تله بنبست بدون توافق/ پیشنهاد تازه تهران روی میز واشنگتن و مسقط
تلاشهای دیپلماتیک و مذاکرات میان ایران و ایالات متحد، تا این لحظه، افق چندان روشنی را نشان نمیدهند. نتیجه، وضعیت «نه جنگ نه صلحی» است و این مسئله را به پیش میکشد که کدامیک از دو طرف بیشتر توانایی ادامه آن را دارند.
تارنمایی آمریکایی آکسیوس نوشت: ایران به ایالات متحد پیشنهاد توافقی برای بازگشایی تنگه اما تعویق مذاکرات هستهای ارائه کرد. به گفته یک مقام آمریکایی و دو منبع آگاه، ایران پیشنهاد تازهای به ایالات متحد ارائه داده است تا تنگه هرمز بازگشایی شود و جنگ پایان یابد، ولی مذاکرات هستهای به مرحلهای بعد موکول شود.
در همین رابطه نشریه نیویورکتایمز در یادداشتی با عنوان «ایران و آمریکا در برزخ ناخوشایندِ «نه جنگ، نه صلح» فرو میروند» به نقل از تحلیلگران، مینویسد: هر دو طرف شرط بستهاند که میتوانند بیش از دیگری دوام بیاورند؛ اما بنبستِ بدون توافق، خطراتی در پی دارد.
دیپلماسی در وضعیت بنبست؟
آکسیوس مینویسد: پیشنهاد ایران بنبست دیپلماتیک را دور زده و مسیر را برای توافقی سریعتر هموار میکند، اما رفع محاصره و پایان دادن به جنگ، اهرم فشار رئیسجمهور ترامپ را در هرگونه مذاکرات آینده برای حذف اندوخته اورانیوم غنیشده ایران و متقاعد کردن تهران به تعلیق غنیسازی از میان میبرد؛ یعنی دو هدف اصلی جنگ برای ترامپ.
به گفته سه مقام آمریکایی، انتظار میرود ترامپ روز دوشنبه جلسهای در اتاق وضعیت کاخ سفید درباره ایران و با تیم ارشد امنیت ملی و سیاست خارجی خود برگزار کند. به گفته یک منبع آگاه، تیم ترامپ درباره بنبست مذاکرات و گامهای احتمالی بعدی گفتوگو خواهد کرد.
ترامپ رو یکشنبه در مصاحبهای با فاکس نیوز نشان داد که میخواهد محاصره دریایی که صادرات نفت ایران را دچار نقصان کرده است، به این امید که تهران در چند هفته آینده تسلیم شود، ادامه دهد. به گفته ترامپ: «وقتی حجم عظیمی از نفت در سیستم شما جریان دارد… اگر به هر دلیلی این خط بسته شود، چون نمیتوانید آن را وارد مخازن یا کشتیها کنید… آنوقت این خط از درون منفجر میشود. … میگویند فقط حدود سه روز تا وقوع آن زمان دارند.»
سفرهای دیپلماتیک عباس عراقچی و مواضع ایران
بحران در مذاکرات میان ایالات متحد و ایران در آخر هفته، پس از سفر عباس عراقچی وزیر خارجه ایران به پاکستان که بدون پیشرفت پایان یافت، عمیقتر شد.
ابتدا کاخ سفید اعلام کرده بود که فرستادگان ترامپ، استیو ویتکاف و جرد کوشنر، در اسلامآباد با عراقچی دیدار خواهند کرد، اما ایرانیها موضع روشنی نگرفتند. ترامپ به آکسیوس گفت موضع ایران باعث شد او آن سفر را لغو کند. ترامپ گفت: «در وضعیت کنونی هیچ دلیلی برای فرستادن آنها به پروازی ۱۸ساعته نمیبینم. خیلی طولانی است. به همان خوبی میتوانیم تلفنی این کار را انجام دهیم. اگر ایرانیها بخواهند میتوانند با ما تماس بگیرند. ما فقط برای نشستن آنجا سفر نخواهیم کرد.»
عراقچی روز یکشنبه در مسقط با مقامهای عمانی گفتوگوهایی انجام داد که بر تنگه هرمز متمرکز بود، سپس برای دور دوم مذاکرات به اسلامآباد بازگشت. انتظار میرفت عراقچی روز دوشنبه به مسکو سفر کرده و با رئیسجمهور روسیه ولادیمیر پوتین دیدار کند. دو منبع آگاه گفتند که عراقچی در دیدارهای خود در اسلامآباد طرح دور زدن مسئله هستهای را مطرح کرد. آمریکا میخواهد ایران دستکم برای یک دهه غنیسازی اورانیوم را تعلیق کند و اورانیوم غنیشده خود را از کشور خارج سازد.
پیشنهاد تازه ایران
پیشنهاد تازه که از طریق میانجیگران پاکستانی به ایالات متحد ارائه شد، نخست بر روی حل بحران تنگه و محاصره آمریکا تمرکز دارد. در چارچوب این پیشنهاد، آتشبس برای مدتی طولانی تمدید میشود یا طرفها بر پایان همیشگی جنگ توافق میکنند. مطابق این پیشنهاد، مذاکرات هستهای تنها در مرحلهای بعدی، پس از باز شدن تنگه و رفع محاصره، آغاز خواهد شد. کاخ سفید این پیشنهاد را دریافت کرده است، اما روشن نیست که آیا ایالات متحد مایل به بررسی آن هست یا نه.
اولیویا والز، سخنگوی کاخ سفید، به آکسیوس گفت: «اینها گفتوگوهای دیپلماتیک حساسی هستند و ایالات متحد از طریق رسانهها مذاکره نخواهد کرد. همانگونه که رئیسجمهور گفته است، ایالات متحد برگهای برنده را در دست دارد و تنها توافقی را خواهد پذیرفت که منافع مردم آمریکا را در اولویت قرار دهد و هرگز اجازه ندهد ایران به سلاح هستهای دست یابد». سخنگویان ارتش پاکستان و وزارت امور خارجه این کشور از اظهار نظر خودداری کردند.
درهمین شرایط، آسوشیتدپرس نوشت دو مقام پاکستانیگفتند که مذاکرات غیرمستقیم بین دو طرف در حال انجام است. همچنین، به گفته یک مقام منطقهای، ایران میخواهد عمان را متقاعد کند که از سازوکاری برای دریافت عوارض از کشتیهای عبوری از این تنگه حمایت کند این مقام که در تلاشهای میانجیگری مشارکت دارد، همچنین گفت که ایران بر پایان دادن به محاصره آمریکا قبل از دور جدید مذاکرات اصرار دارد و میانجیگران به رهبری پاکستان در تلاشند تا شکافهای قابل توجهی را بین کشورها پر کنند.
به گفته یک مقام پاکستانی، تأخیر در مذاکرات نباید به عنوان یک عقبگرد تلقی شود و مذاکرات غیرمستقیم در حال پیشرفت است. او گفت که تنشها بین واشنگتن و تهران را نمیتوان یک شبه کاهش داد و روند مذاکره نیاز به صبر دارد.
پرواز دوباره نفت
در این شرایط، قیمت نفت با شروع بازار در روز یکشنبه افزایش یافت، زیرا معاملهگران اخبار مربوط به مذاکرات آتشبس متوقف شده را دنبال کردند. نفت خام سبک و شیرین وست تگزاس اینترمدیت، تولید ایالات متحده، روز یکشنبه با قیمت ۹۶.۵۰ دلار در هر بشکه فروخته شد که از زمان بسته شدن بازار در روز جمعه ۲ درصد افزایش یافته است. این قیمت ۴۴ درصد بیشتر از قبل از جنگ ایران بود، زمانی که نفت حدود ۶۷ دلار در هر بشکه فروخته میشد.
نفت خام برنت، استاندارد بینالمللی، روز یکشنبه با قیمت ۱۰۷.۷۵ دلار در هر بشکه معامله شد که از روز جمعه حدود ۳ درصد و از زمان شروع جنگ، زمانی که نفت ۷۲ دلار در هر بشکه فروخته میشد، ۴۸ درصد افزایش یافته است. قیمت نفت از زمان شروع جنگ به طور پیوسته افزایش یافته است و تانکرهای پر از نفت خام در خلیج فارس سرگردان شدهاند و قادر به عبور ایمن از تنگه هرمز نیستند.
مسابقه تابآوری ایران و ایالات متحد در برزخ نه جنگ نه صلح
نیویورک تایمز در همین رابطه مینویسد: با متوقف شدن برنامههای مذاکرات صلح میان ایالات متحد و ایران، دستکم فعلاً، تهران و واشینگتن در برزخی ناخوشایند از نه صلح و نه جنگ فرو میروند؛ وضعیتی که در آن هر یک امیدوار است در رویاروییای با پیامدهای سنگین برای اقتصاد جهانی، دیگری را از پا درآورد.
به گفته تحلیلگران، مقامهای ایرانی گویا اطمینان دارند که میتوانند درد اقتصادی ناشی از جنگ را بیش از رئیسجمهور ترامپ تحمل کنند؛ اما همچنان نگراناند که بدون شتاب مذاکرات، زیر تهدید دائمی حملات آمریکا یا اسرائیل گرفتار بمانند.
ساسان کریمی، معاون رئیسجمهور در دولت پیشین ایران و استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران، درباره جنگ اسرائیل و ایران در ژوئن گذشته گفت: «آنچه رخ میدهد چیزی شبیه وضعیتی است که در پایان جنگ ۱۲ روزه داشتیم؛ یعنی پایان جنگ، اما بدون هیچگونه پایداری.»
در پایان هفته، مقالهای که در روزنامه محافظهکار و برجسته خراسان منتشر شد و چند رسانه دیگر ایرانی نیز آن را بازنشر کردند، وضعیت کنونی را «برزخ راهبردی» با خطرات قابل توجه توصیف کرد. در این مقاله آمده بود: «هر دو طرف از هزینههای جنگ تمامعیار عقبنشینی کردهاند، اما از منطق زور و فشار عبور نکردهاند.» و افزود که این وضعیت «ممکن است از خودِ جنگ کوتاهمدت نیز خطرناکتر باشد.»
کدام طرف دست بالا را دارد؟
تلاشهای متوقف و کند برای ازسرگیری مذاکرات آتشبس با میانجیگری پاکستان، بازتابدهنده روندهای پس از پایان بمباران ایران بهدست آمریکا و اسرائیل در اوایل این ماه است؛ جنگی که با آتشبس پایان یافت. هر دو طرف مدعی شدند که دست بالا را به دست آوردهاند؛ و به نظر میرسد ترامپ نیز باور دارد که ایالات متحد میتواند در تحمل درد اقتصادی ناشی از محاصرههای موازی تنگه هرمز بیش از ایران دوام بیاورد. نتیجه آن است که هیچیک از دو طرف حاضر نیست امتیازی بدهد که بتواند مذاکرات را به جلو حرکت دهد.
مقامهای ارشد ایران تأکید دارند تا زمانی که ترامپ محاصره دریایی ایالات متحد علیه بنادر ایران را که پس از موافقت با آتشبس اعمال کرد، لغو نکند، وارد مذاکرات مستقیم نخواهند شد.
بااینحال، عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، روز شنبه پس از سفر یک روز پیش خود به پاکستان، راهی دیدارهایی در عمان شد، هرچند روز یکشنبه به پاکستان بازگشت. بنا بر رسانههای دولتی ایران، او قرار است اواخر این هفته پس از دومین دیدار با همتایان خود در پاکستان، به روسیه سفر کند.
فراتر از اسلامآباد که میزبان دور آینده مذاکرات خواهد بود، ایرانیها هماهنگی با عمان، دیگر کشور خلیج فارس که در امتداد تنگه راهبردی هرمز قرار دارد، را برای رسیدن به توافقی نهایی حیاتی میدانند.
کریمی، مقام پیشین ایرانی، از مقامات خواست از این فرصت استفاده کرده و چارچوبی کامل برای توافق با ایالات متحد ارائه دهد: از امتیازهایی که ایران میتواند بدهد تا مطالبات نهاییاش و نیز چشماندازی برای پیمان صلح منطقهای؛ اما او هشدار داد که در ایران، «حفظ وضع موجود اکنون محافظهکارانهترین شیوه رفتار سیاسی است، زیرا هر تغییری این احتمال را بالا میبرد که اگر طرح شکست بخورد، در آینده کسی مقصر شناخته شود.»
مسئله تابآوری اقتصادی در دو سوی ماجرا
اسفندیار باتمانقلیچ، مدیرعامل بنیاد بورس و بازار، یک مؤسسه پژوهشی مستقر در لندن، گفت ایران همچنان باور دارد که از نظر اقتصادی «میتواند ترامپ را دستکم در افق چند هفتهای، نقطهای که اختلالات در تنگه در واقع برای ترامپ پرهزینهتر از ایرانیهاست، منتظر نگاه دارد.»
اما اقتصاد ایران هماکنون با بحرانی شدید روبهروست. گزارشها از اخراج کارکنان در سرتاسر کشور در حال گسترش است؛ کشوری که در نتیجه جنگ با کمبود در تولید محصولات پتروشیمی و دارو دستوپنجه نرم میکند. دنیای اقتصاد، روزنامه اقتصادی برجسته ایران، پیشبینی کرده است که نرخ تورم سالانه حتی «در خوشبینانهترین حالت» و در صورت دستیابی به توافق، ممکن است به ۴۹ درصد برسد. این روزنامه هشدار داد که وضعیت «نه جنگ، نه صلح» میتواند در ماههای آینده تورم را به نزدیک ۷۰ درصد برساند، درحالیکه بازگشت به جنگ ممکن است ابرتورمی بیش از ۱۲۰ درصد ایجاد کند.
بااینحال، برخی اقتصاددانان برآورد میکنند که حاکمان ایران میتوانند سه تا شش ماه در بحران اقتصادی کنونی دوام بیاورند. در مقابل، باتمانقلیچ میگوید که اختلال در تولید نفت و صادرات کالاهایی مانند کود شیمیایی ممکن است ظرف چند هفته شوکهای عمیقتری به اقتصاد جهانی وارد کند که ترامپ را به پیشبرد مذاکرات ترغیب کند؛ اما او گفت که حتی اگر ایران بتواند از نظر اقتصادی بیش از این بنبست دوام بیاورد، معضل راهبردی آن همچنان پابرجاست. به گفته وی: «از دیدگاه ایران، وضعیت بدون توافق و بدون جنگ، آنها را آسیبپذیر باقی میگذارد.»
