انتقاد مسعود نیلی از برنامه پنجم توسعه
«برنامه پنجم برنامهاي بدون پارادايم»عنوان سرمقالهي روزنامهي پول به قلم مسعود نيلي است كه در آن ميخوانيد؛ اين واقعيتي است که دوران برنامهريزي وبرنامهنويسي در ايران به سرآمده و واقعيت بزرگتر اين است که درشرايط فعلي اگر اقتصاد ايران برنامه داشته باشد، يا فاقد آن باشد نبايد منتظر اتفاق خاصي در اداره کشور باشيم.
ايران شايد تنها كشوري باشد كه برنامه 5ساله براي توسعه دارد.60سال يا كمتر و بيشتر است كه اقتصاد ما درگير تهيه و تدوين برنامههاي توسعه است واين رويه به سنتي لاينفك براي كشور ما تبديل شده است و طبيعي به نظر ميرسد که اگر امسال برنامه نداشته باشيم، نبايد منتظراتفاق خاصي باشيم. همانطور که درسال 1373به مدت يك سال تدوين قانون برنامه دوم به تاخيرافتاد وهيچ اتفاقي دراقتصاد كشور رخ نداد امسال هم قانون برنامه پنجم توسعه به آخر رسيده و به طور قطع اقتصاد ايران امسال برنامه نخواهد داشت.
پرسش اصلي اين است كه اگرامسال برنامه توسعه نداشته باشيم، چه اتفاقي خواهد افتاد؟ پاسخ به اين پرسش البته مستلزم اين است که بدانيم اصولا چرا نياز به تدوين برنامه توسعه داريم وبراساس چه ضرورتي بود که برنامه توسعه درايران نوشته شد. نخستين برنامه عمراني با هدف دريافت وام از بانك بينالمللي توسعه تهيه و تدوين شد.ايران نياز داشت كه زيرساختهايي براي دريافت تسهيلات آماده كند ازجمله اينکه بايد برنامهاي براي توسعه وعمران كشور تهيه ميكرد و روشن ميساخت كه منابع دريافتي وام را قرار است دركدام بخش هزينه كند.
برنامهريزي دركشور اينگونه آغازشد وحقيقت اين است كه سياست گذاران وقت به اين ضرورت نرسيده بودند كه كشور براي توسعه وعمران،نياز به برنامهريزي دارد وشايد واقعيت اين است که اکنون هم دستگاههاي سياست گذار ومجري قانون وسازمان هاي ناظر نميدانند براي چه قرار است برنامه نوشته و سپس اجرا شود. درمورداقتصاد ايران،اين نکته مهم است که بسيار بيشتر ازآنكه كتابقانون و برنامه اهميت داشته باشد، آنچه در ذهن سياستگذار ميگذرد، مهم است.
اگر ذهن سياستمدار از انسجام برخوردار باشد و به درستي بداند كه قرار است اقتصاد كشور را به كجا هدايت كند، برنامه ميتواند اثرآفرين باشد. نقطه مقابل اين است كه اگر ذهن آشفتهاي يا ذهني كه زاويه زيادي نسبت به برنامه دارد وجود داشته باشد،طبيعي است كه برنامه كنار گذاشته ميشود، به اين دليل كه برنامه به خودي خود، داراي قدرت سياسي نيست و اين سياستمدار و مجري برنامه است كه به آن ارزش و اعتبار ميبخشد.
اما آنچه دركشورهاي ديگر به وجود آمده، پارادايم فكري است كه يك شاخه اصلي دارد و چند شاخه فرعي.بعضي از سياستمداران ايراني فكر ميكنند شاخه اصلي پارادايم فكري كشورهاي پيش رفته درپس پرده شكل ميگيرد كه به نظرمن اينگونه نيست. اين كشورها چندين گام پيش افتادهاند. درخيلي از كشورهاي دنيا، بحثها فراتر از انديشه و جهتگيريها شكل گرفته است. فرآيندي درگذر تاريخ شكل گرفته است كه تصريح ميكند اقتصاد بازار بايد محور سياستگذاريها قرار گيرد.
ديگركسي روي اين اصل اختلاف نظر ندارد. اين شاخه اصلي است و شاخههاي فرعي هم مبتني بر رقابتهاي حزبي شكل گرفته است. به طور مثال اوباما طرح بيمه تامين اجتماعي را مطرح ميكند درحالي كه حزب جمهوريخواه بهشدت با اين طرح مخالف است.احزاب براي اداره كشور برنامههاي مختلفي دارند اما دراصل موضوع هيچ كس شك ندارد و مقام سياسي،اعتبار خود را برنامههايي به دست ميآورد كه توسط حزبش اعلام ميشود. بنابراين درست است كه كسي برنامه توسعه ميان مدت تهيه نميكند اما برنامه، محور رقابتهاي انتخاباتي قرار ميگيرد و مردم تصميم ميگيرند كه به كدام برنامه راي دهند.
درمقابل ما ظرف سالهاي گذشته چندين بار با آزمون وخطا كاري را ازنو شروع كردهايم. در اين مدت اجراي برنامه براي مديران سياسي ما حالت دلبخواهي پيدا كرده و سياسيون هركجا كه خواستهاند، آن را كنارگذاشتهاند. در كشور ما هنوز پارادايم فكري مشخصي شكل نگرفته و پس از 30سال وقوع انقلاب هنوز نميدانيم چه ميخواهيم.30 سال پيش، نظام برنامهريزي ما با چالشهايي مواجه بود در مورد اينکه برنامه نوشتن مغاير با مشيت خداوندي است و پس از سه دهه چالش وتجزيه وتحليل، هنوز هم تحليلهاي برخي سياسيون ما برهمين اساس استوار است.
با اين مقدمه اگر به برنامه پنجم توسعه دقت کنيم متوجه ميشويم دروهله نخست اين برنامه نگاه تند و نقادانهاي به برنامههاي قبلي دارد و درماده يك لايحه برنامه پنجم عنوان شده كه دولت قصد دارد الگوي جديدي را با نام توسعه ايراني - اسلامي مطرح كند و زمان مورد نيازبراي تهيه وتدوين آن دوسال اعلام شده است يعني برنامه پنجم برنامه توسعه اسلامي- ايراني است اما قرار است ظرف دوسال آينده، پارادايم فكري آن تدوين شود.
درسياستهاي كلي برنامه پنجم تاكيد شده است كه بايد رشد اقتصادي ايران حداقل، 8درصد باشد. اين درحالي است كه رشد اقتصادي سال 1387 ايران نيمدرصد بوده است بنابراين پرسش اين است كه چگونه ميخواهيم متوسط رشد اقتصادي را 6درصد اضافه كنيم؟ چگونه ميشود رشداقتصادي را به عدد 8 رساند؟يا در مورد خيلي شاخصهاي ديگر برنامه كه دولت بايد مشخص كند كه چگونه ميخواهد به اين اهداف دست يابد. انتظاراين است كه برنامه به صراحت اعلام كند كه مثلا با ركود بخش مسكن چه خواهد كرد يا رقابتپذيري صنعت چگونه پيش خواهد رفت.
با اقتصادي كه نيم درصد رشد دارد، با كمبود انرژي مواجه ميشويم چگونه ميتوانيم براي رسيدن به رشد 8درصدي،سوخت تامين كنيم؟برنامه بايد مجموعهاي ازسياستهايي باشد كه اقتصاد را به اين درجه برساند اگرنه با توجه به واقعيتها،عدد ديگري هدفگذاري شودكه چنين چيزي در برنامه پنجم ديده نميشود.
تدوين برنامه فرآيندي است زمانبر كه چيزي حدود دوسال همه كارشناسان را درگيرخود ميكند. اين فرآيند بسيار هزينه براست كه چند هزار نفر را درگيرخود ميكند وبعدها به راحتي كنارگذاشته ميشود.به نظرمن تازماني كه ما به سمت تدوين يك چارچوب نظري براي اداره كشور همگرايي نكنيم،برنامه براي اداره كشور،كاركرد چنداني ندارد.