نشست استانبول؛ پایان ماجرا یا شروعی تازه؟!
دکتر فرهاد مستعان
سرانجام نشست استانبول در دو روز نخست بهمن ماه برگزار شد و نمایندگان گروه 1+5 به همراه کاترین اشتون، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، به میزبانی ترکیه با سعید جلیلی، دبیر شورای امنیت ملی، دیدار و گفتگو کردند.
این نشست محصول توافق اشتون با جلیلی در نیمه آذر ماه بود که در طی سه نشست بین این دو در ژنو به دست آمد و به توافق ژنو معروف شد. بنابر توافق ژنو قرار شد تا مذاکرات ایران با 1+5 در استانبول انجام بگیرد، مذاکراتی که بعد از اوایل مهر ماه 1388 در وین قطع شده بود.
اشتون در آن زمان به خبرنگاران گفت که در استانبول در مورد «پیشنهاد های عملی و راه های همکاری برای یافتن راه حلی برای نگرانی اصلی ما در مورد مسائل هسته» گفت و گو خواهد شد، اما جلیلی گفت که طبق توافق حاصل شده قرار است تا گفتگوهای استانبول در مورد «همکاری حول نقاط مشترک» خواهد بود و نه در مورد برنامه اتمی ایران.
سخنان این دو نشان می داد که توافق ژنو تنها یک نتیجه داشته و آن هم انجام گفتگو در استانبول اما در مورد موضوع و محور گفتگوها در استانبول و دستور جلسات آن توافقی وجود نداشته است. از گفته اشتون پیدا بود که او قصد دارد تا به نمایندگی از گروه 1+5 و با ادعای پیدا کردن راه حل، گفتگوها را بر محور ادعاهای غرب در مورد برنامه هسته ای ایران نگه دارد و از سوی مقابل، مبنای جلیلی برای گفتگوهای استانبول، یافتن نقاط مشترک است تا بتوان با استفاده از آنها راه به نتیجه ای یافت که مورد رضایت و توافق هر دو طرف باشد.
به عبارت دیگر، اشتون از ابتدای امر یک هدف را برای نشست استانبول در نظر داشت؛ یا ایران به خواسته های غرب تن می دهد، که به بیان او به معنای رفع نگرانی های غرب است، یا آن که نشست استانبول بی نتیجه پایان خواهد یافت. روشن است که گزینه نخست برای ایران غیرقابل قبول است و تنها چیزی که باقی می ماند گزینه دوم است، یعنی همان چیزی که اتفاق افتاد و در بیانیه اشتون نیز انعکاس یافت.
اشتون بعد از نشست استانبول بیانیه خود را قرائت کرد و در ابتدای آن گفت؛ «در ژنو، موافقت کردیم که در این نشست - استانبول - در مورد ایده ها و راه های عملی همکاری برای رفع نگرانی های اصلی مان دربارۀ موضوع هسته ای گفتگو کنیم».
این ادعایی است که جلیلی در ژنو رد کرده بود و معلوم است که منظور اشتون از توافق، چیزی است که فقط خودش قبول دارد. او سپس و در چند جمله کوتاه به گفتگوهای استانبول اشاره کرد و گفت؛ «ما امیدوار بودیم گفتگویی درباره راه های عملی به سوی آینده شکل گیرد و بسیار کوشیدیم تا چنین اتفاقی بیفتد. باید با ناامیدی بگویم این میسر نشد».
اظهار ناامیدی اشتون باعث شد تا رسانه های غربی نشست استانبول را به عنوان شکست گفتگوها تفسیر کنند. روزنامه کریستین ساینس مانیتور در تحلیلی از نشست استانبول نتیجه آن را تنها یک چیز دانست؛ شکست و ناکامی. روزنامه دیلی تلگراف ضمن اعلام شکست مذاکرات هشدار داد که «زمان نشان دان چماق واقعی به ایران» فرا رسیده و روزنامه لوس آنجلس تایمز تحلیل خود از نشست استانبول را با عنوان؛ مذاکرات هسته ای با ایران به شکست انجامید، شروع کرد و در پایان از تحریمهای جدید در آینده خبر داد.
این موارد تنها نمونه هایی از جو تبلیغاتی است که رسانه های غربی بعد از نشست استانبول ایجاد کرده اند و با توجه به این موضوع می توان به جد پرسید؛ آیا مذاکرات استانبول شکست خورد یا آن که قضیه به نحو دیگری است؟
پاسخ روشن، صریح و کوتاه این است که مذاکرات استانبول شکستی در پی نداشته و برای این پاسخ چند دلیل قابل ذکر است. نخست آن که اشتون در بیانیه خود از واژه شکست یا چیزی به این معنا استفاده نکرد و فقط واژه ناامیدکننده، disappointing، را به کار برد. دوم آن که اشتون در همین بیانیه بر یافتن راه حل دیپلماتیک تاکید کرد و ادامه گفتگوها را خواستار شد و گیدو وستروله، وزیر امور خارجه آلمان، به عنوان نماینده یکی از کشورهای 1+5 نیز بر ادامه گفتگوها تاکید کرد.
اگر مذاکرات استانبول به معنای واقعی کلمه شکست خورده بود تاکید بر ادامه گفتگوها بی معنا می بود و می توان از سخنان این دو نفر نتیجه گرفت که مذاکرات استانبول هر چند که بی نتیجه پایان یافت، اما در اصل خود، شکستی را در پی نداشته است. سوم آن که سرگئی لارووف، وزیر امور خارجه روسیه، به صراحت شکست مذاکرات استانبول را رد کرد و گفت؛ «پیرامون کلیه مسائلی که به اعتقاد ما باید ماهیت مذاکرات آتی را تعیین کنند گفتگویی بسیار جدی، کاملا مشخص و صریحی رد و بدل شد».
از این رو، نشست استانبول حلقه ای در سلسله فرایند راه حل دیپلماتیک پرونده هسته ای ایران محسوب می شود، اما نحوه حضور ایران در این نشست نشان داد که از این پس مذاکرات باید فرمول و قالب دیگری به خود بگیرد.
دمیتری کوسیروف، مفسر سیاسی خبرگزاری ریا نووستی روسیه، در مقاله ای با عنوان؛ شرکت کنندگان درمذاکرات استامبول یکدیگر را مجازات کردند، نشست استانبول را از چند زاویه مورد ارزیابی قرار داده است.
او در ابتدا به دیپلماسی ایران قبل از نشست اشاره می کند که به نظر وی «خوب، کار کرد» زیرا به این وسیله نشان داد که «ایران فعلا به کشور منزوی و له شده در زیر فشار تحریم ها شباهت ندارد». او در زاویه دوم به موضوع تحریمها می پردازد و به گزارش روزنامه واشنگتن پست اشاره می کند و می نویسد؛ «فعلا هیچگونه تحریم های تازه در سازمان ملل مورد بحث قرار نمی گیرد و فقط می توان درباره رعایت دقیق تر تحریم های فعلی سخن گفت. آخر از این نمی توان فراتر رفت. تحریم های اصلا وسیله مشکوکی است». زاویه سوم مورد نظر کوسیروف موفقیت ایران در «بی اعتبار کردن شورای امنیت سازمان ملل» است چرا که «طبق موضع رسمی ایران تحریم های فعلی غیر قانونی بوده و مغایر حق قانونی هر کشور برای پیشبرد صنعت انرژی اتمی است» و علاوه بر این، «ایران در زمینه منع گسترش هسته ای بسیار پاکیزه عمل می کند». او در این زمنیه توصیه جالب توجهی نقل می کند؛ «در ارتش خوب، هر فرمانده یگان می داند که اگر خطر عدم اجرای فرمانی وجود داشته باشد، هیچگاه نباید چنین فرمانی را داد»، اما به نظر می رسد که شورای امنیت برخلاف این توصیه عمل کرده است. زاویه چهارم حمله نظامی است که به نظر وی،
احتمال آن اندک است زیرا اساس چنین حمله ای «خیلی واضح نیست» و از سوی دیگر، آمریکا در آرزوی خروج نیروهایش از افغانستان و عراق است و متحدان او نیز یگانهای نظامی خود را یکی پس از دیگری از این دو کشور خارج می کند.
او در انتهای تحلیل خود به فرصت بعد از استانبول اشاره می کند و می نویسد؛ «در مجموع واضح است که سیاست سابق برای جلوگیری از ظاهر شدن سلاح هسته ای در ایران دیگر ثمر بخش نیست و باید سیاست تازه ای ابداع شود».
روشن است که سیاست تازه نمی تواند تهدید یا حتی حمله نظامی به ایران باشد چرا که او امکان چنین راهی را اندک می داند. در واقع، سیاست تازه را تنها می توان در تعامل غرب با ایران بر سر پرونده هسته ای دانست؛ تعاملی که غرب تا کنون از آن سر باز زده و با تحریم و تهدید سعی می کند تا خواسته خود را به ایران دیکته کند. نشست استانبول ناکارآمدی چنین سیاستی را به طور کامل نشان داد. طرفهای غربی بر اساس این سیاست پشت میز مذاکره نشستند، اما گویا فراموش کرده بودند که ایران در موقعیت وین 2009 نیست.
اکنون ذخایر اورانیم با غلظت کم ایران، سه برابر شده و حداقل 40 کیلوگرم اورانیوم با غلظت 20 درصد دارد و به عبارت دیگر، ایران در حال حاضر حتی احتیاجی به تبادل سوخت نیز ندارد.
از سوی دیگر، تحریم ها بر خلاف ادعاهای تبلیغاتی مقامات غربی، ایران را آن چنان تحت فشار قرار نداده تا به درخواست آنها تمکین کند. ایران قراردادهای نفتی خود را دارد و حتی قرارداد نفتی با چین را نیز تمدید کرده است، موضوعی که می توان مانع رای مثبت چین به تحریم نفتی ایران باشد.
ایران با اجرای قانون هدفمند کردن یارانه ها هم نشان داد که در شرایط تحریم ها قصد اجرای چنین طرح بزرگ اقتصادی را دارد. پس چرا ایران درخواست های کشورهای غربی را بپذیرد در حالی که می تواند در همین شرایط فعالیت هسته ای خود را پیش برد؟
از این رو بود که ایران در نشست استانبول و در برابر پیش شرط های غرب، پیش شرط های خود را مطرح کرد و نشان داد که بعد از استانبول، قاعده پیش شرط گذاشتن برای ایران دیگر بی معنا است و تنها می توان از شروعی تازه برای تعامل با یکدیگر سخن گفت.