ای ۱۰ تاندربولت؛ بازگشت گراز وحشی آمریکا به خاورمیانه؟

فرارو- حضور جنگنده ای 10 تاندربولت در رزمایش اخیر سنتکام در خاورمیانه حرف و حدیث‌های زیادی را به دنبال داشت؛ اینکه این جنگنده پشتیبان نیروهای زمینی چرا باید در یک رزمایش هوایی دریایی حضور داشته باشد؟ 

به گزارش فرارو، همه چیز از شایعات و اخبار متعدد تنش میان ایران و آمریکا سرچمه می‌گیرد و در حال حاضر هر تحرک نظامی آمریکا در منطقه سریعا به تدارک عملیات نظامی برضد ایران تفسیر می‌شود. اما ای 10 تاندربولت یه نمونه خاص و متفاوت در بین این شایعات جنگ است زیرا این جنگنده پیش از هرچیز یک هواپیمای پشتیبانی نیروهای زمینی است و هرجا که این هواپیما حضور داشته باشد معنای آن وجود نیروهای زمینی است. فارغ از این شایعات، جنگنده A-10 Thunderbolt II چگونه جنگنده‌ای است و چه قابلیت‌هایی دارد؟

مقدمه و تاریخچه توسعه

جنگنده A-10 Thunderbolt II، که اغلب با لقب "Warthog" (گراز وحشی) شناخته می‌شود، یک هواپیمای تهاجمی تک‌سرنشینه، دو موتوره توربوفن، با بال‌های مستقیم و سرعت زیرصوتی است که توسط شرکت Fairchild Republic برای نیروی هوایی ایالات متحده (USAF) توسعه یافته است. این هواپیما به طور خاص برای نقش پشتیبانی هوایی نزدیک (CAS) طراحی شده و هدف اصلی آن نابود کردن اهداف زمینی مانند تانک‌ها، خودروهای زرهی و نیروهای دشمن است. توسعه A-10 در دهه ۱۹۷۰ آغاز شد، زمانی که نیروی هوایی آمریکا نیاز به جایگزینی برای هواپیماهای قدیمی مانند A-1 Skyraider را احساس کرد که در جنگ ویتنام آسیب‌پذیری‌های زیادی نشان داده بودند. برنامه Attack Experimental (A-X) در سال ۱۹۶۶ شروع شد و درخواست پیشنهادها در سال ۱۹۷۰ صادر گردید، با تمرکز بر هواپیمایی که بتواند با سرعت حداکثر ۴۶۰ مایل در ساعت، برد مأموریت ۲۸۵ مایل و ظرفیت حمل ۱۶۰۰۰ پوند بار خارجی عمل کند. Fairchild در رقابت با Northrop برنده شد و اولین پرواز نمونه اولیه YA-10 در ۱۰ مه ۱۹۷۲ انجام گرفت. تولید کامل از سال ۱۹۷۵ آغاز شد و اولین واحد عملیاتی در سال ۱۹۷۶ تحویل گردید. تا سال ۱۹۸۴، مجموعاً ۷۱۶ فروند ساخته شد. این هواپیما بر پایه تجربیات جنگ ویتنام ساخته شده بود، جایی که هواپیماهای موجود مانند F-4 Phantom II برای مأموریت‌های کم‌ارتفاع و طولانی‌مدت مناسب نبودند. نسخه OA-10 برای کنترل هوایی پیشرو (FAC-A) استفاده می‌شود و تفاوت اصلی آن عدم حمل مهمات GAU-8 در برخی مأموریت‌ها است. توسعه شامل چالش‌هایی مانند آزمایش‌های خستگی سازه بود که با تقویت بال‌ها حل شد، و هزینه هر واحد حدود ۹.۸ میلیون دلار (در دلارهای ثابت سال ۱۹۹۸) تخمین زده می‌شود. 

طراحی و ویژگی‌های فنی

طراحی A-10 بر پایه دوام و پایداری در محیط‌های پرخطر تمرکز دارد، با قاب هوایی که حول توپ ۳۰ میلی‌متری GAU-8 Avenger ساخته شده است. این هواپیما دارای بال‌های مستقیم با مساحت ۵۰۶ فوت مربع است که امکان مانورپذیری عالی در سرعت‌های پایین و ارتفاع کم را فراهم می‌کند، با نسبت جنبه بال بالا و ایلرون‌های بزرگ که تقریباً ۵۰ درصد طول بال را پوشش می‌دهند و می‌توانند به عنوان deceleron عمل کنند.

بدنه از مواد مقاوم مانند پنل‌های honeycomb ساخته شده و بسیاری از قطعات مانند موتورها و ارابه فرود چپ و راست قابل تعویض هستند. برای افزایش بقا، حدود ۱۲۰۰ پوند زره تیتانیومی اطراف کابین خلبان و سیستم‌های حیاتی قرار دارد که مانند یک "وان حمام" عمل می‌کند و می‌تواند در برابر گلوله‌های ۲۳ میلی‌متری و برخی ترکش‌های ۵۷ میلی‌متری مقاومت کند.

سیستم‌های هیدرولیک دوگانه با پشتیبان مکانیکی دارد و می‌تواند با یک موتور، نیمی از دم، یک بالابر یا نیمی از بال پرواز کند. موتورهای General Electric TF34-GE-100A توربوفن با نسبت بای‌پس بالا (۶:۱) و نیروی رانش هر کدام ۹۰۶۵ پوند، امضای حرارتی پایینی دارند و در موقعیت بالایی قرار گرفته‌اند تا از آسیب زمینی در امان باشند.

ابعاد هواپیما شامل طول ۵۳ فوت و ۴ اینچ، عرض بال ۵۷ فوت و ۶ اینچ، ارتفاع ۱۴ فوت و ۸ اینچ، وزن خالی ۲۴۹۵۹ پوند، وزن ناخالص ۳۰۳۸۴ پوند (برای مأموریت CAS تا ۴۷۰۹۴ پوند) و حداکثر وزن برخاست ۵۱۰۰۰ پوند است. سرعت حداکثر ۳۸۱ گره دریایی (۴۳۹ مایل در ساعت) در سطح دریا، سرعت کروز ۳۰۰ گره دریایی، سرعت واماندگی ۱۲۰ گره دریایی، برد رزمی ۲۵۰ مایل دریایی با لوترینگ ۱ ساعت و ۵۳ دقیقه در ارتفاع ۵۰۰۰ فوت، برد فرری ۲۲۴۰ مایل دریایی، سقف پرواز ۴۵۰۰۰ فوت، نرخ صعود ۶۰۰۰ فوت در دقیقه و بارگذاری بال ۹۹ پوند بر فوت مربع است.

ظرفیت سوخت داخلی ۱۱۰۰۰ پوند است و ارابه فرود جلو به سمت چپ داده شده تا فضای توپ را فراهم کند. این طراحی اجازه عملیات از باندهای کوتاه و ناهموار نزدیک خط مقدم را می‌دهد و قابلیت فرود اضطراری با چرخ‌های بیرون‌زده را دارد.

تسلیحات و سیستم‌های تسلیحاتی

تسلیحات A-10 بر پایه توپ اصلی GAU-8/A Avenger متمرکز است، یک توپ چرخان هفت‌لوله هیدرولیکی ۳۰×۱۷۳ میلی‌متری که نرخ آتش ۳۹۰۰ گلوله در دقیقه دارد (قابل تنظیم به ۲۱۰۰ یا ۴۲۰۰) و می‌تواند تا ۱۳۵۰ گلوله (معمولاً ۱۱۷۴) حمل کند، با دقت ۸۰ درصد در دایره‌ای به قطر ۴۰ فوت از فاصله ۴۰۰۰ فوت. این توپ برای نفوذ در زره تانک‌ها با گلوله‌های اورانیوم ضعیف‌شده طراحی شده و می‌تواند اهداف را از زاویه ۳۰ درجه نابود کند.

علاوه بر توپ، ۱۱ نقطه سخت (۸ زیر بال و ۳ زیر بدنه) با ظرفیت ۱۶۰۰۰ پوند وجود دارد که می‌تواند موشک‌های AGM-65 Maverick (تا ۶ فروند، هدایت تلویزیونی یا فروسرخ)، موشک‌های AIM-9 Sidewinder برای دفاع هوایی، راکت‌های Hydra 70 میلی‌متری (در غلاف‌های LAU-61/68/131، تا ۱۹ یا ۷ فروند در هر غلاف، شامل نسخه‌های لیزری APKWS)، بمب‌های سری Mark 80 (مانند Mk-82 ۵۰۰ پوندی یا Mk-84 ۲۰۰۰ پوندی)، بمب‌های خوشه‌ای CBU-87/89/97، بمب‌های هدایت‌شونده لیزری Paveway، JDAM، بمب‌های هدایت‌شونده GPS مانند GBU-39، بمب‌های سرشی AGM-154، بمب‌های آتش‌زا Mk-77، مین‌های پراکنده و تانک‌های خارجی ۶۰۰ گالنی برای افزایش برد حمل کند.

سیستم‌های الکترونیکی شامل غلاف‌های هدف‌گیری AN/AAQ-28 LITENING یا AN/AAQ-33 Sniper برای عملیات شبانه و همه‌آب و هوایی، غلاف‌های اختلال الکترونیکی AN/ALQ-131/184، سیستم‌های ناوبری اینرسی، GPS، نمایشگرهای چندمنظوره، HOTAS، Link 16، سیستم LASTE برای تحویل دقیق مهمات، عینک‌های دید شبانه و سیستم‌های ضدپدافند مانند فلرهای فروسرخ و چف هستند. نسخه A-10C با ارتقای Precision Engagement، قابلیت استفاده از مهمات هوشمند را افزایش داده و اجازه عملیات دقیق‌تر در شرایط بد آب و هوایی را می‌دهد.

عملکرد عملیاتی و کارایی در نبردها

جنگنده A-10 در عملیات‌های متعدد عملکرد برجسته‌ای از خود نشان داده و به عنوان یکی از مؤثرترین هواپیماها در نقش پشتیبانی هوایی نزدیک (CAS) شناخته می‌شود. در جنگ خلیج فارس (۱۹۹۱)، ۱۳۲ فروند A-10 بیش از ۸۱۰۰ سورتی پرواز انجام دادند و نرخ قابلیت مأموریت ۹۵.۷ درصد را ثبت کردند. این هواپیماها ۹۰ درصد موشک‌های Maverick را پرتاب نمودند و دو هلیکوپتر عراقی را با توپ GAU-8 نابود کردند، در حالی که تنها چهار فروند به دلیل موشک‌های سطح به هوا از دست رفتند.

در بالکان (۱۹۹۴-۱۹۹۹)، بیش از ۱۰۰۰۰ گلوله ۳۰ میلی‌متری شلیک شد و خودروهای ضدتانک و توپخانه دشمن نابود گردید. در افغانستان (۲۰۰۲-۲۰۱۴) و عراق (۲۰۰۳-۲۰۱۱)، ۶۰ فروند A-10 در مراحل اولیه مستقر شدند و ۳۱۱۵۹۷ گلوله شلیک کردند با نرخ قابلیت حدود ۸۵ درصد. در عملیات علیه داعش (۲۰۱۴-۲۰۱۵)، این هواپیما ۱۱ درصد از سورتی‌های پرواز را به خود اختصاص داد و تانکرهای نفتی و اهداف کلیدی را هدف قرار داد. اخیراً در سوریه (۲۰۲۴-۲۰۲۶)، A-10 در عملیات‌هایی مانند Hawkeye Strike علیه اهداف داعش شرکت کرد و در سال‌های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ نیز در حملات تلافی‌جویانه و پشتیبانی از نیروهای زمینی علیه مواضع داعش و دیگر تهدیدها فعال بود. همچنین در یمن (۲۰۲۵)، A-10ها در چارچوب افزایش حضور آمریکا در منطقه و مقابله با حوثی‌ها مستقر شدند، هرچند تمرکز اصلی عملیات هوایی علیه حوثی‌ها بر دیگر پلتفرم‌ها بوده است.

کارایی برجسته A-10 در لوترینگ طولانی (تا ۲ ساعت)، عملیات در ارتفاع پایین (۱۰۰-۵۰۰ فوت) و نابود کردن اهداف زرهی با دقت بالا با استفاده از توپ GAU-8 است، اما در برابر پدافند هوایی مدرن آسیب‌پذیر بوده و مواردی از آتش دوستانه (مانند حدود ۱۰ مورد در افغانستان و عراق) گزارش شده است. در مجموع، A-10 بیش از ۱۹ درصد از سورتی‌های پشتیبانی نزدیک هوایی در عراق و افغانستان (۲۰۰۶-۲۰۱۳) را پوشش داد و نرخ بقای بیش از ۸۵ درصد در محیط‌های نبرد داشته است. این هواپیما با دوام بالا و توانایی ادامه مأموریت حتی پس از آسیب‌های سنگین، همچنان نماد حمایت از نیروهای زمینی به شمار می‌رود.

وضعیت فعلی و آینده

تا فوریه ۲۰۲۶، حدود ۲۷۰ فروند A-10C در خدمت نیروی هوایی آمریکا باقی مانده‌اند، عمدتاً در واحدهای گارد ملی و ذخیره، با کاهش از ۲۸۲ فروند در سال ۲۰۱۷. ارتقاهای کلیدی شامل برنامه HOG UP برای رفع خستگی بال (با تعویض بال‌های جدید توسط بوئینگ تا سال ۲۰۱۳، که عمر را تا ۲۰۴۰ تمدید می‌کند) و Precision Engagement (۲۰۰۵-۲۰۱۱) برای اضافه کردن قابلیت‌های همه‌آب و هوایی، نمایشگرهای دیجیتال، غلاف‌های هدف‌گیری و مهمات هوشمند است. 

برنامه بازنشستگی این جنگنده بارها به تعویق افتاده؛ کنگره در سال‌های ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ اجازه بازنشستگی ۲۱ و ۴۲ فروند را داد اما عملا اجازه بازنشستگی کامل این جنگنده را صادر نکرد. نیروی هوایی در نظر دارد ای 10 تاندربولت را تا سال ۲۰۲۸-۲۰۲۹ با جنگنده F-35 جایگزین کند، اما این موضوع بستگی به این دارد که جنگنده اخیر بتواند قابلیت‌های پشتیبانی نزدیک را به اثبات برساند.

جایگزین کردن جنگنده A-10C هنوز چالش بزرگ نیروی هوایی آمریکا زیرا این هواپیما به نسبت قدیمی است اما تاکنون هیچ جنگنده‌ای نتوانسته کارآیی خاص را بازتولید کند. جالب اینجاست که آمریکا این جنگنده را در اختیار هیچ کشور دیگری قرار نداده است.