آگاه
کد خبر: ۵۲۶۱۴

سرنوشت جوان‌ترین نخست‌وزیر رضا شاه

از تاریخ


احمد متين دفترى، نخست وزيرى كه گفته مى شد به دليل نزديكى به آلمانى ها توسط رضاشاه به اين مقام رسيده است، روز پنجم تير ۱۳۱۹ بركنار و زندانى شد. روز بعد دكتر محمد مصدق، عموى پدر متين دفترى و پدر همسرش نيز زندانى و سپس تبعيد شد.

متين دفترى در خاطراتش نوشته است: «تا دقيقه اى كه از نخست وزيرى بركنار شدم هيچ گونه آثار و علائمى وجود نداشت كه شاه نسبت به من عدم رضايت دارد.» علائمى كه متين دفترى درنيافته بود اما، از چند روز پيش تر از راديو برلين به گوش مى رسيد.متين دفترى خانواده اى صاحب لقب و اشرافى داشت كه نسبش به خاندان زند مى رسيد.

او به سال ۱۲۷۵ در تهران زاده شد و در كودكى به تقاضاى پدربزرگش، ميرزا حسين خان وزير دفتر (برادر دكتر مصدق) از مظفرالدين شاه لقب اعتضاد خاقان گرفت. نام خانوادگى «متين دفترى» بعدها از لقب بعدى اش، متين الدوله اقتباس شد.

او پس از گذراندن تحصيلات ابتدايى، مدتى در مدرسه آلمانى تحصيل كرد و بعد به مدرسه علوم سياسى وارد شد. اين مدرسه براى تربيت كادر وزارت خارجه تأسيس شده بود و بسيارى از فارغ التحصيلان آن از جمله ميرزا احمدخان متين الدوله (متين دفترى) وارد خدمت اين وزارتخانه شدند. او همزمان با كار در وزارت خارجه، در مدرسه عالى حقوق نيز به تحصيل پرداخت و چندسال بعد، هنگامى كه رضاشاه به سلطنت رسيد و على اكبرخان داور كوشش خود براى ايجاد تشكيلات جديد قضايى را آغاز كرد، براى تكميل تحصيلات حقوقى به ژنو رفت.

او همزمان با تحصيل در رشته دكتراى حقوق در دانشگاه ژنو، از طرف دولت ايران در جامعه ملل نيز مأموريت داشت. متين دفترى در سال ۱۳۱۰ به ايران بازگشت و توسط داور به معاونت وزارت عدليه منصوب شد. رابطه او با داور به پيش از انقراض قاجاريه و زمانى بازمى گشت كه متين دفترى در حزب راديكال داور عضويت داشت و در روزنامه «مرد آزاد» مقاله مى نوشت.

از جمله اقدامات متين دفترى در دوران معاونت وزارت عدليه، پيگيرى و تسريع در محاكمه تيمورتاش در غياب داور بود. هنگامى كه داور براى حضور در جلسه جامعه ملل به ژنو رفته بود، رضاشاه متين دفترى را مأمور رسيدگى سريع به كار تيمورتاش كرد. سيدحسن تقى زاده كه در آن هنگام وزير ماليه بود موضوع را چنين به ياد آورده است: «رضاشاه به مرحوم تيمورتاش ظنين شده بود، در همان وقت كه حبس بود، قصدش اين بود كه به تدريج او را در غياب داور محاكمه بكنند و از بين ببرند. كارها را او اينطور مى كرد. اين متين دفترى كه الان در مجلس سناست آن وقت معاون داور بود.

يك روز كه آمد به هيأت وزرا، رضاشاه به او گفت: «آن كار چطور شد؟ اين را طول نده!» مى بردند محكمه، همه را مقدمه مى چيدند. يك روز ديگر گفت: «اين را تمام كن، آن رفيقش (داور) كه مى آيد رودربايستى در مى آيد.» متين دفترى به دستور رضاشاه، پيش از بازگشت داور پرونده تيمورتاش را آماده فرستادن به محكمه كرد و شفاعت محتاطانه داور نزد شاه نيز تغييرى در سرنوشت تيمور نداد.متين دفترى در سال ۱۳۱۵ و هنگامى كه داور با تشكيل دولت محمود جم به وزارت ماليه منتقل شد، به وزارت دادگسترى (نام تازه عدليه) رسيد.

دستگيرى و محاكمه «۵۳ نفر» در زمان وزارت او اتفاق افتاد. او معتقد بود به هنگام رسيدگى به اين پرونده با راضى كردن رضاشاه به انجام محاكمه در دادگاه هاى دادگسترى، جان متهمان را خريده است؛ چرا كه اگر محاكمه آنطور كه شاه ابتدا مى خواست در ديوان حزب انجام مى شد، بى گمان متهمان به اعدام محكوم مى شدند.

اقدام ديگر متين دفترى در دوران وزارت دادگسترى كه عده اى عقيده دارند در نخست وزير شدن او مؤثر بود، حل مشكل ازدواج وليعهد ايران با فوزيه، شاهزاده مصرى بود.

مادر وليعهد طبق قانون اساسى مشروطه مى بايست ايرانى الاصل باشد و از آنجا كه فوزيه در پى ازدواج با پادشاه آينده ايران در مقام مادر وليعهد آينده نيز قرار مى گرفت، ازدواج آن دو مشكل قانون اساسى پيدا مى كرد. متين دفترى با استفاده از حق تفسير قانون اساسى كه در اختيار مجلس شوراى ملّى بود، ابتدا استفساريه اى به مجلس برد كه نمايندگان در پاسخ به آن، منظور از مادر ايرانى الاصل را چنين تفسير كردند: «داراى نسب ايرانى باشد يا قبل از ازدواج با پادشاه ايران يا وليعهد به اقتضاى مصالح عاليه كشور به پيشنهاد دولت و تصويب مجلس شوراى ملى به موجب فرمان پادشاه عصر، صفت ايرانى به او اعطا شود.» سپس ماده واحده اى به مجلس برد كه با تصويب آن به فوزيه صفت ايرانى داده شد و به اين ترتيب مشكل ازدواج وليعهد را حل كرد.اما به نظر مى رسد علت اصلى نخست وزير شدن متين دفترى، وضعيت جنگ جهانى دوم و اعتقاد رضاشاه به پيروزى آلمان در اين جنگ بوده است. متين دفترى زبان آلمانى را به خوبى مى دانست و در گذشته مدتى منشى سفارت آلمان بود.

او همچنين مدتى از دوران مأموريت ديپلماتيك خود را در آلمان گذرانده بود. رضاشاه پس از به قدرت رسيدن هيتلر روابط نزديكى با آلمان برقرار كرد و براى اجتناب از گسترش نفوذ روس ها و انگليسى ها كه مورد بدگمانى او بودند، اجراى بسيارى از پروژه هاى عمرانى كشور را به كارشناسان آلمانى سپرد.

او با آغاز جنگ جهانى دوم، پيشروى سريع آلمانى ها را با دقت و علاقه دنبال مى كرد، اما هنگامى كه هيتلر و استالين پيمان دوستى بستند و لهستان را ميان خود تقسيم كردند، نگران شد كه در مورد ايران نيز سازشى ميان آنها صورت گيرد و در نتيجه شوروى عليه ايران وارد عمل شود. رضاشاه براى جلوگيرى از اين خطر، گويا چاره را در آن ديد كه به آلمانى ها بيشتر نزديك شود و به همين دليل متين دفترى را به نخست وزيرى منصوب كرد.

اما هشت ماه بعد، هنگامى كه راديو برلين انتقاد از رضاشاه را آغاز كرد و خبرهايى از احتمال كودتاى هواداران آلمان عليه او به گوش رسيد، دوران نخست وزيرى متين دفترى هم تمام شد؛ هرچند خود او نشانه را در نيافته بود: «دو روز قبل از بركنارى، شاه به من گفت هر كدام از شماها را كه من به مصلحتى كنار مى گذارم متأثر مى شوم. روز پنجم تيرماه از خدمت بركنار و تحت تعقيب پليس قرار گرفتم و صدمات و لطماتى به من وارد آمد كه شرح آن خارج از تاريخ نويسى است. سال هاى ۱۳۱۹ و ۱۳۲۰ را در حبس منزل بودم... («بازيگران عصر پهلوى» به نقل از «خاطرات يك نخست وزير»)

متين دفترى پس از اشغال ايران توسط نيروهاى متفقين، به اتهام داشتن رابطه با آلمان نزديك دوسال زندانى بود و سپس به عالم سياست بازگشت.
روزنامه شرق

ارسال نظرات
خط داغ