آمریکا به دنبال خفه کردن تجارت زمینی و دریایی ایران است

فرارو- در شرایطی که سیاست فشار اقتصادی آمریکا علیه ایران وارد مرحله تازه‌ای شده و محدود کردن مسیرهای تجاری زمینی نیز در کنار فشارهای دریایی مورد توجه واشنگتن قرار گرفته است، نقش همسایگان ایران در حفظ شریان‌های اقتصادی کشور اهمیت بیشتری پیدا کرده است.

به گزارش فرارو، درخواست آمریکا از عراق برای تعطیلی اغلب گذرگاه‌های مرزی با ایران، در کنار تلاش تهران برای توسعه همکاری‌های ترانزیتی با ارمنستان، پرسش‌های مهمی درباره آینده جغرافیای تجارت خارجی ایران ایجاد کرده است. آیا عراق در برابر فشار واشنگتن توان حفظ روابط اقتصادی خود با تهران را خواهد داشت؟ آیا مسیر ارمنستان و قفقاز می‌تواند جایگزین بخشی از ظرفیت تجاری عراق شود؟ و اساساً ایران برای مقابله با احتمال محدود شدن مسیرهای زمینی و دریایی خود چه گزینه‌هایی در اختیار دارد؟

احسان موحدیان، مدرس دانشگاه علامه طباطبائی و تحلیلگر مسائل بین‌الملل، در گفت‌وگو با فرارو، با اشاره به تلاش آمریکا برای محدود کردن مسیرهای تجاری ایران از طریق فشار بر عراق و تشدید محدودیت‌های دریایی، معتقد است واشنگتن به دنبال افزایش فشار اقتصادی با هدف امتیازگیری از تهران است. او با تأکید بر اهمیت راهبردی ارمنستان به‌عنوان یکی از معدود مسیرهای قابل اعتماد ایران برای دسترسی به بازارهای منطقه‌ای و اروپا، توسعه کریدورهای قفقاز، تقویت تجارت از مسیر دریای خزر و گسترش همکاری با کشورهای همسایه را ضروری می‌داند و معتقد است ایران برای کاهش آسیب‌پذیری در برابر تحریم‌ها باید هم‌زمان زیرساخت‌های ترانزیتی، سازوکارهای مالی جایگزین دلار و ظرفیت تولید داخلی را تقویت کند.

فشار حداکثری آمریکا با هدف امتیازگیری از ایران ادامه دارد

احسان موحدیان با اشاره به اینکه سیاست فشار حداکثری آمریکا همچنان با هدف کسب حداکثر امتیاز از ایران دنبال می‌شود، اظهار کرد: «به نظر می‌رسد آمریکا در شرایط فعلی به دنبال افزایش فشار اقتصادی بر ایران است و محاصره دریایی نیز در همین چارچوب قابل ارزیابی است. هدف واشنگتن این است که با محدود کردن مسیرهای اقتصادی و تجاری ایران، فشار بیشتری بر کشور وارد کند و تهران را به پذیرش امتیازهای موردنظر خود وادار سازد.»

وی افزود: «در چنین شرایطی، با توجه به بی‌اعتمادی عمیق و نهادینه‌شده میان ایران و آمریکا و همچنین اختلافات جدی بر سر شروط مذاکرات، نمی‌توان انتظار داشت که در کوتاه‌مدت مذاکرات معناداری شکل بگیرد. ایران به دنبال آن است که پیش از هرگونه مذاکره، تضمین‌هایی برای تثبیت شرایط و جلوگیری از تکرار تجربه‌های گذشته دریافت کند. بنابراین، موضوع صرفاً بازگشت به مذاکره و امتیازدهی یک‌طرفه نیست، بلکه تهران خواهان تعیین تکلیف مسائل اساسی از جمله تحریم‌ها، دارایی‌های خود و تضمین حقوق و حاکمیت کشور است.»

آمریکا می‌خواهد مسیرهای تنفس اقتصادی ایران را محدود کند

این تحلیلگر مسائل بین‌الملل درباره درخواست آمریکا از عراق برای محدود کردن گذرگاه‌های مرزی با ایران گفت: «روابط اقتصادی ایران و عراق از حجم قابل توجهی برخوردار است و ارزش تجارت دو کشور دست‌کم حدود ۱۵ میلیارد دلار برآورد می‌شود. از سوی دیگر، عراق در بخش‌هایی از اقتصاد و تأمین انرژی خود، به‌ویژه در حوزه گاز، به ایران وابستگی دارد. به همین دلیل، اجرای سیاست موردنظر آمریکا به‌سادگی امکان‌پذیر نیست و می‌تواند برای خود عراق نیز تبعات اقتصادی قابل توجهی به همراه داشته باشد.»

وی ادامه داد: «محدود کردن تجارت با ایران فقط به اقتصاد کشورمان آسیب نمی‌زند، بلکه منافع اقتصادی عراق را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. با این حال، باید توجه داشت که آمریکا در پی آن است که فشار اقتصادی را از مسیرهای مختلف افزایش دهد و صرفاً به محدودیت‌های دریایی اکتفا نکند. در چنین شرایطی، حتی طرح‌هایی برای ایجاد سازوکارهای نظارتی و محدودکننده بر مسیرهای زمینی و انتقال کالا مطرح می‌شود تا امکان تجارت ایران با کشورهای دیگر نیز دشوارتر شود.»

این تحلیلگر سیاست خارجی با اشاره به ظرفیت کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز برای حفظ روابط اقتصادی با ایران گفت: «بسیاری از این کشورها سیاست خارجی چندجانبه‌گرایانه‌ای دارند و تلاش می‌کنند روابط خود را هم‌زمان با ایران و سایر قدرت‌های منطقه‌ای حفظ کنند. برای نمونه، کشورهایی مانند ترکمنستان ظرفیت‌هایی در حوزه انتقال انرژی و توسعه تجارت از طریق دریای خزر دارند. بعید است این کشورها به‌راحتی حاضر شوند روابط اقتصادی و سیاسی خود با ایران را به دلیل فشارهای آمریکا به خطر بیندازند.»

ارمنستان به دریچه قابل اعتماد تجارت ایران تبدیل شده است

این کارشناس مسائل بین‌الملل با تأکید بر اهمیت مسیر ارمنستان برای ایران گفت: «در شرایط فعلی، ارمنستان نقش بسیار مهمی پیدا کرده و عملاً به یکی از معدود مسیرهای قابل اتکای ایران برای دسترسی به بازارهای آسیایی، روسیه و حتی تا حدودی اروپا تبدیل شده است. البته حجم تجارت دوجانبه ایران و ارمنستان که حدود ۶۰۰ میلیون دلار برآورد می‌شود، به‌هیچ‌عنوان متناسب با ظرفیت‌های موجود نیست و باید افزایش پیدا کند. ایران باید برای توسعه این مسیر، سرمایه‌گذاری جدی‌تری در زیرساخت‌های مرزی و ترانزیتی انجام دهد. ایجاد گذرگاه‌های مرزی جدید در محدوده ارس و توسعه مسیرهای ارتباطی از طریق نخجوان به ارمنستان می‌تواند در این زمینه اهمیت زیادی داشته باشد. این مسیرها باید هرچه سریع‌تر توسعه پیدا کنند تا ایران در صورت محدود شدن سایر مسیرهای تجاری، امکان دسترسی مطمئن‌تری به بازارهای منطقه داشته باشد.»

وی با اشاره به ضرورت توسعه کریدورهای ارتباطی با کشورهای منطقه گفت: «در حال حاضر بخش قابل توجهی از انتقال کالا در این مسیرها از طریق کامیون انجام می‌شود و ضعف زیرساخت‌ها موجب می‌شود کامیون‌ها و محموله‌های تجاری روزها در انتظار عبور و انجام تشریفات مرزی باقی بمانند. بنابراین، صرف توافق سیاسی با کشورهای همسایه کافی نیست و باید زیرساخت‌های عملیاتی نیز توسعه پیدا کنند.»

مسیرهای شمالی جایگزین کامل عراق نیستند

این تحلیلگر مسائل بین‌الملل در ادامه با اشاره به اینکه تغییر مسیر تجارت ایران نیازمند برنامه‌ریزی بلندمدت است، گفت: «مسیرهای زمینی از شمال و قفقاز می‌توانند بخشی از نیازهای تجاری ایران را تأمین کنند، اما نباید تصور کرد که این مسیرها در شرایط فعلی به‌طور کامل جایگزین ظرفیت عراق یا مسیرهای جنوبی خواهند شد. زیرساخت‌های انتقال کالا و انرژی در این مناطق هنوز به اندازه کافی گسترده و بهینه نیستند و توسعه آن‌ها به زمان و سرمایه‌گذاری نیاز دارد. ایران باید هم‌زمان مسیرهای ارتباطی خود با افغانستان، تاجیکستان، پاکستان و ترکیه را نیز فعال‌تر کند. به‌ویژه ارتباط با افغانستان و توسعه مسیرهای منتهی به تاجیکستان می‌تواند ظرفیت‌های تازه‌ای برای تجارت منطقه‌ای ایجاد کند. همچنین باید توافق‌نامه‌های ترانزیتی با کشورهایی مانند ترکمنستان با جدیت بیشتری دنبال شود تا امکان استفاده از مسیرهای جایگزین افزایش پیدا کند.»

وی با اشاره به ظرفیت دریای خزر گفت: «در شرایطی که محدودیت‌های دریایی در جنوب کشور افزایش پیدا می‌کند، بنادر شمالی ایران اهمیت بیشتری پیدا خواهند کرد. بندر امیرآباد به دلیل برخورداری از اتصال ریلی و همچنین بندر انزلی و منطقه آزاد کاسپین می‌توانند در توسعه تجارت با روسیه و قزاقستان نقش مؤثری ایفا کنند. استفاده از ظرفیت دریای خزر باید بخشی از برنامه جامع ایران برای کاهش آسیب‌پذیری مسیرهای تجاری باشد.»

ایران باید از ابزارهای مالی جایگزین دلار استفاده کند

این کارشناس مسائل بین‌الملل در بخش دیگری از سخنان خود با تأکید بر ضرورت اصلاح سازوکارهای داخلی تجارت گفت: «ایران علاوه بر توسعه مسیرهای جغرافیایی، باید فرایندهای تجاری خود را نیز تسهیل کند. دیجیتالی کردن تشریفات گمرکی و تجاری، افزایش ظرفیت پارکینگ‌ها و انبارهای مرزی و کاهش هزینه‌های صادرات و واردات از جمله اقداماتی است که می‌تواند بهره‌وری مسیرهای ترانزیتی را افزایش دهد. استفاده از ابزارهای حقوق بین‌الملل برای مقابله با فشارهای اقتصادی آمریکا نیز نباید نادیده گرفته شود. ایران باید از ظرفیت کشورهای میانجی و سازوکارهای همکاری منطقه‌ای استفاده کند و در کنار آن، پیمان‌های پولی دوجانبه و چندجانبه، تجارت با ارزهای ملی و سیستم‌های پیام‌رسان مالی جایگزین را توسعه دهد. استفاده از ظرفیت سازمان همکاری شانگهای و حرکت به سمت کاهش وابستگی تجارت خارجی به دلار نیز می‌تواند در این مسیر مؤثر باشد.»

وی در پایان با اشاره به ضرورت مدیریت شرایط اقتصادی داخلی گفت: «در کنار اقدامات خارجی، مدیریت تقاضای ارز، کنترل خروج سرمایه و اولویت‌بندی واردات کالاهای اساسی از جمله دارو و مواد غذایی اهمیت زیادی دارد. باید از سامانه‌های هوشمند برای مدیریت واردات و جلوگیری از احتکار و سوءاستفاده از شرایط موجود استفاده شود. همچنین حمایت از تولید داخلی، به‌ویژه در بخش کشاورزی و صنایع سبک، می‌تواند وابستگی کشور به واردات را کاهش دهد. ایران در شرایط فعلی باید هم‌زمان چند مسیر را دنبال کند؛ از یک سو توسعه ارتباطات ترانزیتی با کشورهای شمالی و همسایگان و از سوی دیگر اصلاح زیرساخت‌های داخلی و استفاده از ابزارهای مالی جایگزین. تنها از این طریق می‌توان اثر شوک‌های خارجی و محدودیت‌های احتمالی بر تجارت کشور را کاهش داد.»