سنگ افراشتههای باستانی پیرازمیان در آستانه تخریب کامل
منطقه شهر یئری در شمال غربی روستای پیرازمیان در ۳۱ کیلومتری شرق مشگین شهر در استان اردبیل در کنار رود قره سو قرار دارد. وسعت این منطقه تاریخی ۴۰۰ هکتار است و از سه قسمت دژ نظامی، پرستشگاه، قوشا تپه تشکیل می شود. پیشینه دژ و پرستشگاه به ۱۴۵۰ پیش از میلاد و قوشا تپه به هزار هفتم پیش از میلاد میرسد.
نخستین بار در سال ۱۳۵۰ چارلز برنی در این محوطه کاوش کرد و سپس از سال ۱۳۸۳ تا ۱۳۸۵ سه فصل حفاری به سرپرستی علیرضا هژبری نوبری در آن انجام شد.
در اولین فصل حفاری که در آبان ۸۳ آغاز شد گورهای دوره آهن بررسی شدند که پیش از آن توسط جویندگان زیرخالی نابود شده بودند و تنها ساختمان بندی گورها آشکار بود. در این دوره سفالهایی مربوط به دوره کالکولتیک یافته شد و پیشینه منطقه را به ۳۵۰۰ سال از عصر آهن به پس برد. این سفالها مانند سفالهای مناطق باستانی دالما و حاجی فیروز هستند. به این ترتیب برای نخستین بار پیشینه زیستن بشر در استان اردبیل (آرتاویلا در زبان اوستایی) به دوره مس و سنگ رسید. برخی از سفالها با نگاره و برخی با طرح سبدی بودند. برخی از سفالها دو لایه نیز در حفاری یافته شد که گمان می رود لایه دوم سفال برای وینارش (مرمت) بخشهای شکسته سفال به کار رفته است.
در منطقه یری تعداد زیادی سنگ شیشه بُرنده (ابسیدین) بدست آمد که می تواند گواهی بر ارتباط این منطقه با قفقاز و آناتولی باشد زیرا پیشینه استخراج این گونه سنگ در این مناطق شناخته شده است. از ابسیدین برای برش سنگهای سخت در دوره کالکولتیک بکار برده می شده است.
در منطقه یری چند دوره تاریخی از مس- سنگی ، دوره آهن۱ و دوره آهن ۲ آشکار شد و بازمانده ای ازدژی متعلق به دوره آهن یافته گردید.
در فصل بعدی حفاری در سال ۸۴ بازمانده هایی از سفال، مفرغ و نگاره های انسانی دیده شد که باستان شناسان آنها را نذوراتی متعلق به پرستشگاه میدانستند. یکی از این دو پرستشهاه در زیر دیوار پدافندی دژ قرار داشت . باستان شناسان نتیجه گرفتند در دوره اورارتویی که ساکنان شهر یری بر روی پرستشگاه خود دژ ساخته بودند از دین خود روی گردانده اند و خدای اورارتویی را پذیرفته اند. البته این امر میتواند بگونه ای گزینشی یا به زور انجام پذیرفته شده باشد.
در این فصل حفاری یک لایه نیز در زیر محوطه داخلی قلعه کشف شد که به شخری متروک و قدیمی تر تعلق داشن. برخی سفالهای قهوه ای مایل به بنفش و سفالهای داغدار و سیاه نیز در این محل کشف شدند که به پیش از عصر آهن تعلق دارند.
در فصل سوم حفاری روشن شد که در دوره اورارتوییان دژ به آتش کشیده و خالی از مردمان شده است. وجود خاکستر در لایه های خاک دژ نشان دهنده آتش سوزی است . بدینگونه زندگی از ۷۰۰۰ تا دوره اورارتوییان در شهر یری به گونه ای پیاپی آشکار شد. در این فصل تعداد زیادی ظروف سفالی، اشیای زرین مانند آویز، دگمه های زینتی و پلاکهای طلایی و مفرغی بدست آمد.
نیایشگاه اصلی منطقه یری در این فصل از زیر خاک بیرون آمد که شامل بیش از ۳۰۰ سنگ برافراشته با بلنداهای گوناگون از ۳۵ تا ۲۵۰ سانتیمتر با تندیسهای مانند آدم هستندو مانند نگاره های کنده شده بروی سنگها هستند و دارای رخ آدمی ( بدون دهان) ، دست و شمشیرند.
شهریری که وسیع ترین منطقه تاریخی استان اردبیل و یکی از با اهمیت ترین مناطق پیش از تاریخ شمال غرب ایران است به شماره ۶۱۶۲ به ثبت آثار ملی رسید. ولی به دلیل عدم حفاظت از منطقه سرمای بی سابقه زمستان سال ۸۶ سنگ افراشتها را مورد یورش قرار داد و در اول بهمن ۸۶ با یک زیر نویسی تلوزیونی در شبکه خبر اعلام شد که ۸۰% از آثار تاریخی منطقه یری بر اثر سرما از میان رفته است.
متاسفانه امسال وزش باد شدید و طوفان بخشی از محوطه باستانی شهر پیرازمیان را تخریب کرد. طوفان بخش حفاظت شده معبد را بطور کامل تخریب و سایبان محوطه را از جا کند و به اطراف پرتاب کرده است.
به تصاویری زیر که روایت تخریب این پرستشگاه باستانی است دقت کنید: