سدهای مرکزی و شرقی کشور زیر سایه بحران/ جنوب شرق و غرب ایران پیشتاز در ذخایر آب

بررسی جامعی از وضعیت سدهای اصلی کشور نشان می‌دهد در سال جاری آبی، تصویر منابع آبی ایران دچار نابرابری شدید منطقه‌ای شده‌است؛ در حالی که برخی استان‌ها همچون سیستان و بلوچستان و بخش‌هایی از ایلام و خوزستان وضعیت مناسبی را تجربه می‌کنند، مناطق مرکزی، شرق و شمال‌شرق کشور با بحران جدی ذخایر آب روبرو هستند. 

به گزارش ایرنا، در این مطلب که با بررسی آخرین آمار سدهای اصلی کشور تهیه شده، حدود ۳۰ درصد سدها در شرایط مطلوب قرار گرفته‌اند که اغلب در جنوب شرق و غرب کشور واقع هستند. به‌طور خاص، سدهای زیردان و پیشین (سیستان و بلوچستان) و دویرج و سیمره (ایلام) به‌واسطه بارش مناسب و مدیریت مطلوب مخازن، بالاترین درصد پرشدگی را ثبت کرده‌اند. 

در مقابل، وضعیت سدهای استان‌هایی مانند سمنان، خراسان جنوبی، مرکزی و بخشی از مناطق شمال‌شرق و مرکز کشور نگران‌کننده گزارش شده است. سدهایی چون نهرین در خراسان جنوبی و دامغان در سمنان با حجم ذخایر بسیار پایین به ترتیب با ۲ و ۱۰ درصد پرشدگی و کاهش ۷۰ تا ۹۵ درصدی نسبت به متوسط بلندمدت، در عمل به نقطه بحران نزدیک شده‌اند و نیازمند توجه خاص مقامات و سیاست‌گذاران هستند. 

تحلیل داده‌ها نشان می‌دهد علاوه بر کاهش پرشدگی نسبت به سال گذشته، افت محسوس در مقایسه با متوسط ۱۰ساله هم قابل‌توجه است و نشانه‌ای از تغییرات اقلیمی و برداشت فراتر از ظرفیت طبیعی به حساب می‌آید؛ موضوعی که بحران آب در کشور را از ابعاد مقطعی به سطح ساختاری و بلندمدت ارتقا داده است. 

با توجه به این شرایط و نزدیکی به فصل گرم سال، ریسک فشرده بر منابع آب و برق به خصوص در مناطق پرمصرف و پرجمعیت وجود دارد و ضرورت مدیریت هوشمندانه، تخصیص عادلانه منابع و تدوین راهکارهای فوری بیش از پیش احساس می‌شود. 

در مجموع، این هشدار وجود دارد که حدود ۳۵ درصد سدها در وضعیت بحرانی یا نزدیک به بحران قرار دارند و تداوم روند فعلی می‌تواند تابستان سال جاری را برای مناطق مرکزی و شرقی کشور دشوار کند. 

بحران آب بیخ گوش پایتخت

بررسی وضعیت ذخایر آبی سدهای مهم کشور تا ۱۲ اردیبهشت‌ماه ۱۴۰۵، تفاوت‌های معناداری را در میزان پرشدگی و روند تغییرات مخازن نسبت به سال گذشته و متوسط ۱۰ساله نشان می‌دهد. 

در حوضه تهران و البرز، سدها با شرایط متفاوتی روبه‌رو هستند. سد لتیان با ۸۱ درصد پرشدگی، وضعیت بهتری دارد و رشد ۲۹ درصدی را نسبت به سال گذشته تجربه می‌کند. در مقابل، سد ماملو با ۱۳ درصد و سد لار با چهار درصد پرشدگی، شرایط بسیار نامطلوبی دارند، به‌طوری‌که میزان پرشدگی سد لار نسبت به متوسط ۱۰ساله ۶۵ درصد کاهش یافته است و این رقم در مورد سد ماملو ۷۵ درصد کاهش می‌رسد. 

سد طالقان نیز با ۳۳ درصد پرشدگی، افت ۴۰ درصدی را نسبت به سال گذشته و ۵۹ درصدی را نسبت به متوسط ۱۰ساله ثبت کرده است. 

سد امیرکبیر هم ۴۴ درصد پرشدگی دارد که نسبت به سال گذشته ۲۵ درصد افزایش نشان می‌دهد، اما همچنان ۳۹ درصد نسبت به متوسط ۱۰ساله عقب است. 

در مجموعه ۱۳ سد دریاچه ارومیه نیز ۷۸ درصد ظرفیت مخازن پر شده که رشد ۶۲ درصدی نسبت به سال گذشته دارد. 

در سایر استان‌ها، وضعیت متغیر است. در استان کهگیلویه و بویراحمد، سد کوثر با ۸۵ درصد پرشدگی وضعیت پایداری دارد، اما سد چمشیر با وجود ۴۴ درصد پرشدگی، شاهد رشد ۳۸ درصدی نسبت به سال قبل بوده است. 

در استان زنجان، وضعیت سدها همچنان نگران‌کننده است؛ سد تهم با چهار درصد پرشدگی، سد کینه‌ورس با ۳۳ درصد و سد تالوار با ۴۴ درصد پرشدگی، همگی با کاهش محسوس نسبت به متوسط ۱۰ساله مواجه‌اند، اگرچه سد کینه‌ورس رشد ۹ درصدی و سد تالوار رشد پنج درصدی را نسبت به سال گذشته تجربه کرده‌اند. 

در استان خراسان رضوی، سدهای دوستی و طرق شرایط بحرانی دارند؛ سد دوستی با پنج درصد پرشدگی، کاهش ۳۷ درصدی نسبت به سال گذشته و افت ۸۲ درصدی نسبت به متوسط ۱۰ساله داشته است. 

سد طرق نیز با ۱۳ درصد پرشدگی، وضعیت مشابهی دارد و نسبت به ۱۰ سال گذشته ۷۱ درصد کاهش یافته است. 

وضعیت قابل قبول سدهای خوزستان

در استان خوزستان، زنجیره سدهای کارون با ۸۶ درصد پرشدگی و رشد ۲۱ درصدی نسبت به سال گذشته عملکرد خوبی از خود نشان داده است. 

سد دز نیز با ۹۹ درصد پرشدگی در وضعیت مناسبی قرار دارد. با این حال، تنها ۴۳ درصد از گنجایش مخزن سد کرخه پُر شده‌است که نسبت به متوسط ۱۰ ساله، کاهش ۳۱ درصدی و نسبت به سال گذشته رشد ۵۶ درصدی دارد. 

سد مارون و سد جره هر ۲.۶۸ درصد پرشدگی دارند و تغییرات چشمگیری را نسبت به سال گذشته تجربه نکرده‌اند. 

در حوضه قمرود سد گلپایگان و کوچری با ۶۵ درصد پرشدگی همچنان بدون تغییر نسبت به سال قبل باقی مانده‌اند در حالی که سد پانزده خرداد با ۹ درصد پرشدگی، کاهش قابل توجهی نسبت به سال گذشته معادل ۳۲ درصد و متوسط ۱۰ساله به میزان ۷۲ درصد کاهش دارد. پ

وضعیت قابل قبول سدهای شمالغرب کشور

سد یامچی در استان اردبیل ۴۷ درصد از ظرفیت مخزن خود را پُر کرده و بهبود ۱۶ درصدی نسبت به سال قبل را تجربه می‌کند در مقابل سد سبلان فقط ۴۰ درصد پرشدگی دارد و با کاهش ۳۴ درصدی نسبت به متوسط بلندمدت، شرایط نگران‌کننده‌ای را سپری می‌کند. 

در استان آذربایجان شرقی، سد ارس ۹۸ درصد و سد نهند ۹۸ درصد پرشدگی را ثبت کرده‌اند که رشد ۹۰ درصدی برای سد ارس نسبت به سال گذشته از نکات مثبت محسوب می‌شود. 

سد خدا آفرین وضعیت ویژه‌ای دارد و با ۴۶ درصد پرشدگی و کاهش ۱۷ درصدی نسبت به سال قبل، اما رشد ۱۱۴ درصدی نسبت به متوسط ۱۰ ساله، یکی از سدهایی است که تغییرات چشمگیر در ذخیره را تجربه کرده است. 

سد ستارخان این استان نیز با ۸۴ درصد پرشدگی در وضعیت خوبی قرار دارد و رشد ۱۵ درصدی نسبت به سال گذشته داشته است. 

در آذربایجان غربی، سد شهید قنبری ۱۰۰ درصد پر شده و اگرچه نسبت ۲ درصد کمتر از سال گذشته پر شدگی دارد اما نسبت به بلند مدت ۱۰ساله ۵۵ درصد رشد داشته است. 

سد بارون در استان آذربایجان غربی فقط ۳۳ درصد پرشدگی دارد و با کاهش ۱۵ درصدی نسبت به سال گذشته و ۲۹ درصدی نسبت به متوسط ۱۰ ساله، در شرایط پرریسکی قرار گرفته است. 

سد سردشت آذربایجان غربی هم با ۱۰۰ درصد پرشدگی، رشد ۴۱ درصدی نسبت به پر شدگی سال گذشته دارد. در مقابل سد آغ‌چای ۳۹ درصد پرشدگی دارد که این رقم ۲۰ درصد کمتر از سال قبل و ۵۰ درصد پایین‌تر از متوسط بلندمدت ۱۰ساله است. 

سد بوکان (شهید کاظمی) ۸۴ درصد از ظرفیت خود را پُر کرده که ۱۱۷ درصد بیش از میزان سال گذشته است در حالی که نسبت به بلند مدت تغییر خاصی ندارد. 

رشد منابع آب سدهای سیستان و بلوچستان

بررسی وضعیت مخازن سدهای استان سیستان و بلوچستان در جنوب‌شرق کشور نشان می‌دهد شرایط ذخایر آبی در استان‌های هرمزگان، بوشهر و سیستان و بلوچستان با نوسانات قابل توجهی همراه است. 

در استان سیستان و بلوچستان، سد چاه نیمه‌ها وضعیت قابل قبولی دارد و تا ۱۲ اردیبهشت شاهد پرشدگی ۲۱ درصد مخزن خود است که این رقم نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۲۸ درصد رشد دارد اما نسبت به میانگین بلندمدت ۱۰ سال، کاهش ۲۰ درصدی را حکایت می‌کند. 

همچنین در این استان سدهای پیشین و زیردان وضعیت مطلوبی دارند. سد پیشین با ۷۳ درصد پرشدگی، افزایش ۳۰ درصدی نسبت به سال گذشته و و ۲۶ درصدی نسبت به متوسط ۱۰ساله را تجربه کرده است و سد زیردان نیز با ۸۷ درصد پرشدگی، رشد ۲۶ درصدی نسبت بهسال گذشته و ۳۲ درصدی را نسبت به متوسط بلندمدت ۱۰ساله شاهد بوده که یکی از بهترین شرایط را در میان سدهای کشور دارد. 

سد کهیر نیز در این استان با ۷۲ درصد پرشدگی شاهد رشد ۱۷۲ درصدی نسبت به سال گذشته است و این رقم تفاوتی با میانگین بلند مدت ۱۰ساله ندارد. 

سد خیرآباد با ۷۰ درصد پرشدگی، ۶ درصد کمتر از سال گذشته و ۱۰ درصد بیش از متوسط بلند مدت را ثبت کرده است. 

سد ماشکیدعلیا سیستان و بلوچستان تا ۱۲ درصد اردیبهشت شاهد پرشدگی ۶۱ درصدی است که حکایت از وضعیت مناسب آن دارد، اما این رقم ۱۵ درصد کمتر از پارسال بوده در مقابل ۹ درصد بیش از متوسط بلند مدت است. 

رشد بیش از ۱۰ برابری موجودی مخازن سدهای هرمزگان

در استان هرمزگان، سد استقلال با ۷۱ درصد پرشدگی در وضعیت مناسب قرار دارد و نسبت به سال گذشته رشد قابل توجه یک هزار و ۳۵ درصدی را تجربه می‌کند. در مقابل، سد شمیل و نیان با ۳۵ درصد از پرشدگی ظرفیت مخزن و با وجود افزایش یک هزار و ۷۸۱ درصدی نسبت به سال گذشته، همچنان ۴۸ درصد پایین‌تر از متوسط ۱۰ساله بوده. و از این نظر هنوز در وضعیت مناسبی قرار نگرفته است. 

در همین استان سد سرنی نیز با ۵۵ درصد پرشدگی، رشد ۲۸۸ درصدی نسبت به سال قبل را نشان می‌دهد که بیانگر بهبود ورودی‌ها در این حوضه است و این رقم در مقایسه با میانگین ۱۰ساله رشد محسوسی ندارد. 

سد جگین هرمزگان با پرشدگی کامل، یعنی ۱۰۰ درصد، از نظر ذخیره در شرایط مطلوبی قرار دارد و نسبت به سال گذشته ۸۳ درصد افزایش داشته است و این رقم در مقایسه با متوسط ۱۰ساله افزایش هشت درصدی را نشان می‌دهد. 

عیسی بزرگ‌زاده سخنگوی صنعت آب در مورد وضعیت سدهای استان هرمزگان این توضیح را داد که سال گذشته وضعیت منابع آبی این استان در شرایط وخیم داشت و مردم به شدت آزرده شدند ولی امسال فقط در یک مورد بارندگی استان هرمزگان شاهد جاری شدن سیل بود که همین سیل هم توانست مخازن سدها را پر کند. از همین رو افزایش بیش از هزار درصدی معادل بالغ بر ۱۰ برابری در مورد وضعیت پرشدگی این سدها صحیح و طبیعی است. 

در استان بوشهر، سد رئیسعلی دلواری با ۳۴ درصد پرشدگی، نسبت به سال گذشته کاهش ۳ درصدی و نسبت به متوسط ۱۰ساله افت ۲۵ درصدی را تجربه کرده که بیانگر تداوم محدودیت منابع آبی در این استان است. 

در استان کهگیلویه و بویراحمد، سد کوثر با ۸۵ درصد پرشدگی وضعیت پایداری دارد و نسبت به متوسط ۱۰ساله ۱ درصد و نسبت به پارسال پنج درصد رشد نشان می‌دهد. سد چم‌شیر نیز ۳۹ درصد ذخیره دارد که نسبت به سال گذشته ۳۸ درصد بهبود یافته است. 

در کرمان، سد تنگوئیه سیرجان شاهد ۱۷ درصد پرشدگی مخزن است که نسبت به سال گذشته ۱۰۷ درصد رشد و در مقایسه متوسط بلندمدت ۱۰ ساله، ۶۰ درصد افت دارد. 

سد نسا کرمان با پرشدگی ۵۷ درصدی مخزن، نسبت به سال گذشته رشد ۳۱۶ درصدی نسبت و در مقایسه میانگین بلندمدت ۱۰ساله فاصله ۱۵ درصدی دارد از همین در وضعیت قابل قبولی نیست. 

سد جیرفت این استان نیز شاهد پرشدگی ۴۴ درصدی مخزن است که نسبت به سال گذشته رشد ۳۴ درصدی دارد اما از متوسط بلند مدت ۲۳ درصد عقب است. 

تنها سد استان لرستان، سد رودبار با ۹۸ درصد پرشدگی نسبت به سال گذشته ۲ درصد و در مقایسه با متوسط بلند مدت ۱۱ درصد رشد دارد و در وضعیت بسیار مطلوبی قرار گرفته است. 

سد شیرین دره استان خراسان شمالی ۴۹ درصد پرشدگی مخزن دارد که نسبت به سال گذشته ۱۴ درصد و بلند مدت ۴۰ درصد کمتر است. 

سد اکباتان، آبشینه همدان هم با ۶۳ درصد پرشدگی ۱۳ درصد نسبت به پارسال و ۱۰ درصد نسبت به متوسط بلند مدت روند کاهشی را تجربه می‌کند. 

در مقابل، سدهای استان کردستان با پرشدگی ۱۰۰ درصدی سد قشلاق و ۹۷ درصدی سد آزاد، یکی از بهترین وضعیت‌ها را در میان استان‌های دارد. 

شرایط قابل قبول سدهای استان‌های شمالی

در استان گیلان، سد سفیدرود با ۹۶ درصد پرشدگی، وضعیت مناسبی دارد و نسبت به سال گذشته ۳۳ درصد و در مقایسه با بلند مدت ۱۱ درصد افزایش را ثبت کرده است. 

همچنین سد شهربیجار گیلان نیز با ۹۳ درصد پرشدگی، اگرچه نسبت به سال گذشته ۷ درصد کاهش داشته، اما نسبت به بلند مدت با رشد ۱۱ درصدی همچنان در سطح بالایی از ذخیره قرار دارد و بخش مهمی از نیاز آبی منطقه را تأمین می‌کند. 

در استان مازندران، سد شهید رجایی با ۷۳ درصد پرشدگی، اگرچه نسبت به سال گذشته ۲۵ درصد کاهش داشته، اما نسبت به متوسط ۱۰ساله با رشد چهار درصدی همراه بوده است. 

در گلستان، مجموعه سدهای وشمگیر، گلستان و بوستان شاهد جهش ۲۲۳ درصدی نسبت به سال گذشته بوده‌اند و اکنون ۶۹ درصد ذخیره دارند که نسبت به متوسط بلند مدت رشد ۴۴ را حکایت می‌کند. 

در استان فارس، سد ملاصدرا - درودزن با ۴۵ درصد پرشدگی همچنان ۱۱ درصد از شرایط پارسال و هشت درصد از متوسط بلند مدت ۱۰ساله عقب است. 

سد رودبال داراب استان فارس با رشد استثنایی ۲ هزار و ۶۶۲ درصدی نسبت به سال گذشته که احتمالاً ناشی از سیلاب‌های اخیر یا تخلیه حداقلی در سال قبل بوده به ۵۵ درصد پرشدگی رسیده است رقمی که ۱۰ درصد بیش از متوسط بلندت مدت ۱۰ساله است. 

سد سلمان فارسی نیز با ۶۱ درصد ذخیره، بهبود ۴۷ درصدی را نسبت به سال گذشته ثبت کرده اما همچنان از متوسط بلند مدت هشت درصد کمتر است. 

وضعیت سفید منابع آبی در کرمانشاه

در استان کرمانشاه، سد داربان با ۱۰۰ درصد پرشدگی و رشد سه درصدی نسبت به سال گذشته و ۱۳ درصد نسبت به بلند مدت در شرایط مناسبی قرار دارد. 

سد گاوشان کرمانشاه امسال با ۴۷ درصد پرشدگی تفاوتی با سال گذشته ندارد اگرچه نسبت به بلند مدت ۳۷ درصد کمتر است. و سد سلیمانشاه با ۵۴ درصد پرشدگی نسبت به پارسال ۱۷ درصد رشد و در مقایسه با بلند مدت ۲۸ درصد کاهش دارد. 

بهترین وضعیت را در استان کرمانشاه سد آزادی دارد که با ۱۰۰ درصد پرشدگی مخزن شاهد رشد ۲۲ درصدی نسبت به سال قبل و ۲۵ درصد نسبت به متوسط بلند مدت است. 

وضعیت سدهای استان ایلام متفاوت به نظر می‌رسد. سد دویرج با ۹۶ درصد پرشدگی و افزایش ۸۶ درصدی نسبت به سال گذشته، در شرایط بسیار مناسبی قرار دارد. 

سد سیمره نیز با ۷۸ درصد پرشدگی و رشد ۱۱ درصدی نسبت سال قبل، وضعیت مطلوبی دارد. در مقابل، سد ایلام با ۹۴ درصد پرشدگی بدون تغییر نسبت به سال گذشته باقی مانده است. 

وضعیت تنها سد استان سمنان خبرهای خوبی نمی‌دهد و آمارها از ثبت پرشدگی ۶۲ درصدی مخزن سد دامغان گزارش می‌دهد که فقط سه درصد بیشتر از سال قبل ولی ۹۵ درصد از بلند مدت ۱۰ساله است و با این اوضاع سمنان در وضعیت بحرانی منابع آبی قرار گرفته است. 

در خراسان جنوبی نیز سد نهرین با ۴۱ درصد پرشدگی و ۷۲ درصد بیش از سال گذشته و ۱۴ درصد کمتر از متوسط بلند مدت پر شده است. 

در استان مرکزی، سد ساوه با ۹ درصد پرشدگی و کاهش ۶ درصدی نسبت به پارسال و ۷۸ درصد نسبت به متوسط ۱۰ ساله، شرایط نامناسبی دارد. 

سد کمال صالح این استان نیز با ۲۴ درصد پرشدگی و ۶ درصد بیش از میزان پارسال پر شده در حالی که ۶۸ درصد نسبت به متوسط بلندمدت کاهش دارد. 

در مجموع اگرچه برخی استان‌ها مانند سیستان و بلوچستان و بخش‌هایی از ایلام با بهبود ذخایر آبی مواجه شده‌اند، اما استان‌هایی نظیر تهران، سمنان، خراسان جنوبی و مرکزی همچنان در شرایط بحرانی بوده و نیازمند مدیریت فوری منابع آب هستند.