همه آثار به جا مانده از عمران صلاحي نبايد منتشر شود
«زماني كه «طنز در اشعار عمران صلاحي» را به عنوان پاياننامه در كارشناسي ارشد نگارش ميكردم، توفيقي اجباري بود تا تمام سرودههاي وي، اعم از اشعار فارسي و تركي را كه به شكل كتاب منتشر شده بودند، مورد بررسي قرار دهم. پيش از آن تاريخ، اكثر شعرهاي صلاحي را در گزيدههاي شعري خوانده بودم كه يكي از بهترين آنها، گزينه انتشارات مرواريد است كه در سال 82 توسط خود شاعر برايم ارسال شده بود.
در اين مجموعه روند حركتي زباني و فكري شاعر براي خواننده ترسيم شده است و ميتوان تطور زباني و فرمي شاعر را مشاهده كرد. به جز اين گزينه، دو مجموعه «هزار و يك آينه» (مجموعه شعر سپيد، نشر سالي، 1380) و «آينا كيمي» (مجموعه شعر سپيد تركي با ترجمه خود شاعر، نشر نگاه امروز، 1380) را داشتم و به طور كامل، آنها را مطالعه كرده بودم.
زماني كه قرار شد تمام كتابهاي منتشرشده صلاحي را بررسي كنم، فرصتي بود تا به جاي گزيده، تمام شعرها را بخوانم. البته برخي از مجموعهها مثل «هفدهم» (نيلوفر، 1358) كه بيشتر در حال و هواي آن سالها نوشته شده بود ناياب بود و به دستم نرسيد و ناگزير به معدود شعرهايي كه در گزينهها آمده بود، بسنده كردم.
عمران صلاحي تا همين اواخر در مصاحبههايش عنوان ميكرد كه به اندازه 40 مجموعه، شعر كتابنشده دارد؛ كه در اين بين، برخي به مرور در نشريات چاپ شدهاند و بعضي اصلا تا به حال جايي ارائه نشدهاند. همزمان با ارائه پاياننامهام (تابستان 89) در خبرها خواندم كه گزينهاي از اشعار منتشرنشده شاعر در دست چاپ است. خيلي سعي كردم تا نسخهاي را قبل از انتشار به كمك خانواده و ناشر كتاب، به دست بياورم كه موفق نشدم و ناچار به هر آنچه كه در دست داشتم، بسنده كردم.
دو مجموعه آخر عمران صلاحي، «آنسوي نقطهچينها» (1385، ثالث) و «در يك زمستان (1386، نويد شيراز) بودند كه دومي شعرهاي كتابنشده شاعر از دهه 60 تا 80 بود. اولي هم به محض مرگ شاعر به بازار آمده بود كه بعد از يك سال به چاپ دوم رسيد. در بررسي اين دو كتاب ميتوان ديد كه اتفاقا اين دو مجموعه جزو كارهاي نسبتا ضعيف صلاحي محسوب ميشوند كه خود شاعر در اين سالها به تدوين آنها دست نزده بود.
نيمه دوم سال 89 سه كتاب از صلاحي چاپ شد: «پشت دريچه جهان» (شعرهاي چاپنشده، نشر مرواريد ـ در اين كتاب 271 شعر در 350 صفحه آمده است)، «در زير آسمان مزامير» (سرودههاي سال 67، 136 صفحه، نشر امرود) و «من ودا ميخوانم» (سرودههاي سال 63، 99 صفحه، نشر امرود). با نگاهي به اين سه كتاب، بخصوص كتاب «پشت دريچه جهان» كاملا مشهود است كه اين شعرها قابل قياس با مجموعههاي قبلي نيستند و عموما شعرهاي متوسطي هستند كه خود شاعر ميتوانسته در آن سالها، اينها را در كتابي بگنجاند و اين كار را نكرده. كسي چه ميداند؛ شايد اگر خود او هم زنده بود، باز اين مجموعه منتشر ميشد!
اما بعد از اين همه مقدمهچيني، نكتهاي را كه ميخواهم به آن اشاره كنم، نه فقط درباره عمران صلاحي است، كه به نوعي همه شاعران و نويسندگان با آن به نوعي درگير هستند و آن چيزي نيست جز: «وسوسه انتشار همه آثار»! اين اتفاق بخصوص زماني رخ ميدهد كه شاعر اندكي اسم درميكند و ناشر به بركت نام او، كتابهايش را به چاپ چندم ميرساند.
گاه اين بيماري، پنهان است؛ به طوري كه شاعر خودش حي و حاضر است و براي اينكه به سفارش ناشر عمل كرده باشد، سعي ميكند به توليد انبوه شعر بپردازد تا به طور متوسط، هرساله يك مجموعه شعر جديد از او منتشر شود. درست است كه اين دست شاعران و ناشران، به بركت وجود يكسري علاقهمندان كتابخوان و البته كتابخر و همچنين به لطف پخش و غرفه ناشران در نمايشگاهها و گاه به مدد فروش به ارشاد، ميتوانند هزار نسخه را بفروشند و حتي پُز ِ چاپهاي بعدي را بدهند؛ اما اين اتفاق، به قيمت پايين آمدن كيفيت كلي آثار شاعر ميشود. بسيار كمند شاعراني كه مجموعه اشعارشان (همه دفترها با هم) يكدست باشد و تفاوت كيفيت شعرها زمين تا آسمان نباشد.
در طول تاريخ ادبيات، حافظ جزو معدود شاعراني است كه دست به گزينش اشعارش زده است و نه هر آنچه را كه سروده، بلكه بهترينها را انتخاب كرده است و آنچه امروز به دست ما رسيده، عموما اشعاري قوي و يكدست است. حافظ با درايت تمام اين كار را زماني انجام داده كه افتخار شاعران آن زمان به داشتن ديوانهاي قطور بوده و كثيرالشعر بودن نوعي هنر محسوب ميشده؛ در حالي كه حافظ علاوه بر گلچين كردن غزلهايش، آنها را گاه جرح و تعديل كرده و از همينروست كه امروز جزو برجستهترين غزلسرايان فارسي است.
با گراميداشت پنجمين سالگرد درگذشت عمران صلاحي، كه در خصوص ابعاد مختلف شعر و نثرش در چند مقاله، مطالبي عرضه كرده و خواهم كرد، يادداشتم را با عين جملاتي كه در پاياننامهام در خصوص «ضرورت چاپ همه اشعار» آورده بودم، به پايان ميرسانم: «اگر شاعري 40 مجموعه آماده چاپ دارد، بايد در انتخاب و چاپش دقت كند، حتي اگر اين فرد عمران صلاحي باشد. عمران به گفته خودش، در نوشتن شعر زور نميزد و سختگيري نميكرد. به نظر من، تا اينجاي كار هيچ ايرادي ندارد؛ اما آنجا كه پاي چاپ و نشر پيش ميآيد، لازم است كه شاعر وسواس لازم را به خرج دهد. لزومي ندارد يك شاعر همه شعرهاي زندگياش را چاپ كند؛ بلكه همواره بايد به گزينش و چينش آثارش بپردازد و بهترينها را دستچين كند و بقيه را در گوشه دنجي براي خودش نگه دارد يا اگر دلش آمد، آنها را دور بريزد!
از اين نكته نبايد غافل ماند و بايد همواره به كيفيت آثار توجه كرد. اينكه هر چه از عمران صلاحي به جا مانده، با نام آثار منتشرنشده او، آنها را كتاب كنيم و به بازار دهيم، ميتواند به كليت شاعرانگي وي آسيب وارد كند؛ كاري كه خانواده بيژن نجدي با وي و آثارش كردند و هر آنچه را كه از وي بهجا مانده بود ـ و لو به صورت نيمهكاره ـ كتاب كردند و در اين ميان فقط به فروش آثار توجه داشتهاند؛ در حاليكه حجم زيادي از آثار ضعيف و نامرغوب ميتواند در كل، جايگاه ادبي يك شاعر يا نويسنده را تنزل دهد.»