چگونه مدل اجتماعي فرانسوي خود را نابود میكند؟
آنتوني دوجاساي
اين متن را دوجاساي در ژانويه 2006 درباره شورشهايي كه يك سال پيشتر در فرانسه رخ داده بود، نوشته؛ اما موضوع مورد بررسي در آن هنوز در كشورهاي بسياري اهميت دارد و خواندنش خالي از لطف نيست.
تقريبا همه فرانسويها به «مدل اجتماعي فرانسوي» افتخار ميكنند، حتي اگر تنها به اين خاطر باشد كه اين مدل با شيوههاي منفور و هراسانگيز «سوپرليبرال آمريكايي - انگليسي» بسيار متفاوت است. بيخبري فرانسويها از اتفاقات دنياي خارج و زودباوري آنها درباره اين رخدادها براي آنها كه هوش متوسط بالايي دارند، غالبا حيرتآور است.
مردم اين كشور با اشتياق تمام به داستانهاي تكاندهنده درباره بدبختيهاي كارگران در انگلستان و محروميتهاي ظالمانه از مراقبتهاي بهداشتي و عوايد برنامههاي مبارزه با فقر در آمريكا گوش ميدهند و بسيار راضياند كه اين نوع هراسها به ميانجي انسانيترين و عموميترين «مدل اجتماعي» كه تا به حال تحقق يافته و مايه غرور و افتخار فرانسه مترقي است، به خوبي دفع ميشوند.
دستاورد اصلي اين «مدل» آن است كه بيكاري را از دهه 1980 در نرخي نزديك به 10 درصد نگاه داشته و به نظر ميرسد كه در سالهاي آينده نيز آن را در همين حول و حوش حفظ خواهد كرد. به اين رقم كه تا اندازهاي تحريف شده، بايد 1 تا 5/1 درصد ديگر را كه اشتغالي غيرواقعي است كه به ميانجي كمكهاي مالي دولتي تامين مالي ميشود و نيز 2/1 ميليون نفر ديگر را نيز كه عمدتا جوان هستند و درآمد حداقلي نزديك به 400 دلار در ماه را دريافت ميكنند و به اين ترتيب بيكار تلقي نميشوند، افزود. آنهايي كه به طور منظم از فرانسه ديدن ميكنند، گواهي ميدهند كه تعداد گداها در خيابانها از هميشه بيشتر شده. با اين حال، فرانسويها از رييسجمهور و وزرا گرفته تا پايين، پذيرفتهاند كه بيكاري و فقر نتيجه «بحران» است
(هميشه بحراني مبهم در دنياي خارج جريان دارد و همواره فرانسه قرباني اين بحران است). «مدل اجتماعي» ريشه اين شرايط نيست؛ بلكه به عنوان خاكريزي در برابر آن عمل ميكند.
شورش بيكاران
وقتي كه اين مدل سرعت زيادي به خود ميگيرد، به طور متوسط هر شب تنها 80 خودروي پاركشده توسط گروههاي كوچك خياباني كه به دنبال هيجان هستند، آتش زده ميشود. تعداد خودروهاي آتشگرفته در سال به 30 هزار دستگاه ميرسد، اما كمتر كسي به اين آسيبها توجه ميكند.
در نوامبر گذشته كه تعداد خودروهاي نابودشده در آتشسوزيهاي شبانه به رقم بيشينه 1400 دستگاه رسيد (بگذريم از آتشسوزي (جزئي) در 255 مدرسه و مهد كودك، 233 ساختمان شهرداري و ديگر بناهاي عمومي و حتي يك كليسا كه به خاطر رقابت اين گروهها براي كسب آوازه، پوشش تلويزيوني و مبارزه با پليس آتش گرفت)، اين «مدل اجتماعي» آشكارا با آخرين سرعت خود در حال حركت بود. پليس 4700 نفر را دستگير كرد؛ هر چند در حالي كه قضات آشكارا چپگرا ميگفتند كه «هيچ شرارتي نميبينند و نميشنوند»، تنها توانست 600 نفر را به مجازات زندان محكوم كند و به خاطر ناكافي بودن شواهد ديگران را آزاد كرد.
بعد از اينكه ازپاافتادگي متقابل شورشيان و نيروهاي پليس اوضاع را به حالت عادي بازگرداند، تلاشهاي بياماني براي توضيح و در واقع توجيه آنچه رخ داده بود، آغاز شد. جماعت روشنفكران چپ به اين نتيجه رسيدند كه شورشها، مخالفتي كاملا قابلدرك با «طرد اجتماعي» در محلات پيرامون پاريس و ديگر شهرهاي بزرگي است كه عمدتا فرزندان نسل دومي مهاجران عرب و سياهپوست در آنها محدود شدهاند و نابرابري و تبعيض نژادي آنها را از پا درآورده است. به ادعاي اين جماعت، ماشه اين شورشهاي گسترده را وزير كشور خودراي فرانسه كشيد؛ كسي كه يك «سوپرليبرال» تصور ميشود و به گونهاي نابخشودني برخي از جوانان شركتكننده در اعتراضها را «اراذل و اوباش» و «كثافت» ناميد.
اين بيان از ماجرا عمدتا اراجيف، گندهگويي و نيز سنگ خود را به سينه زدن است. دليل آشكار شروع درگيريها اين است كه تعداد فراواني از مردان جواني كه در مكاني كوچك و تقريبا در بيكاري كامل زندگي ميكنند و محتملترين چشمانداز پيش رويشان ادامه بيكاري تا آينده قابلتصور است، به اندازه برخي انواع مواد منفجره، ناپايدار هستند. اينكه فردي مجبور شود صبح از خواب برخيزد، لباسهايي تميز بپوشد، كاري انجام دهد كه صرف مقداري منطقي از انرژي فيزيكي براي آن نياز باشد، مجبور شود كه به جاي استفاده از زبان محاورهاي كه خود را با آن متمايز ميكند به فرانسه رسا صحبت كند، از خستگي و بيحوصلگي كشنده رها خواهد شد و توانايي كار پيدا خواهد كرد، اما تحميل چنين راهكاري بر اين بيكاران به استفاده از نيروي قهري نياز دارد، «آنها را خوار و بيآبرو ميكند» و به لحاظ سياسي قابلتصور نيست.
نفرين تحصيل بيفايده
با همه اين احوال يك هدف مهم وجود دارد كه اجبار، براي دستيابي به آن نه تنها مجاز، بلكه حقيقتا يك امتياز است: آموزش اجباري به كودكان تا سن 16 سالگي در چيزي كه به يقين انعطافناپذيرترين، استانداردشدهترين، خودرايترين، سختگيرترين و با اين همه، ناكارآمدترين سيستم آموزش عمومي در دنياست. دهها كتاب درباره افول و انحطاط مدارس (روزگاري مايه افتخار) دولتي فرانسه به دليل آميزهاي از بزدلي سياسي، روياهاي برابريطلبانه، استبداد اتحاديهاي و تعصبورزيهاي احمقانه نوشته شده است. هدف قاطعانه مدارس دولتي در فرانسه اين است كه زمينه موفقيت 80 درصد از دانشآموزان سال آخر را در baccalaureat كه امتحاني در موضوعات نظري است، فراهم كنند. هر يك از فارغالتحصيلان از اين آزمون ميتوانند در دانشگاه درس بخوانند و آنهايي كه هيچ مدركي نگيرند، به عنوان دانشآموز انصرافي يا مردود در نظر گرفته ميشوند. تن دادن به شغل كارگري، تحقيرآميز و اتلاف آموزشهاي پرهزينه تلقي ميشود.
اثر خالص اين شرايط، خيلي از روانشناسان، جامعهشناسان، حقوقخواندهها و هنرخواندههاي بيكار است كه تحصيلاتشان فايدهاي براي هيچ كس ندارد و بيشتر آنها با استفاده از عوايد بيكاري و در خستگي و بيحوصلگي هميشگي زندگي خواهند كرد. فرزندان مهاجرين رنگينپوست بنا به دلايلي كه در ادامه به آنها خواهم پرداخت، فرصتهايي حتي بدتر از اين را در برابر خود ميبينند.
در همين حال، در تمام كشور با كمبود لولهكش، برقكار، بنا، نجار، باغبان، تعميركار و آدمهاي فني روبهرو هستيم. صنعتكاران ارشد به خاطر نگراني از كاغذبازي و ترس از ناتواني در اخراج كارگران در صورت نياز، كسي را استخدام نخواهند كرد.
بلاي جان اين تحصيلات بلندپروازانه، اما فروافتاده به راههايي عميقا غلط بعد از شورشهاي نوامبر گذشته و به ميانجي چيزي كه نه يك لطيفه ساختگي، بلكه يك داستان واقعي است، به شكلي تراژدي-كمدي نشان داده شد. نخستوزير كه با بيكاري 25 درصدي در ميان جوانان روبهرو بود (اين نرخ در حومههاي «حساسي» كه دست به شورش زدهاند به 50 درصد ميرسد) و با مشكل كمبود شديد مهارتهاي كارگري دست به گريبان بود، اعلام كرد كه از آن زمان به بعد نوجوانان 14 ساله ميتوانند به كارآموزي در صنايع بپردازند و مجبور نيستند كه تا 16 سالگي به تحصيل در مدرسه ادامه دهند. اتحاديههاي معلمان، همان طور كه انتظار ميرفت، جاروجنجالهاي زيادي را پيرامون برابري فرصتها به راه انداختند. چيزي كه به هيچ وجه انتظار آن نميرفت، واكنش كارفرمايان بود. يكي از سخنگويان آنها توضيح ميداد كه واقعا براي كارآموزان بسيار مهم است كه بتوانند بخوانند و بنويسند و به همين خاطر شايد خيلي عاقلانه نباشد كه بگذاريم در 14 سالگي مدرسه را ترك كنند. اين تكريمي پرتب و تاب از نتايجي است كه نظام آموزشي دولتي فرانسه به دست آورده (نظامي كه ضمنا يكچهارم از بودجه دولت
مركزي و محلي را مصرف ميكند و در حالي كه تعداد كودكان مدرسهاي رو به كاهش است، پيوسته و سرسختانه بودجهاي بيشتر را طلب ميكند).
آيا شورشيها افول يا درهمريختگي را پيشبيني ميكنند؟
ناتواني نظام آموزشي همگاني «ضدنخبهگرا» در آموزش خواندن و نوشتن - چه رسد به آموزش هجي كردن كلمات يا محاسبه و فراتر از همه اينها در آموزش رفتار - به دانشآموزان در بسياري از كشورها ديده ميشود. سوگيري نهادهاي آموزشي و «فرهنگ» پيرامون آن عليه مشاغل كارگري و توليد بيش از حد افراد بلندپرواز و نوميد در آنها براي تصدي مشاغل دفتري كه جامعه قادر به ارائه آنها نيست، بيش از همه در فرانسه ديده ميشود و يكي از ريشههاي آشكار اعتراضها و ناآراميهاست. جوانان سياهپوست و عربهاي نسل دومي بيش از همه از اين شرايط آسيب ميبينند. اين وضع به تبعيض بر پايههاي نژادي ميماند. دولت با اعمال تبعيض مثبت مخالف است، چون اعتقاد دارد كه اين كار بر خلاف اصل برابري خواهد بود و در مقابل پولي را به بخش مسكن اجتماعي سرازير ميكند تا از چگالي حضور اين افراد در محلات پيراموني شهرهاي بزرگ بكاهد، وعده ميدهد كه تعداد معلمان را در بدترين مدارس دو برابر خواهد كرد و نيروهاي مورد نياز براي مشاغل دولتي را به شكلي ترجيحي از مناطق نافرمان حومهاي برخواهد گزيد.
برخي ابزارهاي مورد استفاده دولت چندان به نفع مخالفان نيست. يك نمونه تمامعيار اين ابزارها، تلاش براي پشتيباني از درخواستهاي شغلي ناشناس و شايد اجباري كردن آنهاست. در رزومه شغلي متقاضيان نبايد نام، سن، جنسيت و آدرس فرد ذكر شود تا به اين ترتيب كارفرمايان نتوانند تبعيضي را عليه عربها، سياهان و نيز سفيدپوستهاي ساكن در مناطق حومهاي كه به گونهاي مودبانه «حساس» ناميده ميشوند، اعمال كنند. بسيار بعيد است كه كارفرمايان دست به گزينش نيروهاي مورد نياز خود از ميان متقاضيان ناشناس بزنند و بيترديد راههايي را براي دور زدن چنين طرحهايي پيدا خواهند كرد، اما دولت دست كم ميتواند بگويد كه تلاش خود را انجام داده.
هنگامي كه بيكاري به سطحي كه «مدل اجتماعي» به خاطر حق بيمههاي اجتماعي بالاي خود به بار آورده ميرسد (اين حق بيمههاي بالا هزينههاي دستمزدي كارفرما را از دستمزد خالصي كه كارگران بايد بگيرند، زيادتر ميكند)، مشكلات زيادي پديد ميآيد. يكي از اين مشكلات، تبعيض است. كارفرمايان، اگر اصلا نيرويي را جذب كنند، افراد مورد نياز خود را از ميان نامزدهايي برميگزينند كه بيشترين شناخت را از آنها دارند، به راحتي در دسترس هستند و ضامنهايي معتبر دارند. تبعيض عليه عربها و سياهپوستها زماني متوقف خواهد شد كه بيكاري كمتر شود و بازار نيروي كار به تعادل برسد - پيامدي كه مانع پيچيده «مدل فرانسوي» كه تا اين اندازه از آن تعريف و تمجيد ميشود، جلوي رخدادش را ميگيرد.
سه هفته آشوب در نوامبر 2005 هيچ ربطي به اسلام، قوميت و بدبختي نداشت و ارتباط آن با تجارت مواد مخدر چندان زياد نبود (مگر جاهايي كه بيكاري، بذر نااميدي و كسالت را بكارد و مصرف اين قبيل مواد افزايش يابد). شورشها هيچ رهبري نداشت و خودانگيخته و بينظم بود.
اين شورشها بيترديد به آوازه فرانسه به عنوان يك مقصد با تمدن براي گردشگران آسيب رساند، اما هزينههاي مادي مستقيم آن چندان زياد نبود. با اين همه به ما هشدار داد كه «مدل اجتماعي» فرانسوي از مدل مطلوب بسيار دور است. اين احتمال وجود دارد كه غليان نسبتا كوچك نوامبر 2005 در چند سال آينده درهمريختگي بسيار بزرگتري را در پي نياورد. محتملترين سناريو هنوز اين است كه فرانسه به زوال خود ادامه دهد. با اين همه احتمال كوچكتر ديگر مبني بر آنكه اين «مدل» خود را نابود كند، بعد از شورشها به روشني نمايانتر شده است.