم با ایران، آمریکا یا اسرائیل نیست؛ بلکه می‌کوشد در موقعیتی قرار گیرد که هیچ ساختار مهم امنیتی منطقه بدون مشارکت یا ملاحظه منافع آن شکل نگیرد.
ترکیه با عربستان همکاری می‌کند، با قطر توافق دفاعی مستقل دارد، با پاکستان و اندونزی در چارچوب دیگری مشارکت می‌کند، در ناتو حضور دارد و هم‌زمان ارتباط خود را با کشورهای ترک‌زبان توسعه می‌دهد.
چنین شبکه‌ای می‌تواند قدرت چانه‌زنی آنکارا را در برابر قدرت‌های جهانی و منطقه‌ای افزایش دهد.
اما پرسش دیگری نیز مطرح است: آیا این توافق‌ها سرانجام به یک ساختار فراگیر امنیتی منتهی خواهند شد یا به مجموعه‌ای از بلوک‌های رقیب تبدیل می‌شوند؟
پاسخ به این پرسش تا حد زیادی به نحوه مواجهه این پیمان‌ها با کشورهایی بستگی دارد که در ترکیب اولیه آن‌ها حضور ندارند.
ایران؛ قدرتی منطقه‌ای در بیرون از پیمان‌های جدید
در میان همه این تحولات، غیبت ایران بیش از هر موضوع دیگری جلب توجه می‌کند.
ایران کشوری است که در جنگ جاری، با قدرت نظامی ایالات متحده و اسرائیل، دو کشور برخوردار از تسلیحات هسته‌ای، روبه‌رو شده و توانسته است با وجود فشارها و خسارات سنگین، ظرفیت قابل توجهی برای پاسخ نظامی و استمرار دفاع از خود نشان دهد. ارزیابی نهایی دستاوردهای نظامی و هزینه‌های این جنگ نیازمند بررسی مستقل است؛ اما نمی‌توان نقش توان موشکی، پهپادی و موقعیت راهبردی ایران را در معادلات امنیتی منطقه نادیده گرفت.
ایران با ترکیه، عراق و پاکستان مرز زمینی دارد و در پهنه خلیج فارس و دریای عمان با کشورهای عربی همسایه است. افزون بر این، پیوندهای تاریخی، فرهنگی، دینی و اقتصادی گسترده‌ای میان ایران و بسیاری از کشورهای منطقه وجود دارد. اگرچه اشتراک دینی به معنای یکسان بودن منافع سیاسی نیست، این پیوندها می‌توانند زمینه همکاری و اعتمادسازی باشند.
مهم‌تر آنکه ایران و کشورهای عربی خلیج فارس در یکی از اساسی‌ترین منافع اقتصادی خود، یعنی تولید، صادرات و امنیت بازار انرژی، اشتراک دارند.
تجربه تاریخی این همکاری نیز وجود دارد. در سپتامبر ۱۹۶۰، ایران همراه با عربستان سعودی، عراق، کویت و ونزوئلا از بنیان‌گذاران سازمان کشورهای صادرکننده نفت، اوپک، بود. فلسفه شکل‌گیری این سازمان، دفاع مشترک کشورهای تولیدکننده در برابر تصمیم‌های یک‌جانبه شرکت‌های بزرگ نفتی و حفظ منافع اقتصادی اعضا بود. کشورهایی با ساختارهای سیاسی متفاوت توانستند دریابند که منافع مشترک اقتصادی، همکاری سازمان‌یافته را ضروری می‌سازد.
اگر این کشورها بیش از شش دهه پیش توانستند برای دفاع از منافع نفتی خود به توافق برسند، چرا امروز نتوانند برای حفاظت از امنیت منطقه، زیرساخت‌های انرژی، مسیرهای دریایی و استقلال سیاسی خود نیز سازوکاری مشترک ایجاد کنند؟
به‌ویژه آنکه امنیت تنگه هرمز، صادرات نفت و گاز، سرمایه‌گذاری و تجارت منطقه‌ای، موضوعاتی نیستند که بتوان بدون مشارکت ایران برای آن‌ها راه‌حل پایدار طراحی کرد.
پرسش پایانی؛ امنیت منطقه بدون ایران؟
تشکیل پیمان‌های دفاعی جدید را می‌توان نشانه‌ای از افزایش مسئولیت‌پذیری کشورهای منطقه در قبال امنیت خود دانست. همچنین ممکن است این توافق‌ها به تقویت بازدارندگی و کاهش وابستگی به قدرت‌های خارجی کمک کنند.
اما این احتمال نیز وجود دارد که در صورت تبدیل‌شدن آن‌ها به بلوک‌های رقیب، منطقه با شکل تازه‌ای از صف‌بندی نظامی روبه‌رو شود.
در این میان، نقش ترکیه برجسته و نیازمند بررسی دقیق است. آنکارا در چند شبکه مهم حضور دارد و می‌کوشد جایگاه خود را در معادلات امنیتی آینده تثبیت کند.
بااین‌حال، پرسش اصلی همچنان بی‌پاسخ مانده است:
چرا ایران، با وجود موقعیت ژئوپلیتیکی، توان دفاعی، همسایگی گسترده، پیوندهای تاریخی و دینی و منافع مشترک اقتصادی با کشورهای منطقه، در پیمان‌های امنیتی جدید حضور ندارد؟
آیا ایران دعوت نشده است؟ آیا ملاحظات آمریکا مانع چنین مشارکتی شده؟ آیا رقابت‌های منطقه‌ای و نگرانی از قدرت ایران در این تصمیم مؤثر بوده است؟ یا آنکه اختلافات سیاسی و امنیتی موجود، اعتماد لازم برای تشکیل پیمانی فراگیر را از میان برده‌اند؟
و پرسش مهم‌تر:
کشورهایی که بیش از شصت سال پیش توانستند برای دفاع از منافع مشترک نفتی خود اوپک را بنیان بگذارند، چرا امروز نتوانند برای دفاع از امنیت و استقلال منطقه به توافق برسند؟
اگر هدف، ایجاد نظمی پایدار و مستقل در منطقه است، آیا می‌توان یکی از بزرگ‌ترین قدرت‌های منطقه را از طراحی آن کنار گذاشت و همچنان انتظار داشت که این نظم، فراگیر و پایدار باشد؟
شاید مهم‌ترین آزمون پیمان‌های جدید، نه تعداد اعضا و نه حجم تسلیحات آن‌ها، بلکه توانایی‌شان در تبدیل رقابت‌های منطقه‌ای به همکاری، جلوگیری از تجاوز و تأمین امنیت مشترک باشد.
نظمی که بر مشارکت و احترام متقابل استوار نباشد، ممکن است به‌جای پایان دادن به ناامنی، تنها شکل تازه‌ای به آن ببخشد.
