دکتر عماد افروغ از الگوی پیشرفت به فرارو میگوید:
نمیتوان به تجربه غرب بیاعتنا بود
فرارو- یک استاد جامعهشناسی معتقد است غرب در روند توسعه هم تجربیات مثبت داشته و هم تجربیات منفی و برای نیل به الگوی پیشرفت باید از تجربیات دیگران در روند توسعه سود جست. وی همچنین تقسیمبندی غربی و شرقی را مانع شکلگیری تجربههای مشترک میداند.
عماد افروغ در پاسخ به این سوال که میان پیشرفت و توسعه چه تفاوتهایی وجود دارد به خبرنگار فرارو گفت: «معانی و رویکردهایی که برای توسعه جا افتاده است، مضمونی اقتصادی را تداعی میکند و این مضمون هم به طور عمده با تئوریهای نوسازی و در بهترین حالت با تئوریهای وابستگی و نیازهای اساسی پیوند خورده است. نیازهایی که به طور عمده در گروه نیازهای مادی و دنیوی میگنجند».
وی ادامه داد: «سالها پیش در حین نگارش مقالهای راجع به توسعه به این عبارت جالب برخوردم که توسعه پیشرفت نیست. یعنی فکر نکنیم اگر به گونهای از حالات تاریخی و فرهنگی خود خارج شدیم تا به رفاه اقتصادی برسیم، این به معنای داشتن زندگی آرامتر، معنادارتر و بانشاطتری از گذشته خواهد بود».
این استاد دانشگاه با بیان این که اتفاقاتی که در جهان غرب افتاده حکایت از رشد رفاه مادی این جوامع دارد، افزود: «این افزایش رفاه را نباید تفسیر به ایجاد یک زندگی معنوی و آسودهتر کرد، در حالی که روح غالب نظریههای حاکم بر توسعه تداعیگر مضمون اقتصادی توسعهیافتگی است. البته تمام تعابیری که از توسعه وجود دارد همین معنای مشترک را دنبال نمیکنند».
ترجیح توسعه فرهنگی بر فرهنگ توسعه
وی با استناد به طرح مفهوم توسعه فرهنگی اظهار داشت: «این مفهوم با پیشرفت که مفهومی هنجاری و ارزشی دارد، نزدیک است. در توسعه فرهنگی بحث بر سر توسعه یافتن فرهنگ نیست، بلکه بحث این است که توسعه در همان مضمون اقتصادی خود بایستی خودش را با فرهنگ وفق بدهد. علیرغم ادعای فرهنگ توسعه که یک مجموعه فرهنگی در غرب وجود دارد که زمینه توسعه را به وجود آورده است و همان باید به تمام دنیای در حال توسعه منتقل شود، در توسعه فرهنگی بحث بر سر وجود تکثر فرهنگی در امر توسعه است، نه یک قرائت واحد. یعنی توسعه به معنای اقتصادی باید خودش را با فرهنگ وفق دهد». وی تاکید کرد: « وقتی فرهنگ ملاک شد، شرایط تاریخی، فرهنگی و زیستجهانی جوامع مختلف برجسته میشود».
افروغ سپس گفت: «ما برای برونرفت از شرایط کنونی نباید کلیت هویت، تاریخی، فرهنگی، گذشته و زیستجهانی خود را زیر سوال ببریم، بلکه میتوانیم از قابلیتهای آن استفاده کنیم. بسیاری از شیوههای عملی اقتصادی تاریخی یک جامعه حکایت از خلاقیتهایی داشته است که الزاماً با تولید انبوه ماشینی به دست نمیآید. ما نباید خط بطلان بر نحوه زیست اقتصادی خودمان بکشیم».
این نویسنده به یادآوری اظهارات گابور در کتاب تغییرات اجتماعی پرداخت و ادامه داد: «گابور میگوید ما در غرب به این نتیجه رسیده ایم که بسیاری از سیاستهای علمی و فنآورانه معطوف به توسعه خود را رفو کنیم، اما جهان در حال توسعه در حال توسل به این سیاستهاست. ما در حال مقابله با هزینههای تئوریهای قدیمی خود هستیم در شرایطی که متاسفانه جهان توسعهنیافته در حال چنگ زدن به سیاستهای ماست».
ضرورت شناخت خود و بهرهگیری از تجربه دیگران
نماینده سابق مجلس شورای اسلامی با تاکید بر ضرورت آسیبشناسی خود، بیان داشت: «ریشههای عقبماندگی ما صرفا برونزا نیست، بلکه درونزا هم هست. ضمن این که باید به ویژگیهای تاریخی مثبت خود هم توجه کنیم و در عین حال از تجربیات مثبت و منفی جوامع توسعهیافته استفاده کنیم. امروزه بومیگرایی بحثی جدی است، به شرطی که معقول به آن نگاه شود، یعنی دچار نوستالژی افراطی نشویم که گمان کنیم تمام گذشته ما قابل دفاع بوده است و هیچ لایهای از آن قابل نقد نیست».
وی با بیان این که این گونه نیست که تجربیات بشر امروز قابل استفاده نباشد، تاکید کرد: «باید با داشتن دیدی باز و فکری منعطف به ارزیابی وضعیت داخل و خارج بپردازیم. این مقولهای است که زیر مفهوم وسیعتر مشارکت تعریف میشود. هر جامعهای برای رشد باید به این مفهوم توجه داشته باشد و نسبت نزدیکی میان مشارکت و زیستجهان وجود دارد. جامعهای که زیستجهان و فرهنگ خود را کنار بگذارد، دچار یک بام و دو هوا و نابسامانی فرهنگی میشود. به ارزشهای جدید که نمیرسد، ارزشهای خود را هم فراموش خواهد کرد. چنین جامعهای لقمه خوبی برای دیگران است».
او با بیان این که پیشرفت به نسبت توسعه مفهومی ارزشیتر و هنجاریتر است، بیان داشت: «با قرائتی پوزیتویستی تلاش میشده تا توسعه را مفهومی عینی، بیطرف و عاری از ارزش جلوه دهند». این استاد بازنشسته دانشگاه بر این نکته صحه گذشت که در الگوی پیشرفت نگاهی سلبی نسبت به تجربه غربی توسعه وجود ندارد، بلکه نوعی نگاه اصلاحگرانه به آن جریان دارد.
الگوی پیشرفت دیکته نمیشود
عماد افروغ در پاسخ به این سوال که در شرایطی که توسعه غربی به نحوی تکاملی و درونزا بوده است، آیا میتوان به صورت دستوری برای پیشرفت نسخهای ارائه داد، اظهار داشت: «مسئله بسیار ظریف است. در دورهای به عینیات بیش از ذهنیات توجه میشد و فرهنگ را فرع این وجه مادی عینی تفسیر میکردند، اگر زمانی هم از فرهنگ صحبتی به میان میآمد منظور آن نظمی ارزشی بود که به این مادیگرایی توجه بیشتری کند. از تبعات این نگاه، دنیاگرایی به جای آخرتگرایی و بها دادن به ارزشهای مادی به جای ارزشهای معنوی است».
وی با بیان این که آموزههای فرهنگ توسعه در روانشناسی و جامعهشناسی توسعه و در قالب آرای افرادی همچون انگلس، مککللند، پارسونز و وبر قابل مشاهده است، بیان داشت: «وبر در ریشههای سرمایهداری به اخلاق کار خاصی توجه میکند که در دنیای پروتستان شکل میگیرد و متوجه توسعهگرایی در همین دنیاست. نمیگویم از اینها نمیشود استفاده کرد، اما به شرطی که اصالت را صرفا به ارزشهای دنیوی ندهیم».
این اصولگرای منتقد با بیان این که در مکتب ما میان دنیا و آخرت ثنویت وجود ندارد، افزود: «از نظر ما اگر هم قرار است به آخرت برسیم، باید از پل دنیا بگذریم. در آموزههای دینی ما عمران بلاد جایگاه ویژهای دارد. اگر وبر در تفسیر نظام سرمایهداری اشاره به قرائت کالون و لوتر میکند، ما هم میتوانیم به آموزههای دینی خود اشاره کنیم. حضرت علی یکی از ماموریتهای مالک اشتر را عمران بلاد در کنار ارزشهای دیگری همچون استصلاح اهلها یعنی تربیت دینی و اخلاقی میداند. ما نمیتوانیم این جامعنگری را نادیده بگیریم و فقط به وجه مادی نگاه کنیم».
این استاد جامعهشناسی سپس گفت: «این بحث در تئوری نوسازی جاافتاده است که فقط یک قرائت از فرهنگ وجود دارد و آن هم همانی است که منجر به توسعه در غرب شد. اما بعدها این بحث مطرح میشد که ما میتوانیم تکثر فرهنگی داشته باشیم و در امر توسعه از آن برخوردار شد. بر این قول اجماع وجود دارد چرا که فرهنگ توسعه و نظریههای نوسازی و وابستگی در شکل افراطی خودشان امتحان خوبی پس ندادند».
وی با بیان این که باید از تجربیات مثبت و منفی غرب استفاده شود، ادامه داد: «مهم این است که ما خودمان انتخاب کنیم. و این انتخاب بر اساس قابلیتهای ما صورت بگیرد، نه این که از بالا دیکته شود. چرا که اگر دیکتهگرایی مطلوب بود اولا تا کنون در ایران جواب داده بود، ثانیا مقام معظم رهبری هم اقدام به تشکیل چنین شورایی نمیکردند، بلکه مقامات عالی مینشستند و با تدوین منشوری آن را از بالا دیکته میکردند. نفس تشکیل این جلسه به این معناست که نگاههای گذشته جواب نداده و حداقل با عدم همکاری دیگران مواجه شده است».
افروغ اضافه کرد: «این کار بزرگ جز با اهتمام جمعی و دست دراز کردن به سمت تمام ظرفیتهای رسمی و مدنی ممکن نیست. در عین حال کاری است که شتابان صورت نمیگیرد و محتاج زمان است».
نباید اسیر تفکر قطبی غربی و شرقی شد
این مدرس دانشگاه در بخش پایانی اظهارات خود، بیان داشت: «چرا باید خود را اسیر تفکر قطبی غربی و شرقی کرد؟ هم غرب یک طیف است و هم شرق. این تقسیمات جغرافیایی ، فرهنگی و تاریخی در بعضی نقاط بازدارنده هستند. اگر نگاهی فراتاریخی و انسانیتر به مقولات داشته باشیم، بشر را باید به مثابه یک جوهر و سرشت واحد در نظر گرفت. این تمایزات باعث پارهپاره شدن انسانها میشود و آنان را از بهرهگیری از تجربیات یکدیگر بازمیدارد».
وی افزود: «اگر انسان را تاریخی و فرهنگی تعریف کنیم، نمیتوانیم تجربیات مشترک داشته باشیم. اما اگر برای انسان ذات و سرشتی ورای وجه و هویت فرهنگی و تاریخیش قائل شویم، بستر برای استفاده از تجربه مشترک هموار میشود».
عماد افروغ تلقی تاریخی از انسان را یکی از موانع تجربه مشترک بشری دانست و در ریشهیابی آن بیان داشت: «این تلقی ناشی از قرائت غلط اومانیسم از انسان است. به یک معنا این تقسیمبندی از همان رویکرد دیگرسازی غرب نشات گرفته است که در نظریات توسعه هم تلاش میکند یک تقسیمبندی دوگانه میان جوامع توسعهیافته و توسعهنیافته صورت بگیرد».
وی در پایان تاکید کرد: «اگر قرائت موجهی از انسان ارائه دهیم که ورای تاریخش جوهری داشته باشد، راحتتر مسیر فلسفی و نظری برای گفتوگو فراهم میشود تا این که انسان را اومانیستی تعریف کنیم و خدا را از او بگیریم یا این که او را اسیر شرایط خاص فرهنگی و اجتماعیش جلوه دهیم».