هشدار درباره آینده متروی رایگان

مهرداد تقی‌زاده، معاون اسبق حمل‌ونقل وزارت راه و شهرسازی در پاسخ به این سوال که اجرای طرح رایگان‌سازی مترو چقدر می‌تواند مفید باشد؟ گفت: تقریبا هیچ اثری، حتی در حد یک درصد در جذب افرادی که از خودروی شخصی استفاده می‌کنند به سمت حمل‌ونقل عمومی اعم از مترو و اتوبوس نخواهد داشت.

به گزارش ایسنا، او افزود: علت اثرگذار نبودن این سیاست، ارزان بودن قیمت بلیت در ایران است. وقتی هزینه بلیت ۵، ۶، ۷ یا ۱۰ هزار تومان است، اساسا عدد قابل‌توجهی محسوب نمی‌شود؛ حتی از نگاه یک کارگر نیز رقم بالایی نیست. در حالی که کرایه تاکسی خطی ممکن است به ۵۰ هزار تومان برسد، بنابراین رقم بلیت مترو بسیار ناچیز است.

وی افزود: اگر قرار بود افرادی به هر دلیلی جذب حمل‌ونقل عمومی شوند، تاکنون می‌شدند؛ بنابراین این سیاست نمی‌تواند تعداد استفاده کنندگان حمل‌ونقل عمومی را افزایش دهد. در برخی کشورها چنین سیاستی اجرا شده، اما تعداد آن‌ها زیاد نیست و حتی برخی از همان کشورها بعداً به این نتیجه رسیدند که این سیاست فایده‌ای ندارد و دوباره به شرایط قبلی بازگشتند. در کشورهایی که قیمت بلیت معادل ۳۰، ۵۰ یا حتی ۱۰۰ هزار تومان است، حذف هزینه بلیت می‌تواند برای مردم انگیزه ایجاد کند؛ زیرا فرد برای رفت‌وبرگشت باید مبلغ قابل‌توجهی پرداخت کند و با حذف آن هزینه، طبیعتاً انگیزه بیشتری برای استفاده از حمل‌ونقل عمومی پیدا می‌کند، اما در ایران که قیمت بلیت بسیار پایین است، چنین سیاستی فایده‌ای ندارد.

معاون اسبق حمل‌ونقل وزارت راه و شهرسازی ادامه داد: با حذف هزینه بلیت روزانه ده‌ها میلیارد تومان از منابع مالی حمل‌ونقل عمومی از بین می‌رود. نگهداری و تعمیر پله‌برقی‌ها، نظافت سکوها و ایستگاه‌ها، تعمیر تجهیزات، عملکرد صحیح درهای ورودی و خروجی و بسیاری از بخش‌های دیگر همگی نیازمند منابع مالی هستند. اگر این منابع تأمین نشود، به مرور شاهد افزایش خرابی‌ها خواهیم بود؛ اتفاقی که هم‌اکنون نیز در برخی خطوط مترو دیده می‌شود و خرابی پله‌برقی‌ها بعضاً هفته‌ها باقی می‌ماند. زمانی که مترو هنوز نتوانسته مطالبات پیمانکاران خود را پرداخت کند، طبیعی است که فعالیت بخش‌های مختلف با مشکل مواجه شود. بنابراین هر منبع مالی، حتی درآمد حاصل از بلیت، می‌تواند در حفظ کیفیت خدمات مؤثر باشد.

تقی‌زاده گفت: بیش از قیمت بلیت، این کیفیت خدمات است که مردم را به استفاده از مترو و اتوبوس ترغیب می‌کند. اگر فاصله حرکت قطارها مناسب باشد، خرابی‌ها کاهش پیدا کند، نظافت به درستی انجام شود و سیستم حمل‌ونقل عمومی عملکرد مطلوبی داشته باشد، مردم انگیزه بیشتری برای استفاده از آن خواهند داشت، اما زمانی که مسافر چند بار با مشکلات مختلف مواجه شود، تصمیم می‌گیرد دیگر از حمل‌ونقل عمومی استفاده نکند.

وی افزود: بنابراین رایگان شدن بلیت به کاهش کیفیت خدمات منجر می‌شود و کاهش کیفیت نیز در نهایت تقاضای سفر با حمل‌ونقل عمومی را کاهش می‌دهد. از این رو این اقدام نه‌تنها مثبت نیست، بلکه اقدامی کاملاً منفی محسوب می‌شود. چنین تصمیم‌هایی معمولاً جنبه پوپولیستی دارند و بسیاری از مواقع بدون تحلیل‌های عمیق اتخاذ می‌شوند.

تجربه جهانی چه می‌گوید؟

سیدمجتبی شفیعی، دبیر شورای عالی ترافیک کشور در این رابطه تاکید کرد: این طرح ایده جدیدی نیست و در اغلب دوره‌های مدیریت شهری مطرح بوده است. دیدگاه‌های مختلفی از منظر اجتماعی، مالی، ترافیکی و مدیریتی بر این طرح وجود دارد که به دنبال آن هم تبعات مثبت و هم تبعات منفی‌اش بین متخصصین مطرح است. این طرح در تعدادی از شهرهای دنیا اجرا شده است، اما طبق برآورد کلی در شهرهایی که نرخ اولیه کرایه بالا نبوده است، اثر چندانی روی افزایش تمایل مردم به حمل و نقل عمومی و تبعات مثبت آن نداشته است. در واقع حذف کرایه پایین روی رفتار ترافیکی شهروندان اثر چندانی نداشته است.

وی اضافه کرد: چنین طرحی که در برخی شهرهای جهان تاثیر آنچنانی روی حمل و نقل نداشته است و حتی نگرانی‌هایی را به وجود آورده که حمل و نقل‌ فعال (Active transpost) را به سمت حمل و نقل عمومی سوق داده؛ این اتفاق خوبی نیست. از طرفی در بعضی از شهرها که نرخ کرایه عدد قابل توجه بوده، موجب تمایل مردم به حمل و نقل عمومی شده است. اجرای این طرح در شهری که نرخ کرایه آن قابل توجه بوده و ظرفیت مازاد کافی در سامانه حمل و نقل عمومی باشد، می‌تواند روش مؤثری باشد.

وی بیان کرد: هر چند به نظر می‌رسد با نرخ پایین کنونی، رایگان شدن بلیت، با وجود همه تبعات منفی آن، افزایش محسوسی در سهم حمل‌ونقل عمومی ایجاد نکند؛ اما قضاوت دقیق براساس مطالعه لازم بدست می‌آید. اگر اهداف دیگری برای این طرح تعریف شده، باید سیاست از منظر همان اهداف مورد ارزیابی قرار گیرد چرا که نمی‌توان صرفاً با حذف هزینه بلیت، انتظار تحول در الگوی سفرهای شهری داشت.

دبیر شورای عالی ترافیک همچنین نسبت به تبعات بلندمدت چنین تصمیماتی هشدار داد: در صورت اجرای این سیاست و عدم موفقیت آن، بازگشت دوباره به دریافت کرایه، هزینه اجتماعی سنگینی برای مدیریت شهری آینده ایجاد خواهد کرد مثل حذف هزینه پارک حاشیه‌ای در سال‌های گذشته که بازگرداندن آن با مقاومت اجتماعی همراه است. تصمیم‌های این چنینی در حوزه مدیریت شهری، به‌ ویژه در بخش حمل‌ونقل عمومی، نیازمند پشتوانه کارشناسی، اجماع نهادی و نگاه بلند مدت است؛ نه تصمیم‌هایی که ممکن است در کوتاه‌مدت جذاب به نظر برسند؛ اما در آینده، می‌تواند هزینه‌های اقتصادی و اجتماعی سنگینی به شهر تحمیل کند.

این طرح در جلسه هفته پیش روی شورای شهر تهران بررسی و به نتیجه خواهد رسید و پس از آن برای تأیید نهایی به فرمانداری ارسال می‌شود.