نشانههای خطرناک فقر تدریجی در زندگی طبقه متوسط به روایت یک اقتصاددان
یک اقتصاددان، با اشاره به تداوم تورم بالا میگوید بخشی از خانوارهای شاغل، با وجود داشتن درآمد، مسکن و خودرو، بهتدریج توان تأمین هزینههای رفاهی، درمانی و پسانداز را از دست دادهاند؛ روندی که میتواند جامعه را به سمت «اقتصاد بقا» سوق دهد.
شقاقیشهری در گفتوگویی درباره کاهش تدریجی رفاه خانوارهای شاغل گفت: تداوم تورم بالا در سالهای اخیر باعث شده بخشی از خانوارهایی که همچنان شاغل هستند و حتی صاحب مسکن و خودرو محسوب میشوند، قدرت تأمین بسیاری از هزینههای گذشته خود را از دست بدهند؛ روندی که به گفته او میتواند به کاهش رفاه، از بین رفتن پسانداز و افزایش آسیبپذیری خانوارها در برابر شوکهای اقتصادی منجر شود.
وحید شقاقیشهری، اقتصاددان، با اشاره به تفاوت میان فقر درآمدی متعارف و آنچه میتوان «فقیرشدن تدریجی خانوارهای شاغل» نامید، توضیح داد که ممکن است یک خانوار همچنان درآمدی بالاتر از خط فقر داشته باشد و از اشتغال و داراییهایی مانند خانه و خودرو برخوردار باشد، اما به دلیل تورم و کاهش قدرت خرید، توان تأمین بخشی از هزینههای رفاهی، درمانی و پسانداز خود را از دست داده باشد.
تورم مزمن چگونه رفاه خانوار را فرسوده میکند؟
شقاقیشهری با اشاره به روند تورم در اقتصاد ایران گفت: در دهه ۱۳۹۰ اقتصاد ایران ابتدا با جهش تورمی در سالهای ۱۳۹۱ و ۱۳۹۲ مواجه شد و سپس در میانه این دهه، تورم برای مدتی به محدوده تکرقمی یا نزدیک به آن کاهش یافت. این روند اما پایدار نماند و از سال ۱۳۹۷، همزمان با تشدید تحریمها، جهش نرخ ارز، افزایش نااطمینانی و فشارهای مالی دولت، تورم بار دیگر وارد مسیر صعودی شد.
او افزود: در دهه ۱۴۰۰، تورم در اقتصاد ایران به وضعیتی مزمنتر تبدیل شده و نرخهای بالا در سالهای متوالی نشان میدهد اقتصاد با نوعی تثبیت تورم در سطوح بالا مواجه است. به گفته او، در چنین شرایطی تورم دیگر صرفاً یک متغیر نوسانی نیست، بلکه به یکی از ویژگیهای پایدار محیط اقتصاد کلان تبدیل میشود و از طریق انتظارات تورمی، قیمتگذاری بنگاهها، رفتار مصرفی خانوارها و تصمیمات سرمایهگذاری بازتولید میشود.
شقاقیشهری ادامه داد: در سال ۱۴۰۵ نیز با تشدید فشارهای اقتصادی، تحریمها و شرایط ناشی از جنگ و محاصره دریایی، فشار تورمی ادامه پیدا کرده و شکاف میان هزینههای مصرفی خانوار و سطح درآمد آنها افزایش یافته است.
فقیرشدن خانوار فقط به معنای نداشتن درآمد نیست
این اقتصاددان تأکید کرد: چنین وضعیتی را میتوان نوعی «فقیرشدن تدریجی خانوارهای شاغل» یا دقیقتر، کاهش رفاه و افزایش آسیبپذیری اقتصادی خانوارهای شاغل دانست؛ هرچند این مفهوم لزوماً با فقر درآمدی متعارف یکسان نیست.
به گفته شقاقیشهری، ممکن است خانواری شاغل باشد و حتی داراییهایی مانند مسکن و خودرو داشته باشد، اما به دلیل کاهش قدرت خرید و افزایش هزینههای ضروری، دیگر توان تأمین مخارج رفاهی، درمانی و پسانداز را نداشته باشد.
او گفت: مسکن و خودرو الزاماً به معنای رفاه جاری نیستند، زیرا ممکن است غیرنقدشونده باشند و خودشان هزینههایی مانند نگهداری، تعمیر، بیمه و استهلاک ایجاد کنند.
شقاقیشهری تفاوت اصلی این وضعیت با فقر متعارف را در این دانست که فقر متعارف بیشتر بر ناتوانی در تأمین حداقل نیازهای جاری تمرکز دارد، اما فقیرشدن تدریجی خانوارهای شاغل به معنای فرسایش قدرت انتخاب، کاهش کیفیت زندگی، حذف هزینههای آیندهساز و افزایش احتمال سقوط به فقر در مواجهه با یک شوک اقتصادی است.
حذف تفریح و سفر؛ نخستین نشانههای کاهش رفاه
این اقتصاددان با اشاره به تغییر الگوی مصرف خانوارها گفت: خانوارها معمولاً در شرایط فشار مالی، ابتدا هزینههایی را حذف میکنند که در کوتاهمدت ضروری تلقی نمیشوند؛ هزینههایی مانند رستوران، سفر، پوشاک و تفریح. اما اگر کاهش درآمد واقعی یا افزایش هزینههای ضروری ادامه پیدا کند، این روند میتواند به آموزش، مراقبتهای پیشگیرانه، درمان و حتی تعمیر و نگهداری داراییها نیز سرایت کند.
به گفته او، کاهش رفاه واقعی الزاماً به معنای حذف کامل کالاهای اساسی نیست، بلکه میتواند در کاهش کیفیت، تنوع و امنیت مصرف نیز خود را نشان دهد.
شقاقیشهری افزود: ممکن است دادههای رسمی همچنان نشان دهند یک خانوار بالاتر از خط فقر قرار دارد، اما آن خانوار در طول زمان از پسانداز خود استفاده کند، بدهی بیشتری بگیرد یا هزینههای ضروری آینده را به تعویق بیندازد.
او تأکید کرد برای سنجش دقیقتر این روند، علاوه بر درآمد، باید شاخصهایی مانند مصرف واقعی سرانه، سهم هزینههای ضروری، هزینههای سلامت پرداختی از جیب، نرخ پسانداز، بدهی، محرومیت از خدمات و کیفیت مسکن و خودرو نیز مورد توجه قرار گیرد.
وقتی پسانداز از سبد خانوار حذف میشود
شقاقیشهری درباره اهمیت پسانداز در تابآوری خانوارها گفت: اگر خانواری نتواند از درآمد ماهانه خود مبلغی را پسانداز کند و یک هزینه پیشبینینشده مانند خرابی خودرو، تعمیر خانه یا درمان دندان بتواند بودجه ماهانه آن را مختل کند، میتوان گفت حاشیه امن اقتصادی یا ذخیره احتیاطی آن خانوار بهشدت کاهش یافته یا از بین رفته است.
او توضیح داد: حاشیه امن اقتصادی تنها به میزان درآمد وابسته نیست و عواملی مانند درآمد قابلتصرف، داراییهای نقدشونده، دسترسی به اعتبار، پوشش بیمهای و ثبات شغلی نیز در آن نقش دارند.
به گفته این اقتصاددان، در چنین شرایطی خانوار برای تأمین هزینه ناگهانی ممکن است به قرض، فروش دارایی، استفاده از اعتبار گران، کاهش مصرف ضروری یا تأخیر در پرداختها متوسل شود؛ وضعیتی که میتواند احتمال ورود خانوار به چرخه بدهی و فقر را افزایش دهد.
از حذف هزینههای امروز تا هزینههای سنگین فردا
شقاقیشهری هشدار داد که حذف برخی هزینهها ممکن است در کوتاهمدت به خانوار برای مدیریت بودجه کمک کند، اما در بلندمدت هزینههای بیشتری ایجاد کند.
او گفت: درمان بهتعویقافتاده، خرابی تعمیرنشده یا آموزش حذفشده میتواند در آینده به کاهش درآمد و افزایش هزینههای خانوار منجر شود. بنابراین کاهش هزینهها همیشه به معنای کاهش واقعی نیازهای خانوار نیست، بلکه در برخی موارد به معنای انتقال هزینه از امروز به آینده است.
حرکت به سمت «اقتصاد بقا»
این اقتصاددان درباره پیامد ادامه این روند گفت: اگر خانوارها برای حفظ سطح حداقلی زندگی ناچار شوند بهطور مستمر از تفریح، آموزش، درمان، سفر، تعمیرات و سایر هزینههای قابلتعویق خود کم کنند، اقتصاد ایران میتواند با وضعیتی مواجه شود که میتوان آن را «اقتصاد بقا» یا «حداقلگرایی اجباری در مصرف» نامید.
به گفته شقاقیشهری، در چنین شرایطی ممکن است بخشی از جامعه همچنان از نظر آماری شاغل باشد، صاحب مسکن و خودرو باشد و حتی بالاتر از خط فقر رسمی قرار بگیرد، اما درآمد آن دیگر ظرفیت چندانی برای ارتقای رفاه، سرمایهگذاری در سرمایه انسانی یا مواجهه با آینده نداشته باشد.
او تأکید کرد: پیامد این روند فقط کاهش سفر یا رستوران رفتن نیست، بلکه میتواند به تعویق درمان، کاهش مشارکت اجتماعی، تضعیف تقاضای داخلی و کاهش تحرک اقتصادی منجر شود.
شقاقیشهری در پایان گفت: «اقتصاد بقا» را نباید فقط به معنای ناتوانی در خرید کالاهای اساسی دانست؛ بلکه باید آن را وضعیتی دانست که در آن درآمد دیگر نقش ابزار بهبود کیفیت زندگی، امنیت آینده و تحرک اجتماعی را ایفا نمیکند و عمدتاً برای جلوگیری از سقوط بیشتر و حفظ حداقلهای موجود به کار گرفته میشود.
