پنج سوال بیپاسخ در مورد آتشبس ایران و آمریکا
پس از اعلام آتشبس ۱۴ روزه میان ایران و آمریکا، پنج ابهام بزرگ باقی مانده است: اول، اسرائیل حملات گسترده به لبنان را تشدید کرده و ایران توقف آن را شرط دانسته است. دوم، کنترل تنگه هرمز؛ ایران خواستار حفظ کنترل و دریافت عوارض، آمریکا خواستار بازگشایی بیقیدوشرط. سوم، برنامه هستهای؛ اختلاف بر سر غنیسازی. چهارم، برنامه موشکی که از دیدگاه آمریکا تهدیدآفرین است. پنجم، لغو تحریمها که بعید به نظر میرسد.
فرارو- جان هالتی وانگر نویسندهی حوزههای امنیت ملی ایالات متحده در نشریه فارن پالیسی.
به گزارش فرارو به نقل از نشریه فارن پالیسی، روز سهشنبه، ایالات متحده و ایران ناگهان از برقراری آتشبسی دو هفتهای خبر دادند، اما پرسشهای بیشماری درباره آنچه در آینده رخ خواهد داد، بیپاسخ مانده است. اسرائیل نیز با این آتشبس موافقت کرده، هرچند بر اساس گزارشات، این پذیرش با اکراه و دلخوشی نبوده است. واشنگتن و تهران هر دو مدعی پیروزی شدهاند، اما اعلام پایان جنگ در شرایطی که این همه مسائل حلنشده و بزرگ بر جای مانده بسیار زودهنگام و شتابزده به نظر میرسد.
طبق گزارش کاخ سفید، ایالات متحده و ایران قرار است مذاکرات را روز شنبه در اسلامآباد آغاز کنند. جی.دی. ونس، معاون رئیسجمهور، به همراه استیو ویتکاف، فرستاده ویژه و جرد کوشنر، داماد دونالد ترامپ، به عنوان نمایندگان واشنگتن در این گفتوگوها حضور خواهند داشت. ترامپ روز سهشنبه گفت که طرح صلح دهمادهایِ ارائهشده از سوی ایران «مبنایی عملی» برای مذاکرات فراهم خواهد کرد، هرچند معلوم نیست چه چیزی در آن طرح گنجانده شده است.
اما ترامپ روز چهارشنبه پیشنهاد داد که او بر اساس مجموعهای متفاوت از نقاط کاملاً جدا از آنچه ایران عمومی کرده کار میکند. ترامپ در شبکهٔ تروث سوشال نوشت: «تنها یک گروه از نقاط معنادار وجود دارد که برای ایالات متحده قابل قبول است و ما آنها را پشت درهای بسته، در جریان این مذاکرات، بررسی خواهیم کرد. اینها نقاطی هستند که مبنای توافق ما بر سر آتشبس قرار گرفتهاند.»
کارولین لوویت، سخنگوی کاخ سفید، در نشست خبری بعدازظهر سهشنبه تلاش کرد تا اندکی این ابهام را بزداید و اعلام کرد که دولت ترامپ طرح دهمادهای اصلی ایران را «اساساً غیرجدی» تلقی کرده و «به معنای واقعی کلمه، توسط رئیسجمهور ترامپ در سطل زباله انداخته شد». او تاکید کرد که تهران در نهایت «طرحی معقولتر، کاملاً متفاوت و فشردهتر» ارائه کرده که ترامپ و تیم مذاکرهکنندهاش آن را مبنایی عملی برای گفتوگو تشخیص دادهاند. اما لوویت نگفت که در آن طرح دهمادهای جدید چه بوده است. با وجود این همه ابهام و همه طرفها اظهارات متناقضی دربارهٔ شرایط آتشبس ارائه میدهند، در اینجا پنج سوال بزرگ وجود دارد که بر فرآیند آتشبس و صلح سایه انداخته است:
الف - آیا در بحبوحه حملات اسرائیل به لبنان، آتشبسی ممکن است؟
اسرائیل و ایالات متحده اعلام کردهاند که لبنان بخشی از آتشبس نیست. اما پاکستان و ایران میگویند هست. این سردرگمی، همین حالا نیز بساط آتشبس شکننده را تهدید به فروپاشی میکند. ترامپ روز چهارشنبه درگیری میان اسرائیل و حزبالله در لبنان را «درگیریای جداگانه» خواند، در حالی که این مناقشه به طور ذاتی با جنگ ایران گره خورده است. به گزارش خبرگزاری رسمی جمهوری اسلامی ایران (ایرنا)، تهران پایان جنگ در همه جبههها از جمله لبنان را در طرح دهمادهای خود گنجانده است. بر أساس گزارشات، ایران هشدار داده که اگر آتشبس در لبنان برقرار نشود، ممکن است از مذاکرات اسلامآباد خارج شود و کنترل خود بر تنگه هرمز را حفظ کند. از سوی دیگر، ایالات متحده نیز گفته است که آتشبس منوط به بازگشایی تنگه توسط ایران است.
مناقشه دیرپای میان اسرائیل و حزبالله ، گروه همسو با ایران در لبنان در اوایل مارس و همزمان با جنگ ایران، بار دیگر شعلهور شد. ارتش اسرائیل دست به عملیات زمینی و حملات هوایی در لبنان زده است. هرچند به گزارشها، حزبالله حملات خود را روز چهارشنبه متوقف کرده بود، اما اسرائیل پس از آتشبس با ایران، کوچکترین نشانهای از عقبنشینی از خود بروز نمیدهد.
به گفته نیروهای ارتش اسرائیل، این کشور روز چهارشنبه بزرگترین موج حملات هوایی خود علیه حزبالله در کل جنگ تا به امروز را اجرا کرد و در عرض تنها ده دقیقه، بیش از صد هدف را مورد اصابت قرار داد. وزارت بهداشت لبنان اعلام کرد که تا شب چهارشنبه به وقت محلی، این حملات دستکم ۱۱۲ کشته و بیش از ۸۰۰ زخمی بر جای گذاشته است، در حالی که دفاع مدنی لبنان آمار تلفات را بالاتر یعنی ۲۵۴ نفر، گزارش میکند. جوزف عون، رئیسجمهور لبنان، روز چهارشنبه اسرائیل را به ارتکاب «قتلعام» متهم کرد.
ب – چه کسی کنترل تنگه هرمز را در دست خواهد داشت؟
کنترل ایران بر تنگه هرمز که به طور معمول حدود بیست درصد از نفت خام و گاز طبیعی مایع جهان از آن عبور میکند ویرانی در بازارهای جهانی انرژی ایجاد کرده و در طول جنگ، به سردردی همیشگی و طاقتفرسا برای ترامپ تبدیل شده است. به همین دلیل است که ایالات متحده، آتشبس را منوط به بازگشایی این تنگه کرده است. دستکم در یکی از نسخههای طرح دهمادهای ایران، خواسته شده که تهران کنترل خود بر تنگه را حفظ کند؛ شرطی که بعید است ایالات متحده با آن موافقت کند. علاوه بر این، تهران موضوع دریافت عوارض از کشتیهای عبوری از تنگه را نیز مطرح کرده است.
هنگامی که از ترامپ درباره احتمال دریافت عوارض از سوی ایران پرسیده شد، او روز چهارشنبه این پیشنهاد را مطرح کرد که ایالات متحده و ایران میتوانند تنگه را در قالب یک «سرمایهگذاری مشترک» تأمین کنند. اینکه این ایده عملاً چگونه قرار است اجرا شود، مشخص نیست. روز چهارشنبه، هنگامی که خبرنگاری از کارولین لوویت پرسید چرا ایالات متحده با جمعآوری عوارض توسط ایران در تنگه موافقت کرده است، او پاسخ داد: «این چیزی نیست که ما بگوییم به طور قطعی آن را پذیرفته باشیم.» او تاکید کرد: سرمایهگذاری مشترک «چیزی است که رئیسجمهور پیشنهاد کرده، اما او در بیانیه دیشب خود بسیار روشن گفت که او میخواهد تنگه فوراً و بدون هیچ قید و شرطی بازگشایی شود.»
ج - چه اتفاقی برای برنامه هستهای ایران میافتد؟
اهداف دولت ترامپ در جنگ با ایران بارها دستخوش نوسان شده است، اما رئیسجمهور بارها و بارها جلوگیری از دستیابی تهران به سلاح هستهای را به عنوان یک هدف کلیدی و غیرقابلانکار برشمرده است. ترامپ ادعا کرده که اهداف جنگ محقق شدهاند، با این حال ذخیره اورانیوم با غنای بالای ایران هنوز در هالهای از ابهام قرار دارد.
رئیسجمهور روز چهارشنبه پیشنهاد کرد که ایالات متحده میتواند با ایران برای «کندن و حذف» آنچه او «غبار هستهای» نامید، همکاری کند. اما این سناریوی دور از ذهن، به احتمال قریب به یقین از سوی ایران رد خواهد شد، و روشن است که ایالات متحده و ایران به هیچ وجه در این زمینه همسو نیستند. برای نمونه، در حالی که ترامپ روز چهارشنبه گفت «هیچ غنیسازی اورانیومی» توسط ایران انجام نخواهد شد، دستکم یکی از طرحهای دهمادهای که تهران به طور عمومی منتشر کرده، صراحتاً خواستار پذیرش حق غنیسازی برای ایران است.
پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا، روز چهارشنبه از ایران خواست تا ذخیره اورانیوم با غنای بالای خود را تحویل دهد و تاکید کرد که ایالات متحده «حق» خود را محفوظ میدارد که در صورت عدم همکاری تهران، آن را «بیرون بکشد». اما مقامات سابق آمریکایی و کارشناسان نظامی هشدار دادهاند که چنین عملیاتی به نیروهای زمینی نیاز دارد و ماهیتی عظیم، پیچیده و فوقالعاده پرخطر خواهد داشت.
د - آیا ایران موشکهای خود را حفظ خواهد کرد؟
و - آیا ایالات متحده تحریمهای ایران را لغو خواهد کرد؟
در چندین نسخه از طرح دهمادهای ایران، خواستار لغو تمامی تحریمهای آمریکا علیه این کشور شده است. با این حال، بسیار بعید به نظر میرسد که ایالات متحده حاضر به لغو همه تحریمهای ایران باشد؛ تحریمهایی که بسیاری از آنها سالها در جای خود استوار بودهاند. از زمان انقلاب ۱۹۷۹ ایران، تحریمها همواره ویژگی برجسته و بیبدیل سیاست آمریکا در قبال تهران به شمار رفته است. اما ترامپ روز چهارشنبه گفت که «تسهیل در تعرفه و تحریم با ایران» در مذاکرات پیشرو مورد بحث قرار خواهد گرفت. با این همه، هنوز روشن نیست که این کار عملاً چگونه ممکن است و دولت ترامپ تا چه اندازه حاضر به کاهش تحریمهای موجود خواهد بود.
در گذشته، ایالات متحده در ازای امتیازاتی از سوی ایران در برنامه هستهایاش، تحریمها را کاهش داد. اما با توجه به خواستههای حداکثری ایران در طرحهای دهمادهایاش و نیز بیاعتمادی آشکار تهران به وعدههای ترامپ در پی شکست مذاکرات پیشین، پیشبینی اینکه ایران در حال حاضر چه امتیازاتی برای کاهش تحریمها حاضر به ارائه باشد، کاری دشوار و مبهم است.
