«فارن افیرز» 'گزارش داد:
اردوغان، سوار بر موج تحولات خاورمیانه
استیون کوک
فرارو- سفر اخیر نخست وزیر ترکیه به مصر، تونس و لیبی تلاشی است در جهت جبران تناقضات سیاسی گذشته این کشور و مهمتر از آن متقاعد کردن مردم ترکیه در اینکه کشورشان به عنوان قدرت اول منطقه نقش مهمی را در خاورمیانه جدید بازی خواهد کرد.
در هفته جاری هزاران تن از مردم مصر در حالی که پلاکارت هایی از تصاویر نخست وزیر ترکیه را با خود به همراه داشتند از ورود رجب طیب اردوغان به خاک این کشور استقبال گرمی به عمل آوردند. جمعیت حاضر در حالی که پرچم های ترکیه و مصر را حمل می کردند، شعارهایی با محتوای «دست در دست هم برای آینده ای مشترک» را سر می دادند. سفر اردوغان، نشانگر اهمیت یافتن فزاینده ترکیه در مسائل منطقه ای می باشد. استقبال گرمی که از او به عنوان قهرمان در فرودگاه به عمل آمد، به او نشان داد که ترکیه به عنوان یک قدرت سازنده، جایگاه ویژه ای در سمت و سو دادن به تحولات منطقه دارد.
بسیاری از اقدامات و تجربیات سیاسی اردوغان در ترکیه به نظر می رسد در کشورهای مصر، تونس و لیبی نیز مورد استفاده قرار گیرد. عملکرد حزب عدالت و توسعه (آ.ک.پ)هم برای اسلام گرایان و هم برای لیبرال های عرب از جذابیت زیادی برخوردار است. عملکرد این حزب برای اسلام گرایان، سرفصل جدیدی را ارائه می دهد، اینکه چطور می توان بر موانع مشارکت سیاسی غلبه و بازسازی فضای پرکشمکش جامعه را مدیریت کرد. برای لیبرال ها نیز اتخاذ چنین سیاستی می تواند به آنها نشان دهد که حتی یک حزب مذهبی نیز می تواند اصول لیبرالیستی را پذیرفته و با آن پیش رود.
در نتیجه سیاست حزب (آ.ک.پ) می تواند در راستای حل و فصل یکی از مشکلات سیاسی جهان اسلام قدم مثبتی بردارد: مشکلاتی که شهروندان کشورهای مسلمان همچنان با آن درگیر هستند و اغلب مجبورند بین خودکامگی رژیم استبدادی حاکم و وعده های کاذب حکومت بنیادگرایان دینی که ممکن است جایگزین اولی شود یکی را انتخاب کنند.
بنابراین مصر، تونس و لیبی، می توانند الگویی از سیاست حزب عدالت و توسعه را به منظور غلبه بر مشکلات پیش رو، به شهروندان خود ارائه دهند. به طور قطع حزب اخوان المسلمین در مصر، ابتدا نسبت به استراتژی حزب عدالت و توسعه جانب احتیاط را پیشه کرده بود، همچنین لیبرال ها و ملی گرایان نیز در این خصوص محتاطانه عمل می کردند. اما پس از آنکه اردوغان، پیش از دیگر رهبران عرب، رئیس جمهور سابق مصر حسنی مبارک را دعوت به مذاکره در جهت صلح و سازش کرد، سیاست گذاریهای ترکیه بیش از پیش مورد توجه جهان عرب قرار گرفت. به طوری که اکنون بسیاری از شاخه های سیاسی اخوان المسلمین مانند احزاب کنونی مصر، که شامل جوانان فعال بیست تا سی ساله می باشند، صراحتا اعلام کرده اند که خواستار تقلید از حزب عدالت و توسعه می باشند.
تاثیر سیاست های اتخاذ شده توسط ترکیه به حدی بود که «عبدالمنعم ابوفتوح» چهره شاخص و کاندیدای اخوان المسلمین برای ریاست جمهوری صراحتا خود را «اردوغان مصر» نامید. فراتر از جهان بینی جذاب و عمیق حزب حاکم (آ.ک.پ)، ترکیه می تواند در سطح کاربردی تری به خاورمیانه جدید کمک کند. سیاست های واشنگتن با شکست مواجه شده است و همچنان با بحران های بالقوه و غیرمنتظره دست و پنجه نرم می کند. اروپا نیز همچنان به ایالت متحده بدهکار است و در سر و سامان دادن به حوادث منطقه (بهار عرب) ناتوان است.
اما ترکیه با رشد سریع اقتصادی و روحیه کارآفرینی خود می تواند آنچه را که مصر و تونس و لیبی به دنبال آن هستند برآورده سازد و پاسخ گوی نیاز آنان به سرمایه گذاری باشد. کشورهای خلیج فارس که متعهد به پرداخت میلیاردها دلار به مصر شده اند، تنها مقدار اندکی از تعهدات خود را به وزارت دارایی مصر پرداخت کرده اند. مصری ها همچنین نسبت به شروط محافظه کارانه عربستان و کمک های قطر و امارت محتاط و مراقب هستند. در این بین ترکیه برای سرمایه گذاری در این کشورها به تنهایی جسارت لازم را از خود نشان داده است.
اکنون، اگر اردوغان و حزب عدالت و توسعه برای خاورمیانه جدید کارآمد به نظر آید، به خاطر تمام نبوغ و خلاقیتی است که به عنوان یک سیاستمدار بکار برده است و همچنین به خاطر این است که تنها در زمان هایی و نه بیشتر دچار اشتباهات و ابهامات سیاسی و استراتژیک بوده است.
برخی مواضع همراه با تعصب اردوغان در طول شورش های جهان عرب، اشتباه فاحشی بود که در چنین لحظات سرنوشت سازی می توانست از او سر بزد. اردوغان هر چند برای مصر یک قهرمان محسوب می شود، اما او به شدت در لبیی دچار اشتباه شد، و برای اولین بار در برابر ماموریتی که به رهبری ناتو به جهت حفاظت از غیر نظامیان در مقابل وحشیگری معمرقذافی صورت می گرفت، موضعی منفعلانه اتخاذ کرد و تا انتها در برابر تصمیم ناتو مصرانه مقاومت ورزید.
قذافی تا چندی قبل امتیاز ساخت و ساز و پروژه هایی دیگر را به شرکت های ترکی واگذار کرده بود و آنها هم مبلغی حدود 23 میلیارد دلار در آنجا سرمایه گذاری کرده بودند. چنین حجم عظیمی از سرمایه گذاری توسط ترکیه در لیبی به وضوح آشکار می سازد که چه چیز ترکیه را وادار ساخت که در برابر شورش های لیبی مواضعی محافظه کارانه اتخاذ کند.
به نظر می رسد آنکارا بیش از حد به دنبال منافع اقتصادی، دیپلماتیک و سیاسی خود در سوریه باشد. اما این بار اردوغان در تشخیص شرایط، خوب عمل کرده است و اعتقاد دارد که می تواند بشار اسد، رئیس جمهور سوریه را به انجام اصلاحات متقاعد سازد. حتی با وجود اینکه اردوغان در طول تابستان الفاظی همچون کشت و کشتار و جنگ و خونریزی را درباره سوریه را بکار برد، باز هم برای در قدرت باقی ماندن بشاراسد تمام پل ها را خراب نکرد.
این گواهی بر بداقبالی سیاستها در خاورمیانه است که هیچ کشوری در جهان عرب نمی خواهد که به طور علنی سیاستهای متناقض ترکیه را زیر سئوال برد، دلیل این امر هم مصونیت دیپلماتیکی است که اکنون ترکیه به دلیل مواضع ضداسرائیلی شدید خود و همچنین حمایت آشکارش از به رسمیت شناختن دولت فلسطین، در جهان عرب برخوردار است. هر چند سخنرانی اردوغان در اتحادیه عرب با مخالفت غربیها مواجه شد، اما این اعتراض در مقایسه با پذیرش اهداف سیاسی او از سوی کشورهای عرب به چشم نمی آمد.
در واقع اهمیت خاورمیانه برای ترکیه بسیار مهمتر از نقشی است که ترکیه برای خاورمیانه ایفا خواهد کرد. در ماه ژوئن گذشته، حزب عدالت و توسعه در انتخابات پارلمان موفق شد، 49.95 درصد آراء را به خود اختصاص دهد و برای سومین بار پیروز انتخابات گردد. برخی از کارشناسان غربی و ترکیه بر این باورند که اردوغان چهره سیاسی مستقلی است و احتیاج ندارد که به منظور شفاف سازی مواضع سیاسی خود در اتحادیه عرب به سخنرانی بپردازد. در واقع نخست وزیر ترکیه، عمیقا از نارضایتی احزاب اسلام گرا در دوره های پیشین نسبت به نظام سیاسی سکولار ترکیه واقف بوده است و در نتیجه، او همیشه در یک مبارزه دایمی با احزاب سکولار قرار خواهد داشت.
هیئت همراه اردوغان در سفر خود به مصر، تونس و لیبی با استقبال گرم شمار زیادی از مردم مواجه شدند، این سفر باعث شده به اردوغان لقب «پادشاه جدید جهان عرب» بدهند، شعارهایی که شنیدنش رضایت خاطرمقامات بلند پایه ترک را به همراه داشته است. مرکزیت یافتن آنکارا در خاورمیانه و پذیرش آشکار آنکارا از سوی جهان عرب، به سادگی مهر تاییدی است بر سیاست های اردوغان و حزب عدالت و توسعه، سیاست های که ترکیه را برای مدتی می تواند به عنوان یک کشور مرفه، قدرتمند و دموکراتیک و تاثیرگذار در جهان اطراف خود معرفی کند.
سیاست خارجی کشورها انعکاس دهنده فرصت ها و محدودیت های داخلی رهبرانشان می باشد. اما سفر اردوغان به خاورمیانه نه تنها به دلیل ضرورت های سیاسی درون مرزی نبود، بلکه به دلیل ضرورت جبران اشتباهات اولیه آنکارا در خصوص مسایل مربوط به لیبی و سوریه بود. نخست وزیر ترکیه به عنوان سازماندهنده فعلی حزب عدالت و توسعه، به خوبی آگاه است که استقبال کنندگان خیابانی از او چه می خواهند. او در پی کسب منافع سیاسی در آینده پیش روست که او را نه تنها به مقام رفیعی در جهان عرب که در داخل ترکیه نیز خواهد رساند.