از الکسی ناوالنی، چهره سرشناس مخالف پوتین چه میدانیم؟
در دومین سالگرد مرگ الکسی ناوالنی، انتشار بیانیه تازهای از سوی چند کشور اروپایی علیه روسیه، بار دیگر پرونده زندگی و مرگ بحثبرانگیز سرشناسترین مخالف ولادیمیر پوتین را به کانون توجه رسانهها بازگردانده است؛ چهرهای که از مبارزه با فساد و چالش انتخاباتی با کرملین تا مسمومیت مشکوک و مرگ در زندان، به نماد اپوزیسیون سیاسی در روسیه تبدیل شد.
فرارو- انتشار بیانیه مشترک پنج کشور اروپایی علیه روسیه در خصوص دست داشتن مسکو در مرگ الکسی ناوالنی، بار دیگر نام برجستهترین منتقد داخلی ولادیمیر پوتین را به صدر اخبار بازگردانده است. این بیانیه که در دومین سالگرد درگذشت ناوالنی منتشر شده، روایتهای مختلف درباره مرگ او را دوباره به کانون توجه افکار عمومی کشانده است. اما ناوالنی که بود و چرا مرگ او چنین بازتاب گستردهای در سطح جهانی داشت؟
ناوالنی که بود؟
الکسی ناوالنی، وکیل، فعال ضد فساد و رهبر جریان مخالفان کرملین، از سوی سازمان عفو بین الملل به عنوان «زندانی عقیدتی» شناخته میشد و در سال ۲۰۲۱ جایزه ساخاروف پارلمان اروپا را دریافت کرد. او متولد ۴ ژوئن ۱۹۷۶ در منطقه بوتین (Butyn) در استان مسکو بود. مادرش روس و پدرش اوکراینی بود و خود درباره هویت دوگانهاش گفته بود: «این مثل آن است که بپرسید مادر را بیشتر دوست داری یا پدر را.»
تحصیلات و ورود به سیاست
ناوالنی در دانشگاه دوستی ملل روسیه در رشته حقوق تحصیل کرد و سپس در حوزه بورس و اوراق بهادار ادامه تحصیل داد. او در سال ۲۰۱۰ با حمایت چهرههایی چونگری کاسپاروف، قهرمان شطرنج جهان موفق به دریافت بورسیه دانشگاه ییل شد.
فعالیت سیاسی او از اوایل دهه ۲۰۰۰ و با عضویت در حزب یابلوکو آغاز شد؛ حزبی که بعدها به دلیل اختلافات داخلی او را اخراج کرد. پس از انتخابات پارلمانی ۲۰۱۱ و اعتراضات گسترده به نتایج آن، ناوالنی به یکی از چهرههای اصلی تجمعات ضد دولتی در مسکو تبدیل شد و چندین بار بازداشت شد.
چالش با پوتین و رد صلاحیت
در سال ۲۰۱۶، ناوالنی اعلام کرد قصد دارد در انتخابات ریاست جمهوری ۲۰۱۸ شرکت کند؛ اما با استناد به یک حکم قضایی از نامزدی منع شد. نشریه اکونومیست در همان زمان او را برجستهترین رقیب پوتین توصیف کرد. ناوالنی همچنین در سال ۲۰۲۰ علیه اصلاحات قانون اساسی که امکان تداوم حضور پوتین در قدرت تا سال ۲۰۳۶ را فراهم میکرد، کمپین به راه انداخت و آن را «کودتا علیه قانون اساسی» خواند.
مسمومیت مشکوک با نوویچوک
در اوت ۲۰۲۰، ناوالنی در پروازی از شهر تومسک روسیه به مسکو به شدت بیمار شد و هواپیما مجبور به فرود اضطراری در شهر امسک روسیه شد. پزشکان در ابتدا اعلام کردند «نوعی سم» در نوشیدنی داغ او ریخته شده که به سرعت جذب بدن شده است؛ اما پس از آمدن نیروهای پلیس، پزشکان از ابراز نظر خودداری کردند.
ناوالنی سپس برای درمان به برلین منتقل شد. آزمایشهای انجامشده در آلمان نشان داد که وی با عامل اعصاب «نوویچوک» مسموم شده است؛ سمی که پیشتر نیز در پروندههای حساس امنیتی مورد استفاده قرار گرفته بود. رسانههای غربی بعدها گزارش دادند که مأمورانی از سرویس امنیتی روسیه در این ماجرا نقش داشتهاند؛ ادعایی که البته مسکو آن را رد کرد.
بازداشت دوباره و مرگ در زندان
ناوالنی پس از بازگشت به روسیه در سال ۲۰۲۱ بلافاصله بازداشت شد و به زندان منتقل گردید. سرانجام سازمان زندانهای روسیه اعلام کرد که او در ۱۶ فوریه ۲۰۲۴ در زندانی در منطقه یامالو-ننتس در سیبری جان باخته است.
افشاگری تازه؛ پای سم قورباغه در میان است
اکنون، دو سال پس از مرگ او، کشورهای بریتانیا، آلمان، فرانسه، سوئد و هلند در سالگرد درگذشت وی، در بیانیهای مشترک اعلام کردهاند که بر اساس تحلیل نمونههای بیولوژیکی، ناوالنی در زندان با سم «اپیباتیدین» کشته شده است؛ مادهای بسیار سمی که منشأ آن گونهای قورباغه در آمریکای جنوبی است.
ایوت کوپر، وزیر خارجه بریتانیا، در کنفرانس امنیتی مونیخ تأکید کرده که تنها دولت روسیه «ابزار، انگیزه و فرصت» استفاده از چنین سمی را داشته است. کرملین اما هرگونه دخالت در مرگ ناوالنی را رد کرده است.
چرا مرگ ناوالنی مهم بود؟
مرگ ناوالنی نه تنها به دلیل جایگاه او به عنوان جدیترین منتقد داخلی پوتین اهمیت داشت، بلکه به نمادی از وضعیت مخالفان سیاسی در روسیه بدل شد. از نگاه حامیانش، او چهرهای بود که با وجود تهدید، زندان و مسمومیت، تصمیم گرفت به کشورش بازگردد؛ تصمیمی که سرانجام به مرگی بحثبرانگیز در زندان سیبری انجامید — مرگی که همچنان یکی از پروندههای جنجالی سیاست معاصر روسیه به شمار میرود.
