ميخائيل گوباچف:
درس هايی از تلاش برای كودتا در شوروی سابق
واشنگتن پست
فرارو- سرویس بین الملل؛ مطلب ميخائيل گوباچف - آخرين رييس جمهور شوروي سابق و رييس كنوني "بنياد بين المللي براي مطالعات اقتصادي و سياسي" مستقر در مسكو - را در روزنامه واشنگتن پست در زیر میخوانید:
بيست سال پيش در چنين روزهايي، گروهي از اعضاي دفتر سياسي حزب كمونيست و مقامات دولت شوروي اقدام به كودتا كردند. آنها يك "كميته براي وضعيت اضطراري" كه برخلاف قانون اساسي بود تشكيل دادند، رييس جمهور را در انزوا قرارداده و او را از قدرت بركنار كردند.
رويدادهاي ماه اوت در آن سال، نتيجه ي منازعات شديد سياسي در حين آخرين مرحله در تلاش هاي ما براي ايجاد اصلاحات در شوروي بود.
در طول سال هاي پرسترويكا، تغييرات مهمي كشورمان را دچار تحول كرد. مردم از گلاسنوست، انتخابات آزاد و رقابتي و آغاز گذار به اقتصادهاي بازارحمايت كردند. ولي ديوان سالاري حاكم بر حزب كمونيست و دولت در نهايت موجب گرديد كه آن تغييرات را تهديدي به موقعيت خود تلقي كنند.
تغييرات با آن مقياس در كشوري به آن گستردگي، چند مليتي، نظامي و مستبد كار آساني نبود.
اعتراف مي كنم كه ما رهبران پرسترويكا نيز اشتباهاتي را مرتكب شديم. ما در انجام اصلاحات در حزب كمونيست دير اقدام كرديم و اين باعث شد به جاي آن كه اصلاحات موتوري براي پرسترويكا باشد به ترمزي براي آن تبديل شد. اعضاي دفتر سياسي مرا به عنوان دبير كل آن مورد حمله قرار دادند و اين حملات در نشست كميته مركزي حزب در آوريل 1991 به نقطه اوج خود رسيد و من استعفاي خود را اعلام كردم.
اعلام استعفا موجب تعجب سازمان دهندگان مبارزه عليه من گرديد. آنها فكر مي كردند كه مي توانند مرا به تأييد اقدامات اضطراري براي حل و فصل مسائل سختي كه در فرايند اصلاحات با آنها مواجه بوديم مجبور كنند. دفتر سياسي پس از برگزاري نشستي چند ساعته از من خواست كه استعفاي خود را پس بگيرم و به نشست مزبور بازگردم. اكنون فكر مي كنم كه اشتباه كردم با درخواست آنها موافقت كردم. بايد كار را تمام مي كردم زيرا تلاش براي بركناري من به روش هاي گوناگون در جريان بود.
در ژوئيه، نخست وزير والنتين پاولوف، وزير دفاع ديميتري يازوف و رييس كا گ ب ولاديمير كريچكوف از مجلس خواستند برخي از اختيارات رييس جمهور را به نخست وزير تفويض كند. آنها اين كار را در غياب من كردند: من در جلسه اي از كميسيون تدارك براي "پيمان جديد اتحاد" بين جمهوري هاي شوروي در محل اقامت رسمي رييس جمهور حضور داشتم.
روز بعد به مجلس گفتم كه با "راه حل هاي اضطراري" مخالف هستم و اعضاي آن از من حمايت كردند.
در يك مبارزه سياسي آشكار، مخالفان پرسترويكا نبرد را باختند. مردم به شهروندان تبديل شدند ؛ آنها از تغييرات حمايت كردند. ما يك برنامه اقتصادي ضد بحران آماده كرده بوديم كه تمامي جمهوري هاي شوروي و از جمله جمهوري هاي بالتيك آماده بودند آن را به اجرا در آورند. قرار بود پيش نويس پيمان اتحاديه در 20 اوت به امضا برسد و كنگره ويژه ي حزب در پاييز برگزار شود و احتمال داشت كه حزب بين اصلاح طلبان و محافظه كاران تقسيم شود.
قرار بود بعد از امضاي پيمان اتحاديه ، انتخابات برگزار كنيم و تغييرات مهمي در رهبري شوروي برنامه ريزي كرده بوديم. من اين موضوع را قبل از رفتن به يك مرخصي كوتاه به كريمه در اوايل ماه اوت با رييس جمهور روسيه بوريس يلتسين و رييس جمهور قزاقستان نور سلطان نظربايف در ميان گذاشته بودم.
به خاطر نبردهاي سختي كه طي چندين ماه داشتم، از پا در آمده بودم ولي مقاومت نيروهاي مرتجع را دست كم گرفته بودم. مي بايست مرخصي خود را به تعويق مي انداختم.
در 18 اوت، تلفني با دستيارانم و با يلتسين صحبت كردم تا جزييات مربوط به مراسم پيمان اتحاديه را نهايي كنم. قرار بود 19 اوت به مسكو بازگردم و در مراسم امضاي پيمان شركت كنم ولي گروهي ناخوانده در محل اقامت من حضور يافتند. دقايقي قبل از ورود هيأت طراحان كودتا ، تمامي خطوط تلفن قطع شد. كاملا در انزوا قرار گرفته بودم. پر واضح بود كه مخالفان من در دفتر سياسي و در دولت مسير كودتا را برگزيده بودند.
به خانواده ام گفتم كه اوضاع كنوني خطرات بزرگي را متوجه كشور و ما كرده و نمي دانم كه اوضاع به چه صورت پايان خواهد يافت. گفتم كه با هرگونه برخوردي با آن افراد موافق نيستم. همسرم رئيسه و خانواده ام گفتند كه هر اتفاقي بيافتد در كنارم خواهند ايستاد.
هيأت كودتا از من خواستند كه قدرتم را به طور موقت به معاونم گنادي يانايف تفويض كنم و يا استعفا دهم. من اكيدا مخالفت كردم و خواستار تشكيل جلسه كنگره نمايندگان ملت و يا نشست شوراي عالي شدم.
بعضي ها گفتند كه سعي داشتم وقت كشي كنم و اميدوار بودم كه صرف نظر از اين كه اوضاع به چه صورت خواهد شد، پيروز شوم؛ اين گونه ادعاها كذب است و افترا آميز.
پاسخ من به كودتاگران اولين ضربه را به طرح هاي آنها وارد كرد. اين حقيقت نيز به همان اندازه مهم بود كه آنها در مرعوب ساختن مردم ناتوان بودند. جامعه ما آموخته بود كه مقاومت كند، اعتراض نمايد و تقاضا داشته باشد. رييس جمهور يلتسين موضعي قوي اتخاذ كرد و توطئه براندازي را محكوم كرد و اقدام توطئه گران را كودتا ناميد. اقدامات يلتسين را در آن روزها مورد قدرداني قرار دادم و ستودم.
شركت كنندگان در توطئه گفتند كه مي خواستند اتحاديه را نجات دهند و برخي هنوز اين چنين مي گويند. ولي همان گونه كه در ابتدا گفتم، آنها در نهايت ، كشور را ويران كردند. با وجودي كه كودتا سه روز بعد سقوط كرد، ولي به اصل يك كشور مشترك آسيب رساند و تعجيل جمهوري ها براي رسيدن به اتحاديه را سرعت بخشيد- روندي كه رهبران روسيه مدت ها قبل از توطئه مزبور آغاز كرده بودند. جمهوري ها يكي پس از ديگري اعلام استقلال كردند.
وضعيتي كه با آن مواجه بودم حقيقتا بسيار خطير بود. ولي مي توانستيم نشست كنگره نمايندگان خلق را برگزار كنيم. اين كنگره تهيه پيش نويس ديگري از پيمان اتحاديه را بر اساس مفهوم يك كشور كنفدراسيون مورد تصويب قرار داده بود. ما گرفتار همه گونه مشكلي شديم ولي خيلي زود پيش نويس جديدي داشتيم و شروع به عرضه كردن آن به جمهوري ها كرديم.
بار ديگر اين چشم انداز وجود داشت كه مي توانيم با كمك همديگر به اين بحران خاتمه بخشيم. اگر به خاطر برخورد رهبران روسيه، اكراين و بلاروس نبود، امكان داشت كه پيمان جديد قبل از پايان سال 1991 به امضا برسد. اتحاديه مزبور موسوم به اتحاديه كشورهاي مستقل، نجات مي يافت - به شكلي متفاوت و با قائل شدن حقوق بسيار بيشتر براي جمهوري ها.
اگر پيمان به امضا مي رسيد، مطمئن هستم در آن صورت اصلاحات اقتصادي كمتر مشكل مي بود، از سقوط توليدات صنعتي اجتناب مي شد و سقوط خطرناك در سطح زندگي مردم روسيه رخ نمي داد.
طي بيست سال گذشته، روسيه سختي هاي زيادي را متحمل شده است. بهاي آزادي بسيار سنگين تر شد و راه به سوي آن بسيار دشوارتر از آن گرديد كه تصورش را مي كرديم. حتي در حال حاضر، ما تنها در نيمه راه به سوي مردم سالاري پايدار قرار داريم. ولي هيچ راه ديگري نداريم.
سال هاي آينده بايد به ايامي براي حركت شتابان تر به سوي پيش تبديل شود. براي تحقق يافتن آن، بايد همه كساني را كه در جامعه ما از تغييرات بيشتر سياسي، اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي در روسيه حمايت مي كنند متحد سازيم.
معتقدم كه اين امر امكان پذير است. فرصت در پيش روي ما قرار دارد، و نبايد آن را از دست دهيم.