نسخه‌ای برای گروه‌های در معرض خطر

جنگی که گذشت و سایه‌ای از آن هنوز بالای سر ایران و مردمش، جا خوش کرده، ترکش‌های متعددی را روانه زیست مردم کرده است؛ از آن که خانه‌اش بر اثر انفجارها تخریب شده و حالا در مراکز اسکان موقت زندگی می‌کند تا کسی که عزیزی را از دست داده است. برای آنها که به طور مستقیم هم آسیبی ندیده‌اند، باز روان فرسوده‌ای باقی مانده است که مشخص نیست در این فضای ناپایدار فعلی چگونه می‌تواند تاب‌آوری کند.

به گزارش شرق، در چنین موقعیتی، قطعا استفاده از مشاوره‌های مربوط به روان احتمالا یکی از راه‌هایی است که می‌تواند به افزایش توان افراد در مقابله با موقعیت‌های بحرانی کمک‌رسان باشد. اما این امکان هم برای بسیاری از افراد در دسترس نیست. هزینه بالای جلسات مشاوره و روان‌کاوی، به‌ویژه حالا با بروز تبعات اقتصادی پس از جنگ دیگر امر در دسترسی به نظر نمی‌رسد.

در این شرایط، وزارت بهداشت به‌عنوان متولی اصلی سلامت آحاد جامعه و مشخصا دفتر سلامت روانی این وزارتخانه، اقداماتی درباره وضعیت روان مردم پس از تجربه جنگ در پیش گرفته است. «محمدرضا شالبافان»، مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت، روان‌پزشک و عضو هیئت‌مدیره انجمن علمی روان‌پزشکی ایران، به شرح این اقدامات پرداخته است؛ اقداماتی که درصدد است اختلالاتی مانند اضطراب، افسردگی، میل به خودکشی و همچنین پی‌تی‌اس‌دی را به شکل ویژه غربالگری کرده و بر‌اساس داده‌های آن، به مداخله درمانی بپردازد.

مداخله درمانی برای گروه‌های در معرض خطر

مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت، توضیحاتش را با تفکیک گروه‌های مختلف برای مداخله درمانی آغاز می‌کند: «با توجه به تجربه‌های پیشینی که درباره بحران‌ها و بلایای طبیعی و غیرطبیعی در کشور ما وجود داشت، موضوع سلامت روان در اسناد بالادستی دیده شده بود و پیش از جنگ هم دستورالعمل‌های متعددی در این زمینه وجود داشت؛ دستورالعمل‌هایی که با متولی‌گری دفتر ما در وزارت بهداشت، همواره در مسیر به‌روزرسانی قرار می‌گرفت. با آغاز جنگ و ایجاد شرایط بحرانی ویژه، با هماهنگی‌ قبلی که با دستگاه‌های مختلف انجام شده بود، هدف‌گذاری برای افزایش آگاهی‌رسانی عمومی در حوزه سلامت روان در دستور کار قرار گرفت و در همین راستا، محتواهای آموزشی متعددی در همین زمینه منتشر شد؛ محتواهایی که برخی از آنها نیاز به به‌روزرسانی و تغییرات داشت و به محض نیاز در دستور کار قرار گرفت اما روش کلی همه آنها مبتنی بر خودمراقبتی و روش‌های مقابله با بحران بود. در این مسیر البته، محتواها و برنامه‌های خاصی هم مختص گروه‌هایی که بیشتر در معرض خطر قرار دارند، نیز طراحی شد. از‌جمله برای زنان باردار، افراد مسن، کودکان، افراد با سابقه بیماری‌های روان‌پزشکی، معلولان و همچنین افرادی که به واسطه نوع فعالیت و شغل‌شان بیشتر از دیگران در معرض آسیب و خطرات ناشی از جنگ قرار داشتند».

وی افزود: وزارت بهداشت، پیش‌تر از گسترش اجرای مداخلات روانی-‌اجتماعی در مناطق آسیب‌دیده ناشی از جنگ اخیر خبر داده بود؛ وعده‌ای که در هفته اخیر و طی روال مشخصی با هماهنگی میان دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت و دیگر نهادها و سازمان‌ها از‌جمله ستاد مدیریت بحران انجام شد: «مداخلات ما بر‌اساس نیازهای استان‌های مختلف در مناطق آسیب‌دیده انجام می‌شد. مداخلات اولیه البته با حفظ ایمنی و هماهنگی با ستاد مدیریت بحران بود. اعزام به مناطق آسیب‌دیده انجام می‌شد و نیروهای ما غربالگری‌های مرتبط را انجام می‌دادند.

او تصریح کرد: سپس، مداخله روانی-اجتماعی مرتبط در دستور کار قرار می‌گرفت. این اقدامات به‌ویژه در شهرها و شهرستان‌هایی که مراکز سلامت روانی اجتماعی جامعه‌نگر (سراج) در آن وجود داشت، فرایند بهتری را نیز طی می‌کرد. همکاران ما به طور معمول و پیوسته در همه مراکز جامع سلامت، مشکلات مختلفی از‌جمله اضطراب، افسردگی یا میل به خودکشی را بررسی می‌کردند و بر‌اساس آنها مداخلات درمانی مربوط تنظیم می‌شد. اختلالات مرتبط با سانحه هم به طور خاص در همین غربالگری‌ها متعاقب شروع بحران جایابی شد و مورد توجه ویژه قرار دارد».

اعزام تیم‌های سه‌نفره به مناطق آسیب‌دیده جنگ

شالبافان توضیح داد: تیم‌های اعزامی وزارت بهداشت در قالب تیم‌های دو تا سه‌نفره به مناطق مختلف اعزام می‌شدند: «این اعزام‌ها بر‌اساس اعلام درخواست ستاد مدیریت بحران انجام می‌شد. بر‌اساس‌این هم تیم‌های دو تا سه‌نفره شامل روان‌شناس و مددکار به مناطق آسیب‌دیده‌ای که ستاد درخواست داشت، فرستاده می‌شدند. طبق برنامه قبلی، افراد در حال ارائه خدمت در مراکز مختلف وزارت بهداشت در فهرست این اعزام‌ها حضور داشتند و با همکاری بین‌بخشی این وزارتخانه، سازمان بهزیستی و دانشگاه علوم پزشکی در میدان حاضر شدند و ارائه خدمات در محل انجام شد.

وی افزود: با توجه به اینکه افراد چه میزان آسیب‌دیدگی داشتند، مداخلات لازم در صحنه ارائه می‌شد. اما بخش مهم‌تر کار زمانی بود که آسیب‌دیدگان جنگ به بیمارستان‌ها منتقل می‌شدند یا اینکه در مراکز اسکان موقت می‌رفتند. در‌این‌میان همکاران داوطلبی هم بودند که در مسیر این ارائه خدمات کمک‌رسانی می‌کردند و حضور پررنگی داشتند؛ به‌ویژه در میناب ما حضور همدلانه این افراد را داشتیم اما به هر حال، در همه جای دنیا، نیروی داوطلب نقش مکمل را اجرا می‌کند و همواره نیاز به زیرساخت قوی وجود دارد. به‌ویژه برای ما مهم بود که بتوانیم از ظرفیت روان‌شناس‌های بومی در شهرهای مختلف استفاده کنیم تا در صورت نیاز به خدمات درمانی طولانی‌مدت، استمرار حضور برای خدمت‌دهنده وجود داشته باشد و مجبور نباشیم صرفا از مرکز نیروی خبره اعزام کنیم. خوشبختانه این اتفاق هم رخ داد».

تیم‌های مداخلات درمانی در بیمارستان‌ها و هتل‌ها

کدیر کل دفتر سلامت روانی بیان کرد: بخشی از این خدمات در بیمارستان‌ها و بخشی دیگر در هتل‌ها ارائه شد: «طبق درخواست شهرداری، تیم‌های خدمات درمانی ما در بعضی هتل‌ها مستقر شدند. غربالگری کامل انجام شد و بر‌اساس‌آن مداخله درمانی کردند. برخی از آنهایی که نیاز ویژه‌تری داشتند، جداگانه به مراکز درمانی دیگری اعزام شدند. البته ما تلاش کردیم که در تیم‌های اعزامی‌مان به مراکز اسکان آسیب‌دیدگان جنگی، هم روان‌شناس، هم روان‌پزشک و هم مددکار داشته باشیم که روند گفت‌وگو و درمان بهتر طی شود. این تیم حتی با خود داروهای متعددی نیز همراه داشتند تا در صورت نیاز به نسخه و مداخله دارویی، کل فرایند درمان بهتر و سریع‌تر و دقیق‌تر انجام شود».

او ادامه داد: البته در این مدت برخی نگرانی‌ها درباره تأمین داروی بیماران اعصاب و روان وجود داشته است؛ به‌ویژه درباره داروهای خارجی: «سازمان غذا و دارو باید درباره تأمین دارو پاسخ بدهد اما طبق آنچه بنده در جریان هستم، در زمینه تأمین داروهای عمومی اختلالات مرتبط با اعصاب و روان مشکلی وجود نداشته است. به‌ویژه آنکه اغلب این داروها ایرانی هستند و اگر هم کمبودی بوده، برای مدت کوتاهی و مرتبط با مشکلات پخش دارو رخ داده است. اما این امکان وجود دارد که داروهای خارجی به خاطر مشکلات ارزی و مسائل مربوط به جنگ و وضعیت مرزها سخت‌تر در دسترس قرار گیرند».

وی افزود: در‌حال‌حاضر حدود سه‌هزارو 400 روان‌شناس در مراکز جامع سلامت روان کشور خدمات ارائه می‌دهند؛ خدماتی که رایگان است و می‌تواند گزینه خوبی برای افراد مختلفی باشد که به خدمات درمانی این حوزه نیاز دارند. با‌وجو‌د‌این هنوز موضوع مشاوره‌های خصوصی و همچنین تعرفه‌های خدمات روان، موضوع مهمی است که در شرایط جنگی، اهمیت بیشتر خود را نشان می‌دهد: «تعرفه‌های روان‌شناسی و روان‌پزشکی مربوط به حوزه کاری معاونت درمان است. افزایش قیمت این تعرفه‌ها هم با توجه به افزایش قیمت کلی در کشور به شکل عمومی، امری غیرعادی نیست، اما گمان می‌کنم که خدمات مربوط به حوزه سلامت روان باید به گونه‌ای طراحی شود که در دسترس عموم مردم قرار گیرد. آنچه این اتفاق را تسهیل می‌کند، افزایش پوشش بیمه‌ها بر خدمات مربوط به سلامت روان است؛ اتفاقی که تا به امروز به صورت کامل و فراگیر به‌ویژه در مراکز خصوصی رخ نداده است. وجود خدمات رایگان یا ارزان‌قیمت در زمینه‌های روان‌شناسی و روان‌پزشکی در مراکز دولتی می‌تواند به عمومی‌شدن این خدمات کمک کند. همین حالا هم مراکز جامع سلامت و مراکز سراج وزارت بهداشت در تلاش هستند تا جای خالی همین اقدامات را پر کنند».

6 هزار تماس روزانه مردمی برای مشاوره در طول جنگ

شالبافان گفت: البته در دوران جنگ، خطوط مشاوره تلفنی هم فعال بودند. به‌ویژه خط 190 وزارت بهداشت که تا شش هزار تماس روزانه را هم ثبت کرده است: «پیش از بحران جنگ هم خطوط تلفنی روان‌شناسی وجود داشتند، اما لاین 9 خط 190 که شماره تماس آشنای وزارت بهداشت است، در دوران جنگ به طور ویژه فعال شد تا امکان دیگری باشد برای ارائه خدمات روان به جامعه. ۷۰۰ نیروی روان‌شناس ما در این مدت، پای این خطوط حاضر بودند و به مردم کشورمان خدمات سلامت روان ارائه می‌دادند. استقبال از این خط هم بسیار زیاد بود، تا جایی که برخی روزها شش هزار تماس در این سامانه ثبت شد. نمره رضایت‌مندی نسبتا بالایی هم در پایان این تماس‌ها و پس از نظرسنجی‌های انجام‌شده ثبت شد. البته این خدمات ادامه خواهد داشت و فاکتورهای مهمی مانند سطح تنش و اضطراب، افسردگی و میل به خودکشی را به طور ویژه بررسی خواهد کرد. نکته مثبت دیگر این تماس‌ها در این است که چرخه ارجاع بیماران در این مسیر تقویت می‌شود. از سوی دیگر، سواد سلامت روان جامعه هم به شکل عمومی ارتقا می‌یابد. البته لازم به ذکر است که توضیح بدهم این تماس‌ها مناسب روان‌‌درمانی طولانی نیست».

وی افزود: در میان افراد آسیب‌دیده ناشی از جنگ، گروه‌هایی هم هستند که به طور مستقیم دچار آسیب نشده‌اند، اما به واسطه نوع کار و فعالیت‌شان، به طور مستمر با آسیب‌های این حوزه مواجه می‌شوند

او بیان کرد: همین موضوع هم ضرورت توجه ویژه به این افراد را نشان می‌دهد: «امدادگران، آتش‌نشانان، داوطلبان هلال‌احمر، نیروهای اورژانس و اهالی رسانه، جزء افرادی هستند که به واسطه نوع کار و شغل‌شان به طور مستقیم در دوران جنگ، با آسیب‌های آن روبه‌رو بودند. درباره اهالی رسانه، نه‌فقط آنهایی که در میدان حضور داشتند، بلکه آنهایی که در تحریریه‌ها نیز مشغول به کار و مدام با ویدئوها و اخبار جنگ در ارتباط بودند، هم از این آسیب‌ها مصون نماندند. ما برای این افراد به طور ویژه دستورالعمل‌هایی طراحی کردیم که راه‌هایی برای کاهش مخاطرات را به این افراد معرفی می‌کرد. اما مهم‌ترین موضوع در مواجهه با آسیب‌های ناشی از جنگ برای چنین کسانی این است که علائم را جدی بگیرند. بروز نشانه‌هایی مانند اضطراب شدید، ترس‌های مداوم، اشتغال ذهنی بی‌وقفه، اختلال در خواب و... موضوعاتی نیستند که به‌سادگی از آنها عبور کرد، بلکه حتما باید رصد شود و در صورت لزوم، از مداخله فرد متخصص کمک گرفت. از سوی دیگر، مهم است که برای این افراد بازه‌های استراحت لحاظ شود تا بتوانند به بازتوانی بپردازند، در غیر‌این‌صورت دچار استهلاک روانی و حتی جسمی خواهند شد. البته در این زمینه، مهم است که مدیریت میدانی انجام شود تا نیروهای انسانی بتوانند خودشان را نیز بازیابی کنند. دفتر ما همچنین تلاش دارد تا طی هماهنگی با دستگاه‌های مربوطه، ارائه خدمات به این گروه از افراد جامعه را به صورت رایگان انجام دهد».