انتقاد یک کارشناس به برنامههای تاریخی صداوسیما
مرتضي رسولي پور، عضو موسسه مطالعات تاريخ معاصر ايران و پژوهشگر، معتقد است: عدهاي به زعم خود تاريخ را به بهانه سازگاري با منافع ملي؛ ديگرگونه و نادرست به مردم انتقال ميدهند. چنين رويكردي به تاريخ نه تنها صحيح نيست بلكه عواقب خوشي را براي آيندگان به همراه نخواهد داشت.
مرتضي رسوليپور پيرامون ضرورت وجود نگاهي كلان به يك ماجراي تاريخي افزود: تاريخ يك «كميت» متصل است. به اين معنا كه براي پرداختن به يك واقعه تاريخي، شخص مورخ و محقق؛ بايد شناخت كافي در مورد دوران پيش از بروز آن واقعه داشته باشد زيرا حوادثي ما قبل وقوع يك رخداد هستند كه زمينهساز آن واقعه شدهاند.
وي گفت: قبول دارم كه هويت و جايگاه اجتماعي امروزي ما با مسائل يك صد سال اخير بيشتر گره خورده است تا با وقايع قرون بعيد، اما نبايد از اين مسئله غافل شويم كه پيدايش دوره قاجار حاصل جريانات پيش از آن بوده همانطور كه روي كار آمدن حكومت پهلوي نتيجه سقوط قاجاريه است و انقلاب اسلامي نيز حاصل فروپاشي حكومت پهلوي بوده است.
اين محقق تاريخي؛ ضمن اشتباه خواندن نگاههاي سطحي و جزئي به دورههاي تاريخي ازسوي برخي از افراد اظهار كرد: در حوزه پزشكي نيز اين قاعده وجود دارد. به عنوان مثال يك چشم پزشك پيش از اخذ تخصص به مدت شش سال پزشكي عمومي ميخواند تا بداند كه يكي از دلايل وقوع نابينايي؛ بيماري قند است و يك چشم پزشك لاجرم بايد اين بيماري را بشناسد.
رسولي، تاريخنگاري در عصر حاضر را در چند نحله دستهبندي ميكند و در اين باره ميگويد: در حوزه تاريخنگاري؛ مكتبهاي مختلفي با معيارها و مقياسهاي متفاوتي به نگارش تاريخ دست زدهاند. يكي از اين مكاتب شامل تاريخنگاراني ميشود كه با نام مستشرقين شناخته ميشوند.
وي ادامه داد: برخي از اين دسته تاريخنگاران در درج و وقايع تاريخي ذات انگار بودهاند و به نوعي معتقد به اين مطلب هستند كه آنچه امروز در شرق رخ ميدهد، مقارن است با آنچه ديروز در غرب رخ داده و نتيجه اين نگاه يك رويكرد منفعلانه به هويت تاريخي ايران است. البته نبايد منكر شويم كه اگر تلاش برخي از اين مستشرقين نبود ما از تاريخ چيزي جز داستان نمرود و شداد يا يوسف و زليخا نميدانستيم. به عنوان مثال اگر كنكاش باستانشناسان قرن 19 فرانسه كه به كشف 13 هزار لوح ايلامي نبود؛ ما از دوران هخامنشيان چيز زيادي نميدانستيم.
رسولي در ادامه گفت: رويكرد ديگري كه در تاريخ نگاري در ايران شاهد بودهايم؛ تاريخنگاران معطوف به مكتب ماركسيست هستند كه ريشه هر رخداد تاريخي را برتافته از مسائل اقتصادي تلقي كردهاند. اين نوع تاريخنگاري در دوره مشروطه به وضوح ديده ميشد و در ادامه پس از تشكيل حزب توده به اوج رسيد كه اثرات مخربي نيز داشت.
اين محقق اضافه كرد: نحله ديگري كه در عرصه تاريخنگاري ايران ديده ميشود؛ گروهي هستند كه به عمده كردن و برجستهسازي نقش دولتهاي خارجي در امور داخلي ميپرداختند. اين گروه از تاريخ نگاران بدون درنظر گرفتن وجوه مختلف رويدادهاي تاريخي كليت آنها را برآمده از فعاليت بيگانگان ميدانند بنابراين ازنظر من؛ اين افراد تاريخنگاري نميكردند بلكه صرفا به توطئهنگاري مشغول بودند.
وي در اينباره افزود: اينكه حقايق را ناديده بگيريم و چون توانايي تحليل آنها را نداريم؛ با ناديده گرفتن عوامل داخلي؛ كل ماجرا رابه اجانب مثل انگليسها را منتسب بدانيم؛ كار اشتباهي است. به عنوان مثال اگر در دورهاي جريان مشروطه با خواسته انگليسها در يك راستا بوده دليل بر اين نيست كه كليت مشروطه زائيده فكر آنان است و خواسته مشروطهخواهان در آن دخيل نبوده است.
رسوليپور معتقد است، تمام اين نحلههاي تاريخنگاري سعي كردهاند با پرداختن به يك وجه خاص از حقيقت به كنه ماهوي حقيقت دست يابند و در اين راه با برجسته كردن نمودهايي خاص از تاريخ از جنبههاي ديگر آن غافل ماندهاند بنابراين تاريخنگاري در ايران دچار يك نوع مغالطه كنه و وجه بوده است.
وي ادامه داد: «توين بي» معتقد است، آنچه ما از تاريخ ميدانيم خود تاريخ نيست بلكه نگاهي است كه مورخ به يك واقعه تاريخي داشته است. بدون شك نگاههاي مختلف خالي از اشتباه نيستند، هرچند اگر اسناد بين مورخين مشابه باشد. بنابراين اگر ميخواهيم بيشتر به حقيقت نزديك شويم چارهاي نداريم جز اينكه به تمام وجوه و مناظر يك واقعه توجه كنيم.
وي افزود: هرچند من شخصا و قويا معتقد هستم شيخ فضل الله نوري اصلا مشروطه را قبول نداشته است اما به هر حال اين برداشتها؛ دوگونه تعبير مختلف تاريخي درمورد اين شخص است كه اگر خواهان دريافت حقيقت باشيم بايد هر دو را مورد مطالعه و پژوهش قرار دهيم تا مخاطبان با مقايسه به حقيقت نزديك شوند اين درحالي است كه ازسوي ناقلان اخبار تنها يكي از اين دو وجه مورد تاكيد و تاييد واقع ميشود.
وي همچنين به مغرضانه بودن برخي از برداشتها از وقايع تاريخي اشاره كرد و اظهار كرد: معمولا مسئولان حكومتي معتقد هستند تاريخ بايد طوري تدوين شود كه با منافع عمومي سازگار باشد اما مسئله اين است كه آيا بين نخبگان يك جامعه؛ تعريف واحدي از منافع عمومي وجود دارد؟! البته تمام نخبگان روي كلياتي همچون موفقيتهاي اقتصادي وعلمي هم عقيده هستند اما آيا در مسير راه؛ نيز نظرشان مشابه است؟ قطعا جواب منفي است. بنابراين اينكه عدهاي به زعم خود تاريخ را به بهانه سازگاري با منافع ملي ديگرگونه و نادرست به مردم انتقال ميدهند كه اين امر نه تنها صحيح نيست بلكه عواقب خوشي را براي آيندگان به همراه نخواهد داشت.
وي گفت: ما بايد در جامعه به اصل «وجدان عمومي»توجه كنيم و با دراختيار گذاشتن تمام وجوه از يك واقعه تاريخي از نتيجهگيريهاي افراطي و تفريطي دوري كنيم. متاسفانه باب شده است كه در نمايش يك شخص يا او را ابليس معرفي ميكنند يا قديس، اين درحالي است كه هر انساني در فضايي بين اين دو واژه زندگي ميكند.
وي به ذكر مثال پرداخت و اظهار كرد: به نظر من اميركبير؛ شخصيتي است كه بعداز مرگش هيچ همتايي تا به امروز نداشته است و در صدارت سه سالهاش خدمتهاي فراواني انجام داده است، پس وجدان عمومي او را يك خادم ميداند نه يك خائن. زيرا معمولا وجدان عمومي به حقيقت نزديكتر است. ولي درعين حال نبايد اميركبير را فردي منزه از اشتباه معرفي كرد.
به عنوان مثال اعتمادالسلطنه كه اولين كسي بود كه روش تحقيق و ويراستاري را در اروپا آموخت و به ايران آورد. او ديدگاههايي منتقدانه به اميركبير داشت كه طي آن؛ اميركبير را فردي مغرور دانسته كه در برخورد با ناصرالدينشاه و مادرش؛ برخوردهايي زشت و زننده با آنها داشته و تحكمانه با آنان سخن ميگفته است.
رسوليپور ادامه داد: چون اعتمادالسلطنه؛ پسر حاجبالدوله بود كه در قتل امير دست داشت، هيچگاه سخنان او مورد تدبير و توجه قرار نگرفت، هرچند ممكن است در برخي موارد حقيقت را گفته باشد. نپرداختن به انتقادات اعتمادالسلطنه با اصول تاريخنگاري منافات دارد و اين درحالي است كه پرداختن به آنها باعث نميشود «وجدان عمومي» نظرش نسبت به اميركبير عوض شود.
وي در ادامه؛ به نحوه ساخت فيلمها و سريالهاي تاريخي توسط صدا و سيما انتقاد كرد و درمورد سريال «سالهاي مشروطه» كه توسط شبكه سوم سيما درحال پخش است، گفت: حقيقت در اين سريالهاي تلويزيوني دستخوش تغييرات فاحشي شده است و آنچه از سيدمحمد طباطبايي به عنوان يك وابسته فكري به شيخ فضلاله نوري مطرح شده است؛ اصلا صحيح نيست.
رسولي ادامه داد: افرادي همچون ملامحمد آخوند خراساني، آسيد عبدالحسين خراساني و آيتاله نائيني؛ نظرات متفاوتي درمورد مشروطه داشتهاند كه در سريال «سالهاي مشروطه» هيچ اشارهاي به آنها نشده است. به عنوان مثال نائيني؛ مشروطه را يك حكومت مشروع نميدانست ولي معتقد بود با مشروطه مردم كمتر مورد ظلم قرار ميگيرند و به عبارتي انتخاب مشروطه؛ انتخاب بد از بدتر است.
اين پژوهشگر تاريخ معاصر درخصوص برنامههاي تاريخي صدا و سيما گفت: بيشتر اين برنامهها مثل برنامه خسرو معتضد به صورت منولوگ اجرا ميشود درحاليكه تاريخ نيازمند بحث و تقابل نظرات كارشناسان و تاريخدانان است. اينگونه برنامهها جز اينكه تنها حكم رفع تكليف را براي مسئولان دارد چيز ديگري نيست. به علاوه سياهنمايي صرف برخي از جريانهاي سياسي در ذهن نوجوانان و جوانان تصاوير ناصحيحي برجاي ميگذارد كه باعث دلزدگي از تاريخ ايران ميشود و در دراز مدت نتايج بدي خواهد داشت.