چالش تامین شیرخشک در سایه جنگ/ همه چیز زیر سر هیجان است؟

در میان انبوه اخبار این روزهای جنگ اسراییل و امریکا علیه ایران، یکی از پنهان‌ترین بحران‌ها موضوع کمبود شیرخشک نوزادان است؛ مشکلی که به دغدغه خانواده‌هایی تبدیل شده که فرزند خردسال دارند. برای بسیاری از خانواده‌ها، تهیه شیرخشک جزو ضروری‌ترین نیازهای کودک تازه‌متولد شده محسوب می‌شود. شیرخشک از جمله کالاهای یارانه‌ای است، میزان سهمیه هم بر مبنای برآورد مشترک سازمان غذا و دارو و معاونت بهداشت وزارت بهداشت تعیین می‌شود. با این حال، طی روزهای گذشته وضعیت دسترسی به این کالای حیاتی در داروخانه‌ها و فروشگاه‌ها به حدی دشوار شده که برخی والدین مجبورند برای یافتن این کالا به چندین داروخانه مراجعه کنند. 

به گزارش اعتماد، براساس مشاهدات عینی و خبرها، در بسیاری از داروخانه‌ها وقتی والدین برای تهیه شیرخشک به قفسه‌ها مراجعه می‌کنند، تنها برخی برندها با تعداد محدود در دسترس است. آن‌گونه که کارشناسان این حوزه می‌گویند؛ مسائل تأمین ارز و تخصیص منابع ارزی برای واردات مواد اولیه و محصولات نهایی در سال‌های اخیر باعث شده توزیع شیرخشک دچار اختلال شود؛ حتی در برخی گزارش‌ها آمده که شیرخشک‌های رژیمی که برای نوزادان با نیازهای ویژه تجویز می‌شود در داروخانه‌ها به سختی یافت می‌شود.

در این میان اگر شیرخشک هم یافت شود، قیمت آن موضوع دیگری است، بررسی‌های میدانی حاکی است که نرخ شیرخشک در بازار آزاد به‌طور قابل توجهی افزایش یافته و بسیاری از خانواده‌ها از افزایش هزینه‌ها ابراز نگرانی می‌کنند، به‌خصوص زمانی که ناچار هستند آن را با قیمت‌های بالاتر تهیه کنند یا به برندهای جایگزین روی بیاورند. علیرضا عسگری، تولیدکننده شیرخشک، معتقد است؛ ریشه‌یابی کمبود شیرخشک بیش از آنکه به کاهش ظرفیت تولید مربوط باشد، به اختلال در تخصیص ارز، تأمین مواد اولیه و افزایش خریدهای احتیاطی بازمی‌گردد. عسگری توضیح می‌دهد: تولید شیرخشک در ایران به صورت مستقیم به ارز دولتی و واردات مواد اولیه وابسته است. به گفته او، کارخانه‌ها از نظر فنی توان افزایش تولید را دارند، اما میزان تولید عملا به حجم ارزی بستگی دارد که در اختیارشان قرار می‌گیرد. اگر ارز در زمان مناسب تخصیص داده نشود یا فرآیند حواله و انتقال با تأخیر انجام شود، مواد اولیه به موقع به دست تولیدکننده نمی‌رسد و همین مساله چرخه تولید را مختل می‌کند. او می‌گوید: در شرایط عادی، برنامه‌ریزی تولید به‌گونه‌ای انجام می‌شود که مصرف معمول بازار پوشش داده شود، اما در وضعیت فعلی که همزمان با شروع جنگ، نگرانی عمومی افزایش یافته، تقاضا فراتر از الگوی عادی مصرف رفته است، کارخانه‌ها برای چنین جهش ناگهانی‌ای نیازمند ذخایر بیشتر مواد اولیه هستند؛ ذخایری که به دلیل محدودیت ارزی و دشواری واردات، فراهم نبوده است. این تولیدکننده شیرخشک تاکید می‌کند: بخش مهمی از کمبود مشاهده شده در داروخانه‌ها ناشی از افزایش خریدهای احتیاطی است. وقتی اخبار جنگ منتشر می‌شود، خانواده‌ها برای اطمینان از تأمین غذای نوزادان خود، بیش از میزان معمول خرید می‌کنند و حتی به ذخیره‌سازی روی می‌آورند. همین رفتار، فشار مضاعفی بر شبکه توزیع وارد می‌کند. 

عسگری می‌گوید: در حال حاضر در شبکه پخش و انبارها حدود یک و نیم تا دو ماه مصرف عادی ذخیره وجود دارد، اما اگر تقاضا به صورت هیجانی افزایش یابد، همین ذخایر نیز به سرعت تخلیه می‌شود و در صورت بازگشت الگوی مصرف به حالت طبیعی، بازار قابلیت تنظیم مجدد را دارد. به گفته عسگری، صنعت شیرخشک یکی از صنایعی است که کاملا وابسته به ارز ترجیحی یا حمایتی است و شرکت‌ها نمی‌توانند به دلخواه خود مواد اولیه وارد کنند. تخصیص ارز از سوی نهادهای مسوول انجام می‌شود و سقف مشخصی دارد. او توضیح می‌دهد: در سال‌های گذشته، میزان ارزی که به شرکت‌ها داده می‌شد، پاسخگوی حدود یک سال تولید بود، اما در یکی دو سال اخیر این میزان به حدی کاهش یافته که تنها برای یک یا دو ماه تولید کفایت می‌کند. 

او ادامه می‌دهد: این روند باعث شده شرکت‌ها به‌طور مستمر درگیر دریافت مجوز، تخصیص ارز و حواله باشند و کوچک‌ترین وقفه در این مسیر، به توقف تولید منجر شود. در بهمن‌ماه نیز شرکت او حدود یک تا دو ماه با وقفه تولید مواجه بوده، زیرا مواد اولیه به‌موقع نرسیده است. 

عسگری اشاره می‌کند: وضعیت همه برندها یکسان نیست. برخی شرکت‌ها به دلیل مشکلات ارزی یا مدیریتی، چند ماه تولید نداشته‌اند و همین مساله موجب کمبود جدی‌تر آن برندها در داروخانه‌ها شده است. او توضیح می‌دهد: وقتی یک برند برای چند ماه از بازار غایب می‌شود، بازگشت آن نیز تدریجی خواهد بود و نمی‌تواند به سرعت سهم قبلی خود را بازیابد. به گفته او، همین غیبت‌های مقطعی باعث می‌شود فشار تقاضا به سمت برندهای دیگر منتقل شود و تعادل بازار به هم بخورد. در نتیجه حتی شرکت‌هایی که تولیدشان متوقف نشده نیز با افزایش ناگهانی تقاضا روبه‌رو می‌شوند. 

این تولیدکننده شیرخشک درباره قیمت‌ها نیز توضیح می‌دهد: در سال جاری سه مرحله افزایش قیمت اعمال شده است. ابتدا حدود ۱۰درصد، سپس ۲۰ درصد و در مرحله بعد حدود ۳۰درصد افزایش قیمت رخ داده که بخش عمده آن ناشی از رشد هزینه‌های تولید، حمل‌ونقل، دستمزد و تورم عمومی بوده است. عسگری تاکید می‌کند: قیمت درج‌شده روی قوطی‌ها قیمت مصوب است و داروخانه‌ها اجازه فروش بالاتر از آن را ندارند. هر محصول دارای کد رهگیری مشخص است و فروش خارج از نرخ تعیین شده تخلف محسوب می‌شود. او می‌گوید: مردم در صورت مشاهده گرانفروشی می‌توانند موضوع را از طریق سامانه ۱۲۴ یا تعزیرات پیگیری کنند. به گفته عسگری، حدود نیمی از قیمت شیرخشک از طریق یارانه جبران می‌شود و مبلغ پرداختی خانواده‌ها کمتر از قیمت واقعی تمام‌شده است. همین موضوع نیز وابستگی صنعت به تصمیمات ارزی دولت را بیشتر می‌کند. اگر ارز به‌موقع تأمین نشود، نه‌تنها تولید دچار مشکل می‌شود، بلکه نظام یارانه‌ای نیز تحت فشار قرار می‌گیرد. 

او می‌افزاید: در شرایط جنگی، هزینه‌های جانبی مانند بیمه حمل‌ونقل، نقل وانتقال پول و ریسک‌های تجاری افزایش می‌یابد و همین مساله می‌تواند بر قیمت تمام‌شده اثر بگذارد، هرچند تلاش بر این است که قیمت مصرف‌کننده کنترل شود. عسگری تاکید می‌کند: صنعت شیرخشک از نظر فنی و ظرفیت تولید توان پاسخگویی به نیاز کشور را دارد، اما شرط اصلی آن ثبات در تخصیص ارز، تسهیل واردات مواد اولیه و مدیریت تقاضاست. 

به اعتقاد او، اگر ارز به‌صورت منظم و قابل پیش‌بینی در اختیار تولیدکنندگان قرار بگیرد و از ایجاد موج‌های هیجانی خرید جلوگیری شود، کمبود فعلی می‌تواند در مدت کوتاهی برطرف شود. 

او می‌گوید: ادامه وضعیت جنگی و نااطمینانی می‌تواند فشار روانی بازار را حفظ کند، اما با برنامه‌ریزی دقیق و هماهنگی میان دولت، تولیدکننده و شبکه توزیع، امکان مدیریت بازار وجود دارد. عسگری تاکید می‌کند: مهم‌ترین نکته در شرایط کنونی، جلوگیری از خریدهای مازاد و اطمینان‌بخشی به خانواده‌ها درباره تداوم تولید و توزیع شیرخشک است. 

عسگری همچنین تاکید کرد: براساس وضعیت فعلی در ۱۱ استان مسافرپذیر با ضریب بیشتر از حدمعمول شیرخشک توزیع خواهند شد.