مرتضی افقه در گفتگو با فرارو مطرح کرد:
در تله رکود تورمی گرفتار شده‌ایم / کاهش تولید و افت تقاضا چرخه‌ای ساخته که خروج از آن دشوار است
عضو هیئت علمی دانشگاه شهید چمران اهواز، با تأکید بر سابقه طولانی رکود در بنگاه‌های اقتصادی ایران گفت بسیاری از واحدهای تولیدی کشور حتی پیش از تشدید تحریم‌ها در سال ۱۳۹۷ نیز با بخشی از ظرفیت خود فعالیت می‌کردند. به گفته او، اکنون آسیب به صنایع فولاد و پتروشیمی، علاوه بر کاهش تولید در این صنایع، واحدهای دیگری را نیز که به مواد اولیه آن‌ها وابسته‌اند، با مشکل مواجه کرده است.
فرارو- از دید برخی فعالان اقتصادی و اقتصاددانان، کارخانه‌ای که هنوز تعطیل نشده، لزوماً بنگاه اقتصادی موفقی نیست؛ همان‌طور که حفظ نیروی کار به معنای ثبات اشتغال و ادامه فعالیت واحدهای اقتصادی به معنای رونق تولید نیست. رکود می‌تواند پیش از آنکه در آمار تعطیلی کارخانه‌ها و بیکاری آشکار شود، در کاهش سفارش‌ها، افت ظرفیت تولید، افزایش هزینه تأمین مواد اولیه و توقف سرمایه‌گذاری ریشه بدواند.
به گزارش فرارو، در چنین شرایطی ممکن است چراغ کارخانه‌ها همچنان روشن باشد، اما تولید کوچک‌تر شود، توان مالی بنگاه‌ها تحلیل برود و چشم‌انداز اشتغال مبهم‌تر شود. قرارگرفتن شاخص مدیران خرید (شامخ) در محدوده انقباضی نیز بار دیگر این پرسش را مطرح می‌کند که چه میزان از ظرفیت تولید کشور عملاً بلااستفاده مانده و بنگاه‌های اقتصادی تا کجا توان تحمل فشارهای انباشته‌شده را دارند؟
تازه‌ترین گزارش شامخ مربوط به شهریور ۱۴۰۵ نشان می‌دهد شاخص کل اقتصاد با ثبت عدد ۴۶٫۲ و شاخص صنعت با رقم ۴۸٫۵، همچنان پایین‌تر از مرز خنثی ۵۰ قرار دارند. مسئله این است که رکود در بخش مهمی از اقتصاد ایران، پیش از جنگ اخیر و تشدید فشارهای خارجی نیز وجود داشته و اکنون آسیب به صنایع مادر و اختلال در زنجیره تأمین، خطر عمیق‌ترشدن آن را افزایش داده است.
مرتضی افقه، اقتصاددان و عضو هیئت علمی دانشگاه شهید چمران اهواز، در گفت‌وگو با فرارو با تأکید بر سابقه طولانی رکود در بنگاه‌های اقتصادی ایران گفت بسیاری از واحدهای تولیدی کشور حتی پیش از تشدید تحریم‌ها در سال ۱۳۹۷ نیز با بخشی از ظرفیت خود فعالیت می‌کردند. به گفته او، اکنون آسیب به صنایع فولاد و پتروشیمی، علاوه بر کاهش تولید در این صنایع، واحدهای دیگری را نیز که به مواد اولیه آن‌ها وابسته‌اند، با مشکل مواجه کرده است.
رکود پیش از جنگ آغاز شده بود
افقه با اشاره به اینکه رکود پنهان در اقتصاد ایران پدیده تازه‌ای نیست، گفت: «بسیاری از بنگاه‌های اقتصادی، به‌ویژه واحدهای مستقر در شهرک‌های صنعتی، سال‌هاست پایین‌تر از ظرفیت اسمی خود فعالیت می‌کنند.»
این استاد دانشگاه ادامه داد: «پیش از سال ۱۳۹۷ و تشدید تحریم‌ها و همچنین پیش از جنگ اخیر، بسیاری از این واحدها تنها از حدود ۴۰ تا ۶۰ درصد ظرفیت تولید خود استفاده می‌کردند.»
وی درباره ریشه‌های غیرخارجی این چالش یادآور شد: «عوامل داخلی مؤثر بر این وضعیت شامل ناکارآمدی‌های مدیریتی، تغییرات مکرر مدیران، مداخلات دولت در فعالیت بنگاه‌ها و مشکلات ناشی از فساد، از جمله عواملی بوده‌اند که مانع استفاده کامل از ظرفیت تولیدی کشور شده‌اند.»
عضو هیئت علمی دانشگاه چمران تأکید کرد: «بنابراین، نمی‌توان همه مشکلات بنگاه‌های اقتصادی را صرفاً به تحریم‌ها یا تحولات خارجی نسبت داد؛ بخشی از ضعف تولید در اقتصاد ایران ریشه در مشکلاتی دارد که طی سال‌ها در ساختار اجرایی و محیط کسب‌وکار انباشته شده‌اند.»
وی در ادامه تشریح کرد: «فشارهای خارجی در سال‌های گذشته بر این مشکلات افزوده و جنگ اخیر نیز شرایط را دشوارتر کرده است. در واقع، اقتصاد ایران با وضعیتی روبه‌رو شده که در آن ضعف‌های ساختاری پیشین با محدودیت‌های تازه در تولید و تأمین مواد اولیه تلاقی پیدا کرده‌اند.»
بحران از صنایع مادر به بنگاه‌های کوچک می‌رسد
این اقتصاددان با تأکید بر تفاوت میزان تأثیرپذیری بنگاه‌ها از تحولات خارجی بیان کرد: «بسیاری از واحدهای کوچک و متوسط، مواد اولیه و حتی ماشین‌آلات مورد نیاز خود را از داخل کشور تأمین می‌کردند؛ به همین دلیل، اثر تحولات خارجی بر فعالیت آن‌ها لزوماً مستقیم و یکسان نبود.»
افقه با تأکید بر ضرورت تفکیک این واحدها گفت: «مشکلات این دسته از بنگاه‌ها باید به‌طور ویژه بررسی شود؛ زیرا بخشی از موانع فعالیت آن‌ها در داخل کشور قابل رفع است.»
وی در همین زمینه توضیح داد: «مشکلات اداری، مداخلات غیرضروری دستگاه‌های دولتی، مسائل مالیاتی و بیمه‌ای از جمله مواردی هستند که با اصلاح رویه‌ها و تصمیم‌گیری‌های داخلی می‌توان از شدت آن‌ها کاست و فضای فعالیت تولیدکنندگان را بهبود بخشید.»
این کارشناس مسائل اقتصادی افزود: «با این حال، آسیب به صنایع فولاد و پتروشیمی مسئله متفاوتی ایجاد کرده است. این صنایع در زنجیره تولید کشور نقش اساسی دارند و مواد اولیه مورد نیاز شمار زیادی از واحدهای صنعتی را تأمین می‌کنند.»
وی اضافه کرد: «از همین رو، اختلال در فعالیت آن‌ها تنها به کاهش تولید در همان صنایع محدود نمی‌شود و می‌تواند بنگاه‌هایی را نیز که مستقیماً در معرض آسیب قرار نگرفته‌اند، با کمبود مواد اولیه و افزایش هزینه‌های تولید مواجه کند.»
افقه یادآور شد: «در چنین شرایطی، حتی بنگاه‌های اقتصادی که پیش‌تر مواد اولیه خود را از داخل کشور تأمین می‌کردند، ممکن است دیگر نتوانند با همان ظرفیت گذشته به فعالیت ادامه دهند. پیامد این وضعیت، کاهش بیشتر تولید و گسترش رکود در بخش‌های مختلف اقتصاد خواهد بود.»
چرخه‌ای که اقتصاد را زمین‌گیر می‌کند
عضو هیئت علمی دانشگاه چمران اهواز عنوان کرد: «یکی از نگرانی‌های اصلی درباره تداوم رکود، هم‌زمانی کاهش تولید با افزایش قیمت‌هاست؛ وضعیتی که می‌تواند فشار مضاعفی بر بنگاه‌ها و خانوارها وارد کند.»
وی افزود: «کاهش تولید، عرضه کالاها را محدود می‌کند و افزایش هزینه‌های تأمین مواد اولیه نیز می‌تواند قیمت تمام‌شده محصولات را بالا ببرد. در نتیجه، اقتصاد با شرایطی روبه‌رو می‌شود که رکود و تورم به‌طور هم‌زمان یکدیگر را تشدید می‌کنند.»
این اقتصاددان درباره تبعات این روند بر اشتغال اظهار کرد: «پیامدهای این وضعیت برای اشتغال و تقاضای داخلی و در نتیجه کاهش فعالیت بنگاه‌ها ممکن است به تعدیل نیروی کار یا افت درآمد شاغلان منجر شود.»
وی خاطرنشان ساخت: «در چنین شرایطی، قدرت خرید خانوارها کاهش پیدا می‌کند و تقاضا برای کالاها و خدمات پایین می‌آید. کاهش تقاضا نیز فروش بنگاه‌ها را محدود می‌کند و آن‌ها را به کاهش بیشتر تولید وادار می‌سازد.»
افقه همچنین تصریح کرد: «به این ترتیب، چرخه‌ای شکل می‌گیرد که خروج از آن دشوار خواهد بود: کاهش تولید به افت اشتغال و درآمد منجر می‌شود، افت درآمد تقاضا را کاهش می‌دهد و کاهش تقاضا بار دیگر تولید را تحت فشار قرار می‌دهد.»
این استاد اقتصاد هشدار داد: «حتی واحدهایی که همچنان فعال‌اند، ممکن است با انباشت محصولات فروش‌نرفته، کاهش سفارش‌های جدید و افت درآمد مواجه شوند و ناچار به محدودکردن بیشتر فعالیت خود باشند. در چنین وضعیتی، رکود پنهان می‌تواند به بحرانی گسترده‌تر تبدیل شود.»
رکود طولانی اقتصاد را فرسوده می‌کند
این اقتصاددان با هشدار نسبت به فرسایشی شدن شرایط کنونی تأکید کرد: «اقتصاد ایران نمی‌تواند برای مدتی نامحدود با چنین فشارهایی به فعالیت ادامه دهد. ساختار تولیدی کشور و مشکلاتی که از قبل در فعالیت بنگاه‌ها وجود داشته، موجب می‌شود تداوم رکود به‌سرعت توان اقتصادی را تحلیل ببرد.»
وی متذکر شد: «در صورت ادامه این وضعیت، احتمال تضعیف بیشتر بنگاه‌ها، کاهش فرصت‌های شغلی و افت درآمد خانوارها افزایش پیدا می‌کند.»
عضو هیئت علمی دانشگاه چمران ادامه داد: «از سوی دیگر، هرچه فعالیت اقتصادی محدودتر شود، بازگشت به سطح قبلی تولید نیز دشوارتر خواهد شد؛ زیرا بنگاه‌ها برای احیای ظرفیت‌های خود به منابع مالی، مواد اولیه، تقاضای مؤثر و چشم‌اندازی نسبتاً باثبات نیاز دارند.»
افقه در ارزیابی نهایی چشم‌انداز پیش رو به دو دیدگاه متفاوت درباره نحوه مواجهه با آمریکا اشاره کرد و گفت: «گروهی هستند که مذاکره را راهی برای حل مشکلات و کاهش فشارهای خارجی می‌دانند و گروهی هم معتقدند از طریق تقابل و شکست‌دادن آمریکا می‌توان شرایط را تغییر داد.»
وی در پایان خاطرنشان کرد: «فارغ از اختلاف‌نظر درباره این دو رویکرد، یک واقعیت را نمی‌توان نادیده گرفت: ادامه وضعیت کنونی برای اقتصاد ایران امکان‌پذیر نیست.»
