پیشنهاد از ایران، دبیرکل از روسیه، دبیرخانه در قطر
پیشنهاد از ایران، دبیر خانه در قطر و دبیر کل از روسیه. این حاصل سالها نشست و برخاست میان ایران و دیگر کشورهای صاحب غنیترین منابع گازی جهان بود.
با انتخاب روسیه به عنوان دبیر کل مجمع صادرکنندگان گاز مسلم شد که اعضا نه تنها توانستند به اجماع دست یابند بلکه میتوانند همچون وضعیتی که در اوپک برای ایران به وجود آوردند ایران را منزوی ساخته و از دریافت حق مسلمش که دبیر کلی بر این سازمان است محروم كنند. کمااینکه وقتی سازمان اوپک نیز پا به عرصه وجود گذاشت اولین دبیر کلی که به خود دید ایرانی بود و از آن سالها تا این سالها به دلیل ممانعت اعراب و عدم اجماع از سوی اعضا و البته در یک مورد عدم اجماع در داخل برای معرفی گزینه دبیرکلی، ایران نتوانسته است برای دومین بار نام خود را به عنوان کشور دارنده عنوان دبیر کلی اوپک ثبت كند.
آیا مجمع کشورهای صادرکننده گاز نیز همانند مجمع کشورهای صادرکننده نفت عمل میكند و الگویی از پیش تعریف شده را مد نظر قرار خواهد داد؟ تفاوت اینجا در حضور روسیه قدرتمندی است که گويی سبقت را از نفتیهای عضو اوپک ربوده و با افزایش حجم تولید نفت توانتسه است عنوان اولین تولیدکننده نفت جهان را از آن خود کند. رایزنیهای فشرده روسیه با کشورهای عوض اوپک نشان میدهد این کشور قصد دارد در آیندهای نهچندان دور سکان هدایت بازار را به دست گیرد. آن هم بدون آن که صفت عضویت در اوپک را از آن خود کند. به این ترتیب بدون توجه به محدودیتها و ظرایف موجود در عملکرد یا کارتل برای تنظیم بازار وظیفه کاستن از حجم تولید و رصد قیمتها و تلاش برای حفظ آن را به عهده سازمان اوپک میگذارد اينگونه ميشود كه با خاطري آسوده در صدد آن برمیآید كه از بازار پر رونق نفت، نمدی برای خود دست و پا کند. ضمن اينكه با حضور در مجمع کشورهای تولیدکننده گاز میتواند به راحتی عرصه تاثیرگذاریش بر بازار نفت را نیز فزونی بخشد.
اما آیا دبیرکلی مجمع صادرکنندگان گاز حق ایران بود؟
از زمانی که پیشنهاد تشکیل این مجمع از سوی ایران ارائه و نشستی در تهران برگزار شد تا امروز 9 بار وزرای این سازمان گرد هم آمدهاند تا مقدمات تولید سازمانی که بتواند نبض بازار گاز را در دست گیرد، از آن خود کنند. در این سالها، از سال 2001 تا کنون که ایران خود پرچمدار تشکیل این سازمان بود و تلاشهایی را برای به ثمر رساندن این ایده به خرج داد چه اقداماتی صورت گرفته است؟ آیا ایران توانسته است سهم مناسبی از بازار گاز جهان را از آن خود کند؟ آیا در طول این سالها ایران تاثیرگذاری خود بر روند بازار را فزونی بخشیده است؟ حجم صادارت گاز ایران چقدر است؟ آیا ایران به تعهدات بینالمللی خود برای صادرات گاز جامه عمل پوشانده است؟ همه اینها سؤالاتی است که برای یافتن چرایی عدم توفیق ایران برای دستیابی به عنوان دبیرکلی باید به آنها پاسخ گفت.
ایران در حال حاضر کمتر از یک درصد سهم صادرات گاز در جهان را در اختیار دارد. عمدهترین و مهمترین خریدار گاز ایران کشور همسایه، ترکیه است و سایر قراردادها هنوز یا به مرحله امضا نرسیده یا اگر امضا شده است به مرحله اجرا نرسیده و در پیچ و خم اختلافات و توافقات گرفتار است. از آن جمله میتوان به قرارداد کرسنت اشاره كرد.
مصرف بالا، بلای جان اقتصاد
مصرف گاز مانند همه فرآردههای انرژی و همه کالاهای یارانهای در كشور بالاست. حجم مصرف گاز در سالهای اخیر چنان شدت گرفته است که ایران گوی سبقت را از بسیاری از کشورها ربوده است. اما آیا همه گاز تولیدی در خانههای به شدت گرم ایرانیان در زمستانهای نه چندان سرد به هدر میرود.
حجم گازی که روزانه در پالايشگاههاي جنوب كشور میسوزد آن قدر بالاست که به گفته کارشناسان با گاز مصرفی ترکیه برابری میکند. از این رو اگر بخواهیم همه گازی که در ایران مصرف میشود را مد نظر قرار دهیم مشخص میشود که بخش مهمی از این گاز بدون آن که به دست مصرفکنندهای برسد دود میشود و به هوا میرود. پس از سالهای طولانی که طرحهایی برای جمعآوری گاز همراه نفت و ... به اجرا درآمده است هنوز گازهای همراه نفت در ایران میسوزد و اصلاَ نمیتوان از آنها به عنوان گاز مصرفی یاد نکرد. حجم 44 میلیون متر مکعب در روز چیزی نیست که بتوان آن را نادید انگاشت. از سال 2001 تاکنون که ایران قصد راهاندازی مجمع صادرکنندگان گاز را کرده است میزان سوزاندن گازهای همراه نفت چقدر کاهش یافته است؟ کافی است به این نکته اشاره کنیم که در سال گذشته 144 درصد بیش از پیشبینيهای برنامه چهارم گاز سوزانده شده است.
باید توجه داشت وسائل گرمایشی غیراستاندارد نیز در بالا بودن سهم مصرف گاز خانگی بسیار مؤثر بودهاند. وجود این وسایل در بازار نافی مسئولیت سنگین سازمانهای نظارتی و استاندارد نیست. وجود این وسایل نشان میدهد هنوز استانداردهای روز دنیا برای تولید تجهیزات سرمایشی و گرمایشی در ایران مورد قبول قرار نگرفته است. از سوی دیگر باید نیمنگاهی به فرهنگی مردمی داشت که شاید خانههایشان را اندکی بیش از خانههای اروپایی گرم میکنند.
سهم بازار صادراتی
از سوی دیگر در حالی که مدیران شرکت ملی صادرات گاز از رایزنیهای فشرده ایران با دهها کشور اروپایی و آسیایی سخن به میان میآوردند از احداث خط لوله پارس برای انتقال گاز ایران به مشتریان بالقوه خبر میدهند هنوز اقدام درخور اشارهای در این زمنیه صورت نگرفته است.
بررسیهای آماری نشان میدهد در سال گذشته نیز تنها 47 درصد اهداف پیشبینی شده در برنامه چهارم در حوزه صادرات گاز محقق شده است که این رقم نشانگر پایین بودن حجم فعالیتهای ایران در این حوزه و عدم توفیق در سفت کردن جای پای ایران در بازارهای بینالمللی صادرات گاز است. نباید از نظر دور داشت که اهمال ایران دراین حوزه همراه با فعالیتهای شدید کشورها و شرکتهای غربی برای احداث خط لوله نابوکو است. این خط لوله که قصد دارد وابستگی اروپا به گاز روسیه را به پایینترین حد ممکن برساند قرار است از ترکیه عبور کند و گاز این طرفیها را به آن طرف آبیها برساند اما هنوز درباره حضور ایران به عنوان یکی از تامینکنندگان گاز این پروژه نتیجه مطلوبی حاصل نشده است و رایزنیها چیز دندان گیری را نصيب ايران نكرده است.
اتفاقي مهم در بازار انرژي
تردیدی نیست که تولد مجمع کشورهای صادرکننده گاز اتفاق مهمی در بازار انرژی دنیاست و میتواند مناسبات این بخش را به طور جدی تحت تاثیر قرار دهد اما آنچه نباید از نظر دور داشت این است که این پیشنهاد در حالی در سال 2001 از سوی مقامات ایران ارائه شد که گویا هنوز عزمی برای رشد و توسعه چشمگیر در این بخش مد نظر نبود. از سوی دیگر مقام معظم رهبری نیز در دیدار با پوتین رییس جمهور وقت روسیه این پیشنهاد را مثبت و مهم ارزیابی کرده و خواستار تاثیرگذاری کشورهای صادرکننده گاز بر این بازار شده بودند.
این نشان میدهد که بالاترین مقام ایران نیز به این امر رضایت داشته و همین امر خود میتوانست متضمن برنامهریزی دقیقی برای دستیابی به اهداف بلند و بزرگ باشد. اما تداوم وضعیت پیشین و عدم حضور جدی ایران و به ثمر نرسیدن رایزنیها سبب شد ایران عنوان اولین دبیرکل مجمع صادرکنندگان گاز را از کف بدهد و برای 5 سال به انتظار بنشیند. آیا تا 5 سال آینده شرایط داخلی ایران برای احراز پست دبیر کلی مناسب خواهد بود؟ غنیمیفرد نماینده پیشنهادی ایران برای احراز پست دبیر کلی گفته است کشورهای عضو به دليل سابقه روسیه در بازار جهانی گاز بر سر دستیابی این كشور به پست دبیر کلی اتفاق نظر داشتهاند. دستیابی به اين مهم، برای کشوری که عنوان دومین منابع عظیم گازی جهان را یدک میکشد کار سختی نیست به شرط اين که حجم مصرف داخلی و سوزاندن گاز های همراه نفت، همزمان با رشد حضور ایران در بازارهای بینالمللی کاهش یابد.