جهان در وضعیت ورشکستگی آبی قرار دارد این موضوع به چه معناست؟
ورشکستگی آبی صرفا یک استعاره برای کمبود آب نیست؛ یک وضعیت مزمن است که زمانی ایجاد میشود که یک منطقه بیش از آنچه طبیعت بتواند بهطور مطمئن جایگزین کند، آب مصرف میکند و زمانی که آسیب به داراییهای طبیعی ذخیرهکننده و تصفیهکننده آب- مانند سفرههای زیرزمینی و تالابها- به سختی قابل جبران باشد.
دانشمندان سازمان ملل در گزارش جدید خود هشدار میدهند که جهان به دلیل پیامدهای تغییرات اقلیمی و مصرف بیرویه آب شیرین، رسما وارد دوران ورشکستگی آبی شده است؛ بهطوری که بسیاری از مناطق دیگر قادر نیستند از شوک کمبودهای مکرر آب به حالت عادی بازگردند. حدود ۴ میلیارد نفر - تقریبا نیمی از جمعیت جهان- حداقل یکماه در سال با کمآبی شدید زندگی میکنند و به آب کافی برای رفع تمام نیازهای خود دسترسی ندارند.
به گزارش اعتماد؛ افراد بسیار بیشتری نیز پیامدهای کسری آب را لمس میکنند: مخازن خشک شده سدها، شهرهای در حال فرونشست، شکست محصولات کشاورزی، جیرهبندی آب و افزایش دفعات آتشسوزیهای جنگلی و توفانهای گرد و غبار در مناطق خشک. نشانههای ورشکستگی آبی در همه جا دیده میشود؛ از تهران، جایی که خشکسالی و استفاده ناپایدار از آب باعث تخلیه ذخایر سدهایی شده که پایتخت ایران به آنها متکی است و به تنشهای سیاسی دامن زده تا ایالات متحده، جایی که تقاضای آب از عرضه آن در رودخانه «کلرادو»، منبع حیاتی آب آشامیدنی و آبیاری برای هفت ایالت، پیشی گرفته است.
ورشکستگی آبی صرفا یک استعاره برای کمبود آب نیست؛ یک وضعیت مزمن است که زمانی ایجاد میشود که یک منطقه بیش از آنچه طبیعت بتواند بهطور مطمئن جایگزین کند، آب مصرف میکند و زمانی که آسیب به داراییهای طبیعی ذخیرهکننده و تصفیهکننده آب- مانند سفرههای زیرزمینی و تالابها- به سختی قابل جبران باشد. مطالعه جدیدی که من [کاوه مدنی] با همکاری موسسه آب، محیط زیست و سلامت دانشگاه سازمان ملل انجام دادم، به این نتیجه رسیده که جهان اکنون از بحرانهای موقتی آب فراتر رفته است. بسیاری از سیستمهای آبی طبیعی دیگر قادر به بازگشت به شرایط پیشین خود نیستند. این سیستمها در وضعیت فروپاشی یا همان ورشکستگی آبی قرار دارند.
ورشکستگی آبی در زندگی واقعی چگونه است؟
اولین علایم هشداردهنده ورشکستگی مالی اغلب قابل مدیریت به نظر میرسند: تاخیر در پرداختها، پول قرض گرفتن و فروختن چیزهایی که امیدوار بودید حفظشان کنید. سپس مارپیچ سقوط تنگتر میشود. ورشکستگی آبی هم مراحل مشابهی دارد. در ابتدا، در سالهای خشک کمی بیشتر از آبهای زیرزمینی برداشت میکنیم. از پمپهای بزرگتر و چاههای عمیقتر استفاده میکنیم. آب را از یک حوضه به حوضه دیگر منتقل میکنیم. تالابها را خشک کرده و مسیر رودخانهها را صاف میکنیم تا فضایی برای مزارع و شهرها ایجاد کنیم.
سپس هزینههای پنهان ظاهر میشوند. دریاچهها سال به سال کوچکتر میشوند. چاهها باید عمیقتر شوند. رودخانههایی که زمانی در تمام طول سال جاری بودند، فصلی میشوند. آب شور به سفرههای زیرزمینی نزدیک ساحل نفوذ میکند. زمین شروع به فرونشست میکند. مورد آخر، یعنی فرونشست زمین، اغلب مردم را غافلگیر میکند، اما این اتفاق، امضای ورشکستگی آبی است. وقتی آب زیرزمینی بیش از حد پمپاژ میشود، ساختار زیرزمینی که آب را تقریبا مانند یک اسفنج نگه میدارد، ممکن است فرو بریزد.
در «مکزیکوسیتی»، زمین سالانه حدود ۲۵ سانتیمتر نشست میکند. وقتی حفرهها فشرده شوند، دیگر به سادگی قابل پر شدن نیستند. گزارش «ورشکستگی جهانی آب» که در ۲۰ ژانویه ۲۰۲۶ منتشر شد، نشان میدهد این پدیده تا چه حد گسترش یافته است. استخراج آبهای زیرزمینی در بیش از ۶ میلیون کیلومتر مربع از اراضی جهان، از جمله مناطق شهری که نزدیک به ۲ میلیارد نفر در آن زندگی میکنند، منجر به فرونشست قابل توجه زمین شده است. «جاکارتا»، «بانکوک» و «هوشیمین» از جمله نمونههای شناخته شده در آسیا هستند. کشاورزی، بزرگترین مصرفکننده آب در جهان است و مسوول حدود ۷۰ درصد از برداشتهای آب شیرین جهانی است.
وقتی منطقهای دچار ورشکستگی آبی میشود، کشاورزی دشوارتر و گرانتر میشود. کشاورزان شغل خود را از دست میدهند، تنشها بالا میگیرد و امنیت ملی میتواند تهدید شود. حدود ۳ میلیارد نفر و بیش از نیمی از تولید مواد غذایی جهان در مناطقی متمرکز شدهاند که ذخایر آب در آنها در حال کاهش یا ناپایدار است. بیش از ۱.۷ میلیون کیلومتر مربع از اراضی کشاورزی آبی تحت تنش آبی بالا یا بسیار بالا هستند.
این موضوع ثبات عرضه مواد غذایی در سراسر جهان را تهدید میکند. با افزایش دمای جهانی، مدت، دفعات و شدت خشکسالیها نیز رو به افزایش است. بیش از ۱.۸ میلیارد نفر- تقریبا از هر ۴ نفر ۱ نفر- در دورههای مختلف بین سالهای ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۳ با شرایط خشکسالی دست و پنجه نرم کردهاند. این اعداد به مشکلات واقعی تبدیل میشوند: قیمتهای بالاتر مواد غذایی، کمبود برقآبی، خطرات بهداشتی، بیکاری، فشارهای مهاجرتی، ناآرامیها و درگیریها.
چگونه به اینجا رسیدیم؟
هر سال طبیعت به هر منطقه یک «درآمد آبی» میدهد و باران و برف را واریز میکند. این را مانند یک حساب جاری در نظر بگیرید. این درآمد آبی همان مقدار آبی است که هر سال دریافت میکنیم تا خرج کنیم و با طبیعت تقسیم کنیم. وقتی تقاضا بالا میرود، ممکن است از حساب پسانداز خود قرض بگیریم. ما بیش از آنچه جایگزین شود، آب زیرزمینی برداشت میکنیم. ما سهم آب مورد نیاز طبیعت را میدزدیم و در این فرآیند تالابها را خشک میکنیم. این کار میتواند برای مدتی جواب دهد؛ همانطور که بدهی میتواند برای مدتی هزینههای یک سبک زندگی پرهزینه را تامین کند.
این منابع آبی بلندمدت اکنون در حال ناپدید شدن هستند. جهان طی پنج دهه بیش از ۴.۱ میلیون کیلومتر مربع از تالابهای طبیعی خود را از دست داده است. تالابها فقط آب را نگه نمیدارند؛ آن را تصفیه میکنند، سیلابها را مهار و از گیاهان و حیات وحش پشتیبانی میکنند. کیفیت آب نیز در حال کاهش است. آلودگی، نفوذ آب شور و شور شدن خاک میتواند منجر به آبی شود که برای استفاده بیش از حد کثیف و شور است و به ورشکستگی آبی دامن میزند. تغییرات اقلیمی با کاهش بارش در بسیاری از نقاط جهان این وضعیت را تشدید میکند. گرمایش زمین نیازِ آبی محصولات کشاورزی و نیاز به برق برای پمپاژ آبِ بیشتر را افزایش میدهد. همچنین یخچالهای طبیعی را که آب شیرین ذخیره میکنند، ذوب میکند.
با وجود این مشکلات، کشورها همچنان برای حمایت از گسترش شهرها، زمینهای کشاورزی، صنایع و اکنون مراکز داده به افزایش برداشت آب ادامه میدهند.
برداشت جهانی آب شیرین افزایش یافته است
میزان آبی که برای کشاورزی، صنعت و مصارف خانگی استفاده میشود با رشد جمعیت افزایش یافته است. در سال ۱۹۵۰ جمعیت جهان ۲.۵ میلیارد نفر بود؛ امروز این رقم به بیش از ۸ میلیارد نفر رسیده است.
همه حوضههای آبی و کشورها دچار ورشکستگی آبی نیستند، اما حوضهها از طریق تجارت، مهاجرت، اقلیم و سایر عناصر کلیدی طبیعت به هم متصل هستند. ورشکستگی آبی در یک منطقه، فشار بیشتری بر مناطق دیگر وارد میکند و میتواند تنشهای محلی و بینالمللی را افزایش دهد.
چه میتوان کرد؟
ورشکستگی مالی با تغییر شیوه هزینهکرد پایان مییابد. ورشکستگی آبی هم به رویکردی مشابه نیاز دارد:
٭ جلوی خونریزی را بگیرید: نخستین گام پذیرش این است که ترازنامه خراب شده است. این یعنی تعیین محدودیت برای مصرف آب بر اساس میزان آبی که واقعا در دسترس است و نه صرفا حفاری عمیقتر و انتقال مشکلات به آینده.
٭ محافظت از سرمایه طبیعی و نه فقط آب: حفاظت از تالابها، احیای رودخانهها، بازسازی سلامت خاک و مدیریت تغذیه آبهای زیرزمینی صرفا اقداماتی لوکس نیستند. این اقدامات برای حفظ ذخایر آب سالم و همچنین ثبات اقلیم ضروری هستند.
٭ کمتر مصرف کنید؛ اما منصفانه: مدیریت تقاضای آب در بسیاری از مناطق اجتنابناپذیر شده است، اما برنامههای ورشکستگی آبی که سهم فقرا را قطع کرده و از قدرتمندان محافظت میکنند، شکست خواهند خورد. رویکردهای جدی شامل حمایتهای اجتماعی، کمک به کشاورزان برای گذار به محصولات و سیستمهای کممصرفتر و سرمایهگذاری در بهرهوری آب است.
٭ آنچه مهم است را اندازهگیری کنید: بسیاری از کشورها هنوز آب را با اطلاعات ناقص مدیریت میکنند. سنجش از دورِ ماهوارهای میتواند ذخایر و روندهای آبی را پایش کرده و هشدارهای اولیه در مورد تخلیه آبهای زیرزمینی، فرونشست زمین، نابودی تالابها، عقبنشینی یخچالها و کاهش کیفیت آب ارایه دهد.
٭ برنامهریزی برای آبِ کمتر: سختترین بخش ورشکستگی، جنبه روانی آن است. این وضعیت ما را مجبور میکند از استانداردهای قدیمی دست بکشیم. ورشکستگی آبی نیازمند طراحی مجدد شهرها، سیستمهای غذایی و اقتصادهاست تا قبل از اینکه محدودیتها تنگتر شوند، بتوانیم در چارچوب محدودیتهای جدید زندگی کنیم.
در مورد آب، همانند مسائل مالی، ورشکستگی میتواند نقطه عطفی باشد. بشریت میتواند به خرج کردن ادامه دهد به گونهای که گویی طبیعت اعتباری نامحدود به او داده است یا میتواند یاد بگیرد که در حد توان هیدرولوژیکی خود زندگی کند.
