مقایسه ای تحلیلی از انقلابهای مردمی ۱۹۷۹ و ۲۰۱۱ در ایران و مصر
مصر و ایران؛ مردمی که قدرتشان متفاوت به نظر می رسد
رابرت، اچ، راید
فرارو- به محض انتشار خبر کناره گیری مبارک، خیابانهای مصر منفجر شد. دیکتاتور منفور رفته بود و اشکهای شوق مردم در خیابانها، خبر از آغاز دوره جدیدی می داد.
به گزارش سرویس بین الملل فرارو؛ صحنه آشنایی که 32 سال پیش در تهران نیز تکرار شد. در 11 فوریه، فرمانده نیروی هوایی ایران از طریق رادیو اعلام کرد که حاضر به مبارزه برای حمایت از رژیم محمدرضا پهلوی، که به هواداری از امریکا شهره بود، نیست. شاهی که سه هفته قبل و همزمان با اوجگیری تظاهرات مردمی، کشور را ترک کرده بود.

با کنار کشیدن ارتش، نظام پادشاهی ایران فروپاشید و هیچ شانسی برای بازگشت شاه، از تعطیلات، به کشورش باقی نماند. سربازان به پادگانها بازگشتند، در حالی که تهران در جشنها و هیاهوی کرکننده مردمی غرق می شد.
انقلاب مردمی علیه شاه زنگهای هشدار را به صدا درآورد، آنچه غرب می دید یک پادشاه خشن اما متحدی مطمئن بود که در عین حال وزنه ای متعادل کننده در برابر رژیمهای افراطی عرب و گروههای رادیکالهای فلسطینی محسوب می شد.
رفتار و عمل آیت الله روح الله خمینی، چهره اصلی انقلاب، نه تنها ضدیت شدیدی با منافع امریکا و غرب داشت بلکه تفسیر او از اسلام، ارزشهای غربی را نیز به چالش می کشید.
انقلابیون مصری امروز اما کمتر تهدید کننده به نظر می رسند، این جمعیت متشکل از یک طیف گسترده از جوانان فعال در شبکه اینترنت، سیاستمداران و اسلامگرایان هستند که حول مخالفت با مبارک گردهم آمده اند و یک فضای بازتر و سیستم دموکراتیک تر را خواستارند.
چهره نمادین اعتراضات اخیر مصر یک جوان 30 ساله است، کاربر اینترنتی شرکت گوگل، که اظهارات پرشور و اشتیاق اش که از یک شبکه تلویزیونی خصوصی، پس از آزادی اش از زندان، پخش می شد، تعداد زیادی از دگراندیشان و اعضای طبقه متوسط مصر را به خیابانها کشاند.
تصاویر یک نسل قبل در تهران، با تصاویر «شب آزادی» (جمعه گذشته) در قاهره شباهت زیادی نداشت.
یک احساس ممتد و قابل لمس از خوشحالی در میان مخالفین دولت، فضایی مملو از کارناوالهای شادی، انفجار احساس غرور ملی و ایمان کامل به رژیم جدید، که باید عادلانه تر و دموکراتیک تر از رژیم پیشین می بود.
مردم ایران، کمتر از مردمی که در میدان التحریر قاهره گرد آمده و خواهان سرنگونی مبارک بودند تشنه دموکراسی نبودند. در آنجا مردم برای رسیدن به عدالت و برابری به روحانیون اسلامگرا اعتماد کردند و مصریها برای وارد آوردن فشار نهایی به رژیم مبارک رو به سوی یک ارتش سکولار آورده اند.
انقلابیون جوان مصری از ابزارهای سده بیست و یک همچون اینترنت، فیس بوک و توئیتر برای سازماندهی دور نخست اعتراضاتشان در اواخر ژانویه استفاده می کردند و پس از آنکه دولت، اینترنت و شبکه تلفن همراه را از کار انداخت، مصریها برای رساندن صدای خود به جهان خارج و آنچه که در این کشور در جریان بود، به رسانه های عرب زبان مثل الجزیره، العربیه و الحریه متوسل شدند.
چنین تکنولوژی شگفت انگیزی اما در اختیار اپوزوسیون ایرانی نبود. پیامها و موعظه های آیت الله خمینی، که تا روزهای پایانی قیام در پاریس در تبعید به سر می برد، توسط نوار کاست به داخل کشور قاچاق می شد و از طریق مساجد کپی، و در سراسر کشور پخش می شد.
اطلاعات در مساجد و به صورت شفاهی پخش می شد، از طریق یک شبکه ملی از روحانیون و روشنفکران شجاع که دستگاه امنیتی رژیم تلاش می کرد آن را متلاشی کند.
به جای شبکه الجزیره، ایرانیها در آن زمان برای دریافت آخرین اخبار به رادیو بی بی سی فارسی گوش می کردند، صدایی که دولت شاه پی در پی تلاش می کرد تا خاموش اش کند. در آن زمان، تقریبا هر خبرنگار غربی در ایران، وقتی که در میان معترضین خیابانی، با اتهام حمایت از «دشمن امریکایی» روبرو می شد، بلافاصله خود را از خبرنگار بی بی سی معرفی می کرد و بلافاصله هواداران آیت الله خمینی به او می گفتند : «Ah, you BBC? BBC very good»
دانشگاه تهران آن روزها محلی برای بیان اعتراضات ضد رژیم بود، هر روز مردم در آنجا جمع شده و به سخنرانی روحانیون مخالف شاه و حامیان امریکایی اش، گوش می دادند.
معترضین مصری با تحمل تنها 18 روز موفق شدند مبارک را برکنار کنند، کسی که برای نزدیک به سه دهه بر مصر حکمرانی می کرد. با وجود برخی غارتها و آتش سوزیها -که احتمالا توسط نیروهای هوادار مبارک و برای بی حیثیت کردن معترضین صورت می گرفت- اعتراضات مردمی در فضایی آرام و به طور چشمگیری منظم برگزار می شد. بیشتر خشونتها نیز با تحریک پلیس و اراذل و اوباشی که توسط نیروهای امنیتی اجیر شده بودند، انجام می شد که پس از چند روز ارتش آنها را مهار کرد.
با وجود آنکه بانکها بسته و خودپردازها پولی پرداخت نمی کردند و ذخایر مواد غذایی کاهش یافت، زندگی مردم در پایتخت مصر روال عادی خود را همچون گذشته حفظ کرده بود، حتی وقتی جمعیت حاضر در میدان التحریر بزرگ و بزرگتر می شد.
اما در جریان قیام مردم ایران که با تظاهرات خیابانی علیه شاه در ژانویه سال 1978، آغاز شد، و در پایان سال، اعتراضات و اعتصابها کشور را فلج کرد. وزارتخانه های دولتی عملا تعطیل بودند، پرواز خطوط هوایی به تهران متوقف شده بود، مقررات منع رفت و آمد از ساعت 9 شب آغاز و توسط نیروهای امنیتی در پایتخت به نحو وحشیانه ای اعمال می شد. در این وضعیت، ایرانیها در خانه های تاریک و سردشان دور هم می نشستند و به صدای گاه و بیگاه شلیک گلوله هایی که سکوت شب را می شکست، گوش می دادند.
با خشونت فزاینده نیروهای گارد شاهنشاهی که به معترضان غیرمسلح شلیک می کردند، معترضین نیز خشونت بیشتری به خرج می دادند و کسانی که مشتاق شهادت بودند، با دیدن پیکر در خون غلیده رفقایشان جری تر می شدند.
در حالی که تهران در گرداب آشوب فرومی رفت، منابع غذایی، گاز و برق نایاب شده بود. شاه در 16 ژانویه 1979 تهران را ترک و دولت را در دست نخست وزیر منصوب اش، رها کرد. آیت الله خمینی دو هفته بعد به تهران بازگشت و در یک تجمع میلیونی مورد استقبال قرار گرفت.
کمتر از دو هفته پس از بازگشت آیت الله خمینی و طی چند روز درگیری خیابانی شدید، سرانجام نظام شاهنشاهی پس از 2هزار سال فروپاشید.
شورش مردم مصر، قبل از آنکه نبردهای خیابانی، مردم را به سوگ بنشاند. به هدف اصلی خود -اخراج مبارک- دست یافت، پس از استعفای مبارک، مصریها تا صبح در خیابانها ماندند، برای یکدیگر دست تکان می دادند و پرچمهای بزرگ را به اهتزاز درمی آوردند و آتش بازی همراه با سرودهای میهن پرستانه تا صبح قطع نمی شد.
سه دهه قبل در تهران اما، پس از سقوط رژیم شاه، سه روز جنگ خیابانی و آتش سوزی شدید در تهران جریان داشت، گروههای مسلح به زندانها، پستهای پلیس و اعضای گارد شاهنشاهی یورش می بردند تا اعضای نظام سرنگون شده را شکار کنند. یک سال درگیری خونین انقلابی، جامعه را دوقطبی نموده و تنشها را تا حد انفجار بالا برده بود، آنچنانکه هواداران آیت الله خمینی به سختی تلاش می کردند نظم فروپاشیده را احیاء کنند.
پس از انتشار اظهارات یک فرد متعصب از تلویزیون و رادیو که خواستار تعقیب و مجازات خارجی ها در ایران شده بود، بلافاصله هواداران آیت الله خمینی موظف به حفاظت از جان غبرایرانیان شدند. شبه نظامیان رقیب، ساکنین هتل اینترکانتیننتل و خانه های خبرنگاران خارجی را توقیف کرده بودند که نیروهای هوادار رهبر انقلاب، آنها را پس زدند.
رژیم شاه در برابر خواسته های مردم در خیابانها مقاومت کرد و فروپاشید، اکنون و یک نسل بعد از آن وقایع هنوز جنبشهای اجتماعی و نیروهای سیاسی در کشور و منطقه متلاطم اند. مبارک اکنون سرنگون شده و جهان انتظار می کشد تا ببیند آیا نتایج متفاوتی رغم خواهد خورد؟
رابرت، اچ، راید، گزارشگر منطقه ای اسو شیتدپرس در خاورمیانه که تحولات منطقه را از سال 1978 گزارش می کند.
منبع: خبرگزاری اسوشیتد پرس، 13 فوریه 2011
مترجم: قاسم توکلی