دکتر صادق زیباکلام
نسبت علوم انسانی مدرن با ناهنجاریهای اجتماعی موجود
فرارو- علوم انسانی جدید برآمده از جامعه و مناسبات اجتماعی مدرن است و یکی از اصلی ترین اهداف آن مطالعه، تبیین و واکاوی معضلات و ناهنجاریهای اجتماعی و ارائه راهکارهایی برای حل یا کنترل بحرانهای جامعه است. در مجموع می توان گفت به سامان کردن ساختارها و کارکردهای اجتماعی جوامع مدرن یکی ار مهمترین وظایف علوم انسانی و اجتماعی جدید است. نیاز به علوم انسانی در جوامع جهان سوم که با مسایلی چون رشد بی رویه شهرنشینی، شکافهای طبقاتی، جنسیتی، نسلی، قومی، مذهبی و فقر، مهاجرت، توسعه ناموزون، ناهنجاریهای اجتماعی یا آنومی و... روبرو هستند، بسیار ضروری به نظر می رسد.
جوامع جهان سوم، به طور اخص، در دو فاز به علوم انسانی مدرن نیازمندند: نخست بررسی، تبیین و واکاوی ناهنجاریهای موجود و دوم ارائه راه حل برای کنترل و تقلیل این ناهنجاریها، وب سایت خبری تحلیلی فرارو در همین زمینه مکاتباتی با برخی از اساتید و صاحب نظران حوزه علوم انسانی داشته که در این بخش مقاله دکتر «صادق زیباکلام» نویسنده، پژوهشگر و استاد دانشگاه تهران در رشته علوم سیاسی را می خوانید.
خاطر نشان می سازد که نظرات استادان فن « منردج در فرارو« به معنای تایید آن ها نیست بلکه این نظرات بدان سبب انتشار می یابند که زمینه لازم برای به سامان نمودن علوم انسانی در جهت توضیح و پیش بینی مسایل اجتماعی ( به معنای اعم آن را) فراهم آورند.
فرارو آمادگی کامل دارد تا نظرات مخالف آن چه که نویسنده این اثر مطرح کرده است را بدون کم و کاست منتشر سازد.
در سادهترین شکلش، هدف علوم انسانی را میتوان فهم، تببین و تفسیر کنشهای انسان در دو بعد فردی و اجتماعی تعریف نمود. علوم انسانی به ما کمک میکند تا اعمال و رفتارهای انسان، کنشهای فردی و جمعی او را به علاوه انگیزه یا انگیزههایی که فرد در کنش های فردی یا جمعی اش ممکن است داشته باشند را بتوانیم بفهمیم. حوزه رفتارهای فردی بیشتر در برگیرنده رواشناسی میشود در حالیکه اهمیت، ارزش و اعتبار علوم انسانی بیشتر در برگیرنده کاربردهای عام و اجتماعی آن است.
بگذارید با ذکر یکی دو مثال از جامعه خودمان نوع فعالیتها و عرصههایی که علوم انسانی در آن مشغول میشود را نشان دهیم. از مثالهای گذشته در میگذریم و مثالهایی را میآوریم که به اشکال مختلف مبتلا به جنبههایی از وضعیت امروزی جامعه ایران هستند. همه ما شاهدیم که طلاق ظرف یکی دو دهه اخیر رشد بسیار زیادی در جامعه ایران داشته است. یا لااقل در میان اقشار و لایههای شهرنشین و تحصیلکرده به نظر میرسد که آمار آن بالاتر از سایر بخشها هم میرود. روزگاری بود که در مقایسه میان جامعه ایران و غرب، ما ایرانیان مباهات می کردیم که در غرب بنیان خانواده خیلی سست است و دارد از بین میرود.
دلیل آن را هم آمار بسیار بالای جدایی در غرب از یک سو و بالا رفتن سن ازدواج در آن جوامع می دانستیم. و مباهات می کردیم که بر خلاف جوامع غربی در ایران هم آمار طلاق بسیار پایین بود، هم سن ازدواج. که هر دو مبتنی بر استحکام بنیان خانواده به شمار میروند. اما آیا امروزه که ما در مرداد 1390 به سر میبریم میتوانیم بگوییم که در ایران هم آمار طلاق پایین است هم سن ازدواج؟ واقعیت آن است که آمار طلاق در ایران به شدت ظرف دو دهه اخیر بالا رفته و ایضا سن ازدواح هم در دختران و هم در پسران بیشتر از گذشته شده است.
تحقیق پیرامون این پدیده در حوزه کاری علوم انسانی قرار میگیرد. چرا چنین است و چرا در جامعه ایران این پدیده به وجود آمده است؟ آیا سطع توقعات زنان و مردان ما از یکدیگر و از زندگی زناشویی شان خیلی بیشتر از گذشته شده است؟ آیا مشکلات و مسائل اقتصادی بر زندگی خانوادگی تاثیر گذار است و عامل بالا رفتن طلاق میشود؟ آیا پایین آمدن اعتقادات دینی این وضعیت را به وجود آورده؟ آیا شبکههای ماهوارهای باعث این وضعیت شدهاند؟
شاید هم بالا رفتن تحصیلات زنان در ایران باعث میشود که بر خلاف نسلهای گذشته، امروزه بسیاری از زنان شاغل هستند و از خود درآمد دارند لذا مجبور نیستند که مثل گذشته همه چیز ر ا تحمل کنند. و شاید هم هیچکدام این ها نیست و اسباب و علل و دلایل دیگری باعث این پدید شده. اعتیاد مسائل زنده دیگری است. اینکه اعتیاد در جامعه ایران ظرف یکی دو دهه اخیر افزایش چشمگیری یافته و بدبختانه سن اعتیاد هم خیلی پایین آمده موضوعی شده که صدای بسیاری از مسئولین را هم در آورده است. هر روز صبح دست کم یکی از روزنامهها به این موضوع پرداخته . در گذشته هم البته یک درصدی از جامعه مواد مخدر مصرف می کرد اما چرا این درصد امروز خیلی زیاد تر شده؟ چه اسباب و عواملی این پدیده را رقم زده؟
همه مسائل اجتماعی البته ناگوار نیستند. مسائل سیاسی معمولا اینگونه نیستند و کمتر به آنها به دیده ناهنجاری نگریسته می شود. در عین حال که مسائل سیاسی کمتر وضعیت ناهنجاری بخود میگیرند، مع الوصف ذات تحولات سیاسی بعضا به گونه ای میشوند که برای صاحبنظران علوم انسانی مشغولیت ذهنی زیادی ایجاد می کنند. باز مثالی از جامعه خودمان بیاوریم. در 2 خرداد 1376 یک روحانی نسبتا گمنام توانست در انتخابات ریاست جمهوری 20 میلیون رای بدست آورد. مخالفین وی از آن بهمن و سیل خروشان که برای او به راه افتاد همانقدر در بهت فرو رفته و شگفت زده میشوند که موافقین وی. چه اسباب و عواملی باعث شدند تا 20 میلیون از ایرانیانی که آنروز پای صندوق های رای رفته بودند او را انتخاب کنند؟ اساسا کدامین اقشار ولایه های اجتماعی به سید محمدخاتمی رای دادند و چرا؟
8 سال بعد در تیرماه 1384 مجددا نامزدی که در ابتدا شانس خیلی زیادی برایش نمیرفت بنام محمود احمدی نژاد توانست 17 میلیون رای بیاورد. چگونه میشود در جامعهای که 8 سال قبلش محمد خاتمی توانسته بود آن رای سنگین را بیاورد 8 سال بعدش احمدی نژاد که از بسیاری جهات هیچ شباهت و سنخیتی با خاتمی نداشت موفق میشود 17 میلیون رای آورده و چهره شناخته شدهای مثل اکبر هاشمی رفسنجانی را شکست دهد؟ از این دو این مثال که در عصر و زمانه خود ما اتفاق افتاده بگیریم تا مثالهای بسیار پیچیدهتر در تاریخ معاصر کشورمان.
به عنوان مثال، اگر یک مشاهدهگری یک سال قبل از انقلاب و سقوط رژیم شاه به ایران آمده بود، و همان مشاهدهگر یک سال بعد مجددا به ایران میآمد، باورش نمیشد که این همان ایرانی است که او یک سال پیش از آن بازدید کرده بود. باورش نمیشد که آن جامعه آرام یک سال قبل که در آن صدا از کسی در نمیآمد، نه پلیسی در خیابانهایش به چشم میخورد، نه نا آرامی، نه اعتصابی، نه اعتراضی، نه هیچگونه تظاهرات یا اعتراضی و نه هیچ علامت و آثار دیگری از وجود نارضایتی و بحران در آن وجود نداشت، در کمتر از یکسال آنگونه منفجر شود.
مثال زنده آن امروز جهان عرب و جنبشهای دموکراسیخواهی گستردهای است که کشورهای عربی را یکی پس ار دیگری اینگونه به لرزه در آورده. کنکاش و بررسی در ریشهها و اسباب و عوامل به وجود آمدن این طغیانها و جنبشهای اجتماعی گسترده، حوزه دیگر علوم انسانی است. میتوانیم به سراغ سوالات و پرسشهای حتی پیچیدهتری هم برویم. به عنوان مثال، یکصد سال پیش در ابتدای قرن بیستم یک جنبش سیاسی و اجتماعی گستردهای در ایران بوجود میآید که ما آن را بنام نهضت یا انقلاب مشروطه میشناسیم.
آن انقلاب با اینکه یکصد سال پیش در ایران اتفاق میافتاد و علیرغم آنکه در جامعه ایران آن روز بیشتر از ده درصد جمعیت شهرنشین آن باسواد نبودند، علیرغم آن که هیچ یک از جنبههای مدرنیته در آن هنور وارد نشده بود، نه رادیو، نه سینما، نه کتاب، نه باشگاه و کلوپ سیاسی، نه تحصیلات عالیه، نه دانشگاه، نه دبیرستان در آن هنوز راه نیافته بود، نه کسانی در آن با مغرب زمین آشنا بودند، نه اسباب و وسایلی از آگاهی ایرانیان از جوامع خارج از ایران وجود داشت، و شاید کل جمعیت ان که به فرنگ رفته بودند به چند صد تن هم نمیرسید، مع ذالک و علیرغم همه این نکات، آن انقلاب در مجموع به دنبال ایجاد یک نظام لیبرال دموکراسی به سبک اروپا در ایران بود و عمده خواستههایش ذیل مدرنیته قرار میگرفت.
در همان جامعه ربع قرن بعدش، و علی رغم آنکه در طول آن ربع قرن بسیاری از زنان آن از خانه به در آمده بودند، دارای تحصیلات عالیه و کار می کردند، صداها هزار تن از اعضا آن جامعه از تحصیلات دانشگاهی برخوردار شده بودند و میلیونها نقر دیگر دارای تحصیلات متوسطه بودند، سینما، مجله، روزنامه، رادیو و تلویزیون در کم وبیش هر خانه آن نفوذ کرده بود، هر سال ده ها هزار تن از شهرنشینان آن برای گردش و دیدار به اروپا و آمریکا میرفتند، دهها هزار تن از جوانانش در دانشگاههای اروپا و آمریکا تحصیل میکردند، در قریب به 60 سال حاکمیت شان، پهلویهای سعی کرده بودند آن جامعه را سکولار کنند، یا دست کم هیچ گامی در جهت مذهبی کردن و خدمت به مذهب در آن بر نداشته بودند، مع ذلک و علیرغم همه اینها، انقلاب عظیمی که نزدیک به 75 سال بعد از مشروطه در همان جامعه اتفاق افتاد "بنام خدا" بود و رهبری آن نه در دست مبارزین و شخصیتهای با "فکل و کراوات" و متاثر از آرا و اندیشههای سکولار غربی که در دست یک روحانی هشتاد ساله بود که 15 سال در نجف زندگی می کرد و در حوزه علمیه آن سرگرم تدریس علوم اصول کلاسیک فقه شیعه بود.
این همه مذهب و مذهب گرایی، این بازگشت عمیق و گسترده به اسلام بالاخص در میان اقشار و لایه های تحصیلکرده و شهرنشین ایران در سالهای مقارن با انقلاب اسلامی در سال 1357 از کجا آمده بود؟ علی رغم آنکه هیچ جنبهای از رژیم شاه در جهت ترویج و تبلیغ اسلام نبود، و بر عکس سکولاریزم و مدرنیته غیردینی را تبلیغ و ترویج میکرد، چگونه شده بود که آن بازگشت عظیم به اسلام در جامعه ایران آن روز شکل گرفته بود؟ چه شده بود و چگونه در سالهای آخر رژیم شاه هزاران دانشجوی دختر و پسر داوطلبانه به سمت اسلام رفته بودند؟ کم نبودند در آن سالها مادرانی که بی حجاب بودند در حالیکه دخترانشان که به دانشگاه میرفتند، محجبه شده بودند. کم نبودند پسران دانشجویی که نماز میخواندند در حالیکه پدرانشان خیلی اهل شریعت نبودند.
آن تحول سیاسی و اجتماعی عظیم در ایران سال 1357 قطعا مبتنی بر تحولات ریشه دار عمیقی بود که در عمق جامعه آن روز ایران بوقوع پیوسته بود. مشابه تحولی که در جامعه ایران دهه 1350 اتفاق می افتاد نزدیک به سه دهه بعد در غرب هم ظاهر می شود. زمانی بود که یک خانم محجبه در خیابانهای لندن به ندرت دیده میشد.
اگر هر از گاهی به چشم میخورد یا تعلق به اشراف و اعیان کشورهای حوزه خلیج فارس داشت که برای تعطیلات به لندن آمده بودند و یا در نقطه مقابل آن از روستاها و مناطق محروم مسلمان نشین شبهقاره هند یا آفریقا به همراه خانوادهایشان برای کار به انگلستان آمده بودند. اما امروزه در یک روز عادی و در یک خیابان عادی لندن صدها زن و دختر جوان را میتوانید ببینید که محجبه هستند. آنان نه اشراف و اعیان کشورهای عربی هستند و نه به همراه همسران یا پدارن شان از یک روستای پرت دور افتاده کشمیر، هند یا آفریقا برای کار به انگلستان مهاجرت کرده اند. آنان در ناف لندن، منچستر، برمینگهام ، لیدز و براد فورد متولد شدهاند. در انگلستان به مدرسه رفتهاند، درانگلستان به دانشگاه رفتهاند، در آنجا کار میکنند، و در عین حال داوطلبانه و مشتاقانه اسلام را برگزیدهاند.
همچنان که در دهه 1350 بسیاری تحصیلکردههای ایرانی اسلام را انتخاب می کنند. بخشی از علوم انسانی در جهت یافتن پاسخ به این پرسشهاست: چرا و چگونه میشود که این تحولات در جوامع صورت میگیرند؟ چرا در جامعه اساسا نظم و ترتیب وجود دارد؟ ما چرا از مقامات، روسا و حاکمیت جوامع مان اطاعت می کنیم؟ رمز و راز پذیرش و برقراری نظم و ترتیب در جامعه چگونه است و از کجا نشات میگیرد؟ و متقابلا چرا در برخی موارد همه اینها بر هم میخورد و اعضا جامعه علیه نظم و نظام موجود طغیان میکنند؟ همه این دست پرسشها شامل گذشته ها هم میشود که ما به آن تاریخ میگوییم.
البته در مورد تاریخ و ضرورت آگاهی از آن ما همواره استدلال کرده ایم که فهم تاریخ بواسطه پند آموزی و درس گرفتن از تجربیات گذشتگان است. به قول سعدی رحمه الله : "هرکسی کو ناموخت از روزگار هیچ ناموزد ز هیچ آموزگار". یا همان عبارت مشهور "گذشته چراغ راه آینده است". اما علیرغم این همه تاریخ، واقع مطلب آن است که ما همواره همان اشتباهات را تکرار می کنیم و کسی از گذشته درس زیادی نمیگیرد. اگر هم قرار بوده تا ما تاریخ به عنوان مهم ترین حوزه علوم انسانی بخوانیم که از تجربه گذشتگان درس بگیریم، خیلی شاگردان با استعدادی نبوده ایم و درس زیادی از گذشتگان نگرفته ایم.
اگر قرار میشد که ما انسانها از گذشته عبرت میگرفتیم این جهان امروز دیگر گلستان شده بود. نه از ظلم در آن خبری بود نه از تجاوز به دیگری، نه فسادی و نه حق کشی دیگر در آن صورت می گرفت. نه کسی به واسطه افکار و عقایدش و مخالفت با حکومت به زندان میافتاد و شکنجه میشد و نه هیچ مظلمه دیگری در آن به چشم میخورد. همه مان این درس ساده را می بایستی از گذشته می گرفتیم که "نه عمر خضر بماند و نه ملک اسکندر نزاع بر سر دنیای دون مکن دوریش". کمترین درسی که از تاریخ می شد گرفت و ما نگرفتیم آن می شد که همه آنان که رقبا و مخالفین را از میان بردند خیلی ختم بخیر نشدند.
اما واقعیت آن است که همه هر آن چه که به عقلشان میرسد و در جهت خیر و صلاح، منافعشان، قدرتشان، اعتقاداتشان و اهدافشان هست را انجام میدهند وخیلی هم کاری ندارند که درگذشته چه شده و تاریخ چه می گوید. مشکل این است که همه فکر میکنند که کار درست و صواب که نفع مملکت، مردم، دنیا و آخرت را دربر دارد همان است که آنان میکنند. و این دیگران هستند که نیاز به آگاهی از تاریخ و درس گرفتن از آن دارند. اگر کسی از تاریخ پند نمی گیرد، پس این علاقه و کنجکاوی به دانستن گذشته بواسطه چیست؟ اگر علاقه به تاریخ برای درس و عبرت گرفتن و استفاده از تجربه گذشتگان نیست، پس این همه تاریخ و اثار و منابع تاریخی در طاقچه و بوفه اطاق پذیرایی مان برای کیست؟ پس این همه تلاش علما علوم انسانی در کشف ، تبیین و فهم گذشته بابت چیست؟
وقتی همه ما در عمل آنچه را که بخیر، صلاح و منفعت مان است، یا بهر حال فکر می کنیم درست است را انجام می دهیم، پس چرا تاریخ؟ پاسخ مطول است اما ملخص آن: حس کنجکاوی بشر به دانستن بیشتر در مورد خودش. به بیان دیگر، بخشی از علوم انسانی در حقیقت در جهت پاسخگویی به فهمیدن و شناخت انسان از خود و جامعه اش بوجود آمده. همه علوم انسانی در پاسخگویی به حس کنجکاوی انسان نیست. جنبه دیگری علوم انسانی بخشی است که در بهبود و اصلاح برمیآید. همانطور که فرد در مسیر ناصواب، اشتباه و به تعبیر علوم انسانی "ناهنجاری" قرار میگیرد،
جامعه هم اینگونه است. بخش یا بخشهایی از جامعه ممکن است درگیر یا دچار ناهنجاری شوند. به کمک علوم انسانی می توان این ناهنجاریها را ترمیم نمود. در ابتدا این نوشته یکی دو مثال از ناهنجاری هایی که به نظر میرسد دامن گیر جامعه امروز ایران شده آوردیم. به آن مثال ها موارد دیگری را هم می توان اضافه نمود. افزایش طلاق، ناامنی اجتماعی، قتل افراد به وسیله سلاح سرد در جریان مشاجرات فردی و خانوادگی، کودک آزاری، اعتیاد، فرار دختران از خانواده شماری از ناهنجاریهایی است که به نظر میرسد، جامعه ما با این پدیدهها در ابعادی بیش از حد معمول مواجه شده. جامعه شناسان، روانشناسان و اساتید علوم تعلیم و تربیت از جمله متخصصینی هستند که تخصصشان در این زمنیهها به کار میرود.
میرسیم به این پرسش که وضع علوم انسانی در جامعه ما چگونه است؟ اساسا علوم انسانی در جامعه ما چقدر کاربرد دارد؟ آیا مسئولین و مدیران اجرایی کشور، برنامه ریزان، کارشناسان و غیره اهمیتی، نقشی و اعتباری برای علوم انسانی قائلند؟ آیا در رویارویی و بهبود آنچه اصطلاحا "ناهنجاری اجمتاعی" گفته میشود، علوم انسانی نقشی و اهمیتی در ایران پیدا میکند؟ آیا مسئولین اجرایی کشور هرگز با اساتید و صاحنظران علوم انسانی ما برای مددجویی، برنامهریزی و یا حتی رایزنی و یافتن راهکارهایی برای مواجه با این پدیده یا آن پدیده ناخوشایند اجتماعی تشریک مساعی میکنند؟ پاسخ به این پرسشها متاسفانه خیلی مثبت نیست و اساسا مسئولین ما نه متخصصین علوم انسانی و نه خود این علوم را خیلی به رسمیت نمیشناسند.
رشته و حوزه هم تفاوتی نمی کند. به عبارت دیگر اینگونه نیست که فی المثل آنان جامعه شناسان یا اساتید تاریخ را به رسمیت بشناسند و تا حدودی آنها را قبول داشته باشند اما اساتید علوم سیاسی یاعلوم تربیتی را قبول نداشته باشند. اساسا آنان خیلی متخصصین و اساتید علوم انسانی را قبول ندارند. دلایل خیلی زیادی را میتوان آورد که بیاعتمادی مسئولین حکومتی به علوم انسانی در ایران را به نمایش میگذارد. اما بگذارید به ذکر همین دلیل ساده اکتفا کنیم که آنان در پی اسلامی کردن این علوم هستند. خود اینکه شورایعالی انقلاب فرهنگی و وزارت علوم دولت اصولگرا معتقدند که علوم انسانی رایج در دانشگاههای ایران را می بایستی اسلامی نماییم به مصداق "آفتاب آمد دلیل آفتاب"، روشن ترین دلیل وگواه است که آنان علوم انسانی فعلی در دانشگاهها را فبول ندارند. بالطبع چون این علوم را قبول ندارند در پی یافتن راه حل مشکلات اجتماعی و کمک گرفتن از آن علوم برای سامان دادن به معضلات و ناهنجاری های رفتاری و اجتماعی مردم هم نمیتوانند باشند: «ذات نایافته از هستی بخش کی توان که شود هستی بخش.»
نه تنها مسئولین ما اعتقادی به این علوم انسانی ندارند که فی الواقع برخی از آنها این علوم انسانی و اساسا دانشگاهها را بخشی از صورت مسئله میدانند. این جمله که "دانشگاه باید اصلاح شود و تا دانشگاه اصلاح نشود جامعه اصلاح نمی شود" در حقیقت مبین همین اعتقاد است. اینکه آیا "علوم انسانی اسلامی" در عالم واقعیت وجود دارد یا نه خیلی موضوع این یادداشت نیست. من در خصوص اینکه "علوم انسانی اسلامی" اساسا نمی تواند وجود داشته باشد، همانگونه که علوم انسانی "غربی"، "مارکسیستی"، "مسیحی"، "بودایی"، "آسیایی" یا " آفریقایی" هم نمی توانند وجود داشته باشند، در جای دیگری مفصل توضیح دادهام.
در همانجا توضیح دادهام که چرا تجربه و تلاش و تقلاهایی که در سالهای نخست انقلاب، تحت لوای "انقلاب فرهنگی" صورت گرفت و یکی از اهداف مهم و اصلی آن اسلامی کردن علوم بود نتوانست به نتیجه برسد. خوانندگانی که به این بحث علاقه دارند، می توانند به کتاب "دانشگاه و انقلاب" (صادق زیباکلام، انتشارات روزنه، تهران، 1380) مراجعه نمایند. معتقدم تلاشهای دیگری هم اگر صورت بگیرد همچون تلاشهای "انقلاب فرهنگی اول" نتایج چندانی به بار نخواهد آورد. البته یک تفاوت مهم میان انقلاب فرهنگی ، 1359-1363 با تلاشهای که ظرف دو سال گذشته و مشخصتر گفته باشم، بعد از حوادثی که پس از اعلام نتایج انتخابات 22 خرداد 88 در کشور اتفاق افتاد وجود دارد. تفاوت در انگیزههای آنان است. بسیاری از کسانی که در سال 1359 دانشگاهها را بستند و به دنبال انقلاب فرهنگی و مشخصا اسلامی کردن علوم انسانی بودند، نیتشان خیر بود و صادقانه فکری میکردند که آن کار شدنی بود.
آنان تصور می کردند که حاکمیت شاه که تابع غربیها و آمریکا بوده مانعی بوده که علوم انسانی اسلامی نتوانند در دانشگاههای کشور راه یابند. به عبارت دیگر آنان واقعا اعتقاد داشتند که "علوم انسانی اسلامی" وجود دارد یا میتوان آن را تدوین نموده و سرفصلها ومتون آنها را به کمک اساتید حوزه و دانشگاه و صاحبنظرانی که به اسلام معتقد و پایبند بودند تنظیم نموده و در دانشگاهیها کشور آنها را تدریس کرد. اگر چه که بعد از 3، 4 سال به تدریج متوجه شدند که مثل اینکه به این آسانی نبود که سر فصلها و متون علوم انسانی را از حوزههای علمیه به دانشگاهها آورد. نیت آنان نه سیاسی بود، نه خطی و جناجی و نه بواسطه رقابت با یک گروه و جریان دیگری به دنبال آن تعبیرات بودند. آنها صادقانه و صمیمانه اعتقاد داشتند که علوم انسانی اسلامی وجود دارد و فقط میبایستی همت کرد و آنها را تنظیم نموده و به دانشگاه آورد.
اما جریانی که بعد از حوادث 22 خرداد 88 به دنبال اسلامی کردن علوم انسانی بر آمده، صرفت نظر از آنکه چقدر به این کار اعتقاد دارد، در عین حال یک مجموعهای از مسائل و انگیزههای سیاسی هم برایش مطرح است. شاید اگر دانشجویان و فارغ التحصیلان همین علوم انسانی فعلی به جای آنکه از جریان و جناح سیاسی رقیب پشتیبانی می کردند از آنان طرفداری میکردند ای بسا ضرورت اسلامی کردن دروس انسانی مطرح نمیشد. به هر حال صرفنطر از آنکه این تردید در انگیزه دست اندر کاران اسلامی کردن یا بومی کردن علوم انسانی چه میزان واقعیت داشته باشد، در نتیجه کار تغییری به وجود نخواهد آورد.
واقعیت آن است که حاصل کار مسئولین اسلامی کردن علوم انسانی بعد از دوسال خیلی متفاوت از جریان انقلاب فرهنگی سی سال پیش از آب درنیامده. بعد از گذشت دو سال هنوز نه شورایعالی انقلاب فرهنگی و نه وزارت علوم دو صفحه مطلب نتوانستهاند بر روی کاغذ بیاورند که پس فردا اول مهر و شروع سال تحصیلی قابل ارائه در دانشگاه باشد. اما این همه معضل علوم انسانی و اینکه چرا نمی تواند کارایی و فایده ای در جامعه ما داشته باشد نیست.
اینکه مسولین، متولیان و مدیران جامعه علوم انسانی را به رسمیت نمی شناسند، چون آن را غیر اسلامی، وابسته و غرب محور یا غرب گرا میدانند و دست همکاری به سوی اساتید آن دراز نمی کنند، البته که مسئله مهمی است. اما همانطور که گفتیم این همه معضل نیست. فی الواقع میتوان این پرسش را در یک سطح کلیتر و جامعتر مطرح نمود. علوم انسانی به کنار، اساسا مسئولین ما چه میزان به علم و روشهای علمی باور دارند؟ آنچه مسلم است این است که، در بسیاری از موارد مسئولین ما میدانند که چه باید کرد. آنها از آگاهی در همه حوزه های تخصصی از اقتصاد، کشاورزی، مسائل نظامی و سیاسی گرفته تا مناسبات منطقهای وجهانی، سیاستهای پولی و مالی و صنعتی برخوردارند. خیلی کم اتفاق میافتاد که مسئولین ما در حوزهای علم و آگاهی نداشته باشند. و لاجرم مجبور بشوند از متخصصین داخلی و یا خارجی کمک بگیرند.
در علوم انسانی هم مسئولان و مدیران دولتی ما از علم و اطلاع و آگاهی را برخوردارند. تصور نمی کنم که در طی این 32 سال بعد از انقلاب خیلی اتفاق افتاده باشد که مسئولین ما در خصوص تحولات و رویدادهای جهانی، منطقه ای و یا کشور خودمان احساس کرده باشند که به دانشگاهیان نیاز دارند. این پدیده باعث می شود که اساسا در جامعه ایران کسی به مطالعات و دانش متخصصین و اساتید علوم انسانی نیازی پیدا نکند. در ایران مسئولین و کارشناسان دولتی به اندازه کافی علم و آگاهی از مسایل، اجتماعی و بین المللی دارند. لذا نیازی به کارشناسان و متخصصین غیر دولتی در آن حوزه نمی رود. از یازده سپتامبر گرفته، تا تحولات منطقه تا بیداری فعلی جهان عرب، تحولات اروپا، بحران اقتصاد بینالمللی، پدیده القاعده، و طالبان تا برسیم به مسائل داخلی کشور خودمان همچون طلاق، اعتیاد، رواج خشونت و غیره، مسئولین و کارشناسان دولتی ما تسلط کامل به ابعاد تمامی مسائل دارند و زیر و بم همه آنها را میدانند. بنابراین نیازی نیست که فلان متخصص روابط بینالملل، یا استاد جامعه شناسی که در خصوص پدیده فقر یا طلاق کارکرده مورد شور و مشورت و رایزنی قرار گیرد.
حاجت به گفتن نیست که وقتی مطالعات، بررسی ها و تحقیقات متخصصین علوم انسانی صرفا برای تدریس در داخل دانشگاه یا ارائه مقالهای در فصلنامه بین المللی یا داخلی خلاصه شود و هیچ بازخورد، کاربرد و استفاده ای نداشته باشد، صاحب نظران آن رشته خیلی احساس بالندگی و مقبولیت پیدا نمیکنند و دست کم بخش قابل ملاحظهای از انگیزههای تولید علمیشان را از دست میدهند و این البته بخشی از صورت مسئله و دلیل سترون بودن علوم انسانی در ایران است. دلیل دیگر آن عبارت است از عقب ماندگی هولناک علوم انسانی در کشور. ایران در علوم عقب مانده است و این شامل علوم انسانی هم میشود.
البته اصل موضوع نه تنها در ایران از سوی مسئولین مورد پذیرش نیست بلکه آنان به عکس این باوردارند. اگر نگفته باشیم هر روز که دست کم در هر هفته، حجتی و دلیل دیگری بر حجتهای قبلی در رادیو و تلویزیون اضافه می شود که در فلان تقسیم بندی، جدول بینالمللی یا امتیاز بندی جهانی، ایران چندین پله یا مقام صعود کرده و از قعر یا وسط های جدول به صدر آن رسیده است.
بارها گفته شده که ایران از نظر سرعت پیشرفت علمی در دنیا مقام اول یا یکی از جایگاههای خیلی بالا را دارد. جوانان ما در این المپیاد یا آن یکی طلا یا نقره برده اند؛ دانشمندان جوان ما دستگاهی درست کردهاند که حتی علما و دانشمندان غربی نمیدانند آن چیست، به کرات شنیدهایم که دانشمندان جوان ایران هواپیمایی ساخته اند که نه با چشم مسلح قابل تعقیب است و نه با چشم غیر مسلح، نه با رادار و نه با هیچ دستگاه و تکتنولوژی دیگری. اینکه این دستگاهها یا آن مدالهای طلای المپیاد چقدر مبتنی بر پیشرفت علمی کشور است قابل بحث است. اینکه برندگان مدالهای المپیاد هم چقدر در ایران میمانند خود بحث جداگانه ای است.
اما آنچه در این میان می توان دید و گفت آن است که تولیدات و مصنوعات ما ( که به هر حال منعکس کننده سطح علمی و تکنولوژی کشور هستند) هیچ بخت و اقبالی برای راهیابی به بازارهای جهانی ندارند. اتوموبیل ساخت ایران از نظر کیفیت استاندارد آلودگی های محیط زیست و میزان مصرف بنزین آن قدر نامرغوب است که ما به ترکیه هم نمی توانیم آنرا صادر کنیم. نه ماشین آلات ساخت ایران و نه داروهای ساخت ایران و نه تولیدات الکترونیکی و برقی ساخت ایران و نه هیچ یک از تولیدات و مصنوعات دیگر ساخت ایران شانسی برای رقابت در بازار جهانی ندارند. اگر ما از نظر علم و تکنولوژی و صنعت آنگونه که مسئولین مان میگویند ابرقدرت شده بودیم علی القاعده محصولات و صنایع ایران میبایستی جایی در بازارهای جهانی پیدا میکردند. اگر تولیدات صنعتی و تکنولوژیک را خیلی شاخصه مرتبطی با پیشرفت علمی در کشور ندانیم، میتوانیم تحقیقات درعلوم پایه (فیزیک، شیمی، بیولوژی، زمین شناسی و ریاضیات) یا علوم کاربردی (مهندسی، مواد، پتروشیمی، کامپیوتر و...) را در سطح کشور در نظر بگیریم. کدام پیشرفت، تحقیقات برجسته ، مقالات و نوآوریها را در عرصه بینالمللی در این رشتهها داشته
ایم؟
اما در علوم انسانی که سوژه کار ماست این عقب ماندگی بمراتب عمیقتر است. در علوم کاربردی به هر حال میتوان تکنولوژی را خرید. می توان با یک شرکت خارجی یا چند ملیتی پروژه مشترک به اجرا گذارد. میتوان کپی کرد، قاچاق کرد و امثالهم. اما معضل علوم انسانی این است که نمی توان در آن حوزه ها "پیشرفت"، "نوآوری" و "به روز شدن" را خرید و وارد کشور کرد. نمی توان با یک شرکت آلمانی یا یک کمپانی ژاپنی قرارداد همکاری بست که فی المثل رشته تاریخ، علوم سیاسی یا روانشناسی را در ایران متحول نماید. به علاوه آثار و خروجیهای علوم کاربردی را میتوان مشاهده نمود: داروهای ساخت ایران، یا اتوموبیل ساخت ایران را میتوان مشاهده نمود. داروهای ساخت ایران یا اتوموبیل ساخت ایران را می توان با دارو و یا اتوموبیل ساخت ترکیه یا کره مقایسه نمود. بماند مقایسه با تولیدات ژاپن یا فرانسه.
اما قابل رویت نبودن "تولیدات" علوم انسانی نبایستی باعث شود تا ما درتشخیص عقب ماندگی کشورمان در علوم انسانی دچار ابهام و تردید شویم. در دنیا ژورنال ها و فصل نامه های بین المللی معتبری هستند که آخرین تحقیقات و دستاوردهای معتبر و ارزنده را در زمینه علوم انسانی منتشر میکنند. چاپ یک مقاله در هر حوزه ای، در جامعه شناسی، تاریخ، علوم تربینی یا روابط بین الملل، در چنین نشریاتی مبین آن است که آن مقاله حرف جدید، یا نگاه تازه و نظر متفاوتی ارئه داده است.
از مسئولین ایرانی که معتقدند ایران از نظر علمی خیلی پیشرفت داشته می توان پرسید که ظرف 50 سال اخیر اساتید و صاحبنظران ایرانی در علوم انسانی فی المثل در رشته تاریخ، علوم سیاسی، روابط بین الملل یا جامعه شناسی چند مقاله در این دست ژورنال ها داشته اند؟ فی الواقع خیلی کم، بسیارکم و فوق العاده کم. کیفیت تحقیقات و مطالعات اساتید علوم انسانی ما فوق العاده پایین و قابل چاپ در هیچ نشریه معتبر بین المللی نیست. البته بعد از انقلاب یک بهانه ای برای استید ایرانی پیدا شده که میگویند "صهیونیستها ، غربی ها و امریکایی ها چون با تحلیل های اساتید مسلمان و انقلابی ما مخالفند، و یا چون میترسند که تحلیل ها ی ما سبب اگاهی و بیداری دیگران شود لذا با چاپ مقالات ایرانی ها در اینگونه نشریات مخالفت میکنند".
انسان واقعا متحیر می ماند که به این چنین استدلالهایی بخندد یا از ته دل به بیچارگی علوم انسانی در ایران بگرید. البته وقتی وزارت علوم کار کردن برروی موضوعات مرتبط با ایران را در دانشگاه های غربی ممنوع می کند که مبادا غربیها به اطلاعاتی از ایران در آن رساله یا تحقیق پی ببرند، طرح یک چنین "تئوری های دایی جان ناپلئونی" می توان از این آقایان پرسید که امروز آثار فکری اساتید مسلمان و انقلابی ما را در علوم انسانی چاپ نمی کنند، زمان شاه چرا ما در نشریات معتبر بین المللی آثاری نداشتیم؟ پرسش دیگری که از مسولین و متولیان علمی کشور میتوان کرد انست که اگر براستی اینگونه است و تولیدات اساتید علوم انسانی ما اینچنین اسلامی و انقلابی هستند، پس مشکل شما با علوم انسانی چیست و چرا میخواهید این علوم را گل بگیرید و انها را منشا فساد میپندارید؟
از این سیاسی کاری ها که بگذریم، واقعیت آنست که مفاهیمی همچون نوآوری، تحقیقات اصیل یا بکر (original)، یافتههای تازه، نگاهی جدید به مقولهای کلاسیک و امثالهم در حوزههای علوم انسانی ما اساسا وجود ندارند. تنها هنر ما ترجمه و نقل از دیگران است. به علاوه تکرار، تکرار و باز هم تکرار، کلی گویی، کنار هم گذاردن کلمات و اصطلاحات پر طمطراق و عبارت پردازی، زیر علم یک نام غربی غنودن و آنرا بمثامه وحی منزل و یک بت بکارگرفتن و خود هیچ تلاشی برای تولید فکر و اندیشه نداشتن صدر و ذیل علوم انسانی ما را تشکیل می دهد. این عقب ماندگی با کمال تاسف حتی شامل مسایل مهم و اصلی جامعه خودمان هم میشود. از گذشته ها صرفنظر می کنم، در خصوص پدیدههای سیاسی و اجتماعی اخیر جامعه خودمان اساتید علوم انسانی ما کارهای قابل ذکری نداشته اند.
در خصوص همان پدیده دوم خرداد یا پیروزی اصولگرایان و احمدی نژاد در اتنخابات سوم تیر 1384 اساتید علوم سیاسی یا سایر حوزه های مرتبط هیچ کار ارزنده ای نتوانسته اند ارائه دهند. نیازی نیست تا در ژورنال ها و فصلنامه های معتبر بین المللی بدنبال آثار اساتید علوم انسانی ایران بگردیم. می توان یک پرسش ساده اما در عین حال دردناک مطرح نمود: اساسا در 8 سالی که اصلاحات بود کدام یک از دانشگاه های علوم انسانی ما یک نصف روز را اعلام کردند که می خواهند همایشی برگزار کنند و همچون دانشگاه های غربی، حتی ترکیه سخن رانان مختلف را دعوت کردند تا مقالات و دیدگاه هایشان را ارائه دهند؟ باور کردنش سخت است اما هیچ یک از دانشکده و دانشگاه های اسم و رسم دار، حتی گمنام هم چنین برنامه ای برگزار نکردند؛ ایضا سایر تحولات مشابه.
شاید برخی از اساتید یا دیگرانی بگویند که در ایران سانسور هست و حکومت مانع این دست فعالیتها می شود. یا اگر چنین گردهمایی هایی صورت بگیرد، شرکت کنندگان و اساتید بعدا با مشکل مکافات روبرو خواهند شد. البته مسئولین در ایران «ژان ژاک روسو»، «مهاتما گاندی» یا «نلسون ماندلا» نیستند. اما واقعیت آن است که سایه تهدید حکومت بهانه ای بیش نیست. چرا که موضوعات بسیار دیگری را می توان بر شمرد که نه حکومت بر روی آنان حساسیتی دارد، و نه چنانچه خلاف باور دولتیان سخنی گفته شود آنان خیلی بر آشفته خواهند شد.
قبول دارم که نظام سیاسی حاکم بر ایران به هر حال یک نظام ایدئولوژیک محور است و بالطبع برای هر جنبه از تحولات سیاسی و اجتماعی در گذشته و حال دیدگاه و نظرات مشخص خودش را دارد و یقین از نظرات و تفکراتی حمایت می کند که در جهت آرا و جهان بینی حاکمیت باشد. اما اینطور هم نیست که اجازه هیچ حرکتی به دیگران را ندهد. بالطبع اگر سمینار یا گردهمایی در جهت تفکرات دولتی باشد، یقینا از آن حمایت می کند اما اینطور هم نیست که هر کسی را که در همایشی یا سخنرانیای خلاف باورهای حکومتی مطالبی ارائه کند او را به صلابه بکشند.
وقتی اساتید علوم انسانی ما در زمینه مسایل جامعه خودمان تولید فکر، اندیشه و نظر ندارند می توان حدس زد که در خصوص تحولات منطقه یا بین المللی وضعمان چگونه است. اگر از اساتید دولتی و متمایل به دولت بگذریم که معمولا همان آرا، اندیشه ها و جهان بینی رسمی حکومتی را در قالب نظریه ها و تئوری های توطئه ارائه می دهند، ما در خصوص تحولات بین المللی و منطقه ای صرفا مترجم تجزیه و تحلیل ها و نظرات دیگران (بخوانید غربیها) هستیم. در خصوص تحولات جامعه خودمان هم ایضا همین گونه است.
اگر فی المثل یک صاحبنظر غربی در مورد ایران، مسائل مربوط به ایران مطلبی بگوید بالاخص اگر آن سخن در جهت تایید باشد آن نظریه بدل می شود به یک نظر جاودان و یک حکم قطعی و فناناپذیر در مورد آن موضوع. این فقط مسئولین و اساتید دولتی نیستند که علی رغم همه مخالفت ها و اشتلم هایی که با غربی ها می کنند یک کلمه تایید آمیز و موافق از آنها را بردیده منت می گذارند و طوطیای دیدگاهشان می کند. اساتید دانشجویان و متخصصین سکولارمان هم دست کمی از آنها ندارند. آن ها هم نظرات غربیها برایشان حرف اول و کلام آخر است. اتفاقا این نگاهی که به غربیها داریم، بهترین گواه و دلیل عقب ماندگی مان در زمینه علوم انسانی است. جامعه علمی که از خود هیچ نقد و نظر و فکر و اندیشه ای تولید نمی کند، طبیعی هست که نگاهش به دست دیگران و دهان دیگران باشد. بخصوص اگر این دیگران پیشرفته تر از ما هم باشند که دیگر غوغا و واویلا میشود.
گفتن این مطالب البته به هیچ روی به معنای تصدیق و تایید غرب ستیزی کور، توهم زده و بی مایه ای نیست که از آن طرف پشت بام در جامعه مان به راه انداخته اند. اتفاقا غرب ستیزی و انکار غرب که روی دیگر غرب باوری مطلق و پرستش غرب است به شکل دیگری نشان دهنده عقب ماندگی علمی کشورمان می باشد. در جامعه ای مثل هند، ترکیه، برزیل یا آرژانتین، نه غرب وحی منزل و عقل مطلق است و نه جرثومه نادانی، ضلالت و گمراهی. در آن جوامع غرب غرب است. نه هرچه می گویند یک سره منبع فیض و سرچشمه حقیقت و از سر آگاهی است؛ و نه هر چه می گویند نشان دهنده پستی و نادانی و گمراهی آنان است. درست همان نگاهی که خود غربی ها به خودشان دارند.
کلام آخر اینکه علوم انسانی ما قابلیت تولید فکر و اندیشه اصیل از خود ندارد. غایت هنر آن ترجمه آثار و اندیشه دیگران (بخوانید غربیها) و تایید و تصدیق آنهاست. برخورد ایدئولوژیک، سیاسی، جناحی با علوم انسانی از یک سو و نفی و مردود شاختن این علوم بواسطه آنکه از غرب آمده اند و غربی هستند از سویی دیگر آنرا زمین گیر نموده است. از سویی دیگر چشم به غرب داشتن و آنان را در حد پرستش و کلام آخر بالا بردن؛ هر حرف و نظر آنان را صائب و دست مایه تفخر و تبختر علمی کردن از سوی اساتید علوم انسانی ما، جملگی دست به دست یکدیگر داده و از علوم انسانی در ایران موجودی عقیم، بی تحرک، بی مایه، کلی گو و عاطل و باطل ساخته که واقعا هیچ کارایی و هنری ندارد. علوم انسانی در ایران حتی قابلیت و استعداد فهم علل و تبیین ساده ترین و بدیهی ترین تحولات و کنش های فردی و اجتماعی را ندارد.
ای کاش شورایعالی انقلاب فرهنگی، وزارت علوم و متولیان آموزش عالی مسایل سیاسی را رها می کردند و به علوم انسانی نه به عنوان یک ابزار و وسیله بمنظور پیشبرد اهداف و مقاصد سیاسی و ایدوئولوژیک شان که به عنوان یک مجموعه ای که می خواهد تلاش کند تا رفتارهای فردی و اجتماعی انسان ها را فهم کند نگاه می کردند.