روس ها کلاه بتوني بر سر دوستان مي گذارند
فرزانه روستايي
فرزانه روستايي در روزنامه اعتماد نوشته است:
از ظواهر امر بر مي آيد که روسيه را به عنوان متحدي استراتژيک در روابط خارجي و در ديگر امور حساس به عنوان محرم گرمابه و گلستان برگزيده ايم و در بسياري از مناسبات خود را جمع و ضرب در مسکو مي کنيم.
با اين حال اگر پنجره يي را از مسکو به سوي تهران بگشاييم احتمالاً درمي يابيم وزن ما و ساير کشورهابراي روس ها در بيشتر موارد نقش هاي تاريخ مصرف دار و گذرا است. نقد نگاه روس ها به ايران فقط از منظر بازي 30 ساله اين کشور بر سر تکميل نيروگاه اتمي بوشهر نيست زيرا در اين مورد خودمان اراده کرده ايم تا بازي را ادامه دهيم.
يا حتي از اين زاويه هم نيست که روس ها ممکن است در آينده به خاطر ايران روابط خود را با امريکا يا اروپا مکدر کنند و معامله چند صد ميليارد دلاري با جهان غرب و امريکا و اروپا را فداي معاملات چند ميليارد دلاري با ما کنند.
شايد نگاه نقادانه ما به روس ها بايد از اين زاويه باشد که روس ها در معادلات منطقه يي خود حتي به اندازه همسايه يي دور نيز براي مراوده با کشور مهمي همچون ايران نقش قائل نيستند.
سند ادعاي فوق اجلاس چهارجانبه کشورهاي پاکستان، افغانستان، تاجيکستان و روسيه است که 10 روز پيش در دوشنبه برگزار شد و هيچ کس حتي روس هاي متحد تهران متوجه غيبت ايران در اين اجلاس نشد.
اجلاس با شرکت روساي جمهور کشورها برگزار شد اما تهران براي شرکت در اين اجلاس دعوت نشد. حتي اگر از نقش و وزن امنيتي ايران در معادلات افغانستان بگذريم، نقش پاکستان و تاجيکستان را نيز در اجلاس ناديده بگيريم، روس ها حداقل بر اين نکته اشراف دارند که اجراي نقش هاي جديد منطقه يي بدون حضور ايران اگر بسيار دشوار نباشد بي ترديد با پذيرش هزينه هاي اقتصادي، امنيتي بالاتري امکان پذير است.
مهم نيست رئيس جمهور ايران چه کسي باشد، زشت يا حتي زيبا، مهم اين است که هويت و وزن منطقه يي ايران انکارناپذير است. از سويي صاحب نظراني که اجلاس هاي مشابه با شرکت همسايگان بلافصل ايران را پيگيري مي کنند بر اين نکته تاکيد دارند که پاکستاني ها، افغان ها و تاجيک ها ممکن است در سازماندهي مناسبات منطقه يي از تجربه کافي برخوردار نباشند اما روس ها چطور. وزراي خارجه ايران حتي در شرايطي که وزير آن در حال جابه جايي باشد نمي توانند نسبت به اين نکته حساس نباشند که چگونه رفقاي متحد روس ما متوجه جاي خالي ايراني ها در اجلاس چهارجانبه دوشنبه نشدند.
شايد اسلام آباد فقط در پي روياي ديرينه و راهيابي به آسياي ميانه باشد، شايد افغان ها بدون مجوز امريکايي ها در هيچ اجلاس منطقه يي حضور نيابند و تاجيک هاي فارسي زبان از وحشت سرايت افراط گرايان افغاني به تاجيکستان نگرانند، اما روس ها تجربه چند صد ساله در اداره وزارت خارجه و چيدن مناسبات منطقه يي در اطراف مرزهاي خود را دارا هستند.
فقط مي توان گفت رابطه ما با روسيه رابطه يي يکطرفه است. اگر بخواهيم اين معضل سياست خارجي را به زباني ساده بيان کنيم بايد تصريح کنيم روس ها رابطه با ايران را ذره ذره در مناسبات منطقه يي و بين المللي خود به مصرف مي رسانند. وزيران و وزارت خارجه ايران نيز راهکاري براي مقابله با اين امر ندارند.
1- در مورد اعمال حاکميت تاريخي ايران و اتحاد شوروي سابق بر درياي خزر دو کشور متناسب با توان و ظرفيت خود از درياي خزر به صورت مشاع بهره برداري مي کردند.
با سقوط اتحاد شوروي و تقسيم سواحل اين کشور بين چهار کشور روسيه، قزاقستان، ترکمنستان و جمهوري آذربايجان، روس ها به جاي تقسيم سهم خود بين چهار کشور جديد عملاً به ترتيبي عمل کردند که بخشي از سهم ايران را نيز به کشورهاي جديد اختصاص دادند. روس ها حتي پا را از اين فراتر گذاشته و در سال 1998 طبق توافقي حدود 50 درصد منابع نفتي درياي خزر را بدون اطلاع ايران بين خود و قزاقستان تقسيم کردند و مابقي را به ايران و ترکمنستان و جمهوري آذربايجان واگذاردند. اينکه روس ها به جاي تقسيم سهم سابق خود از درياي خزر با سه کشور ترکمنستان، جمهوري آذربايجان و قزاقستان، به نحوي عمل کردند که عملاً بخش هايي از سهم ايران نيز به اين کشورها واگذار شد به نظر مي رسد حادثه يي تاريخي است که نبايد از يادآوري پي درپي آن غافل شويم.
2- علاوه بر اين، در شرايطي که مسکو را به عنوان يک متحد استراتژيک گزينش کرده ايم روس ها در دو مورد از سه قطعنامه يي که در شوراي امنيت صادر شد عليه ما راي دادند و از حق وتو خود براي تحکيم روابط با تهران استفاده نکردند.
3- روس ها امکان آن را داشتند تا در اجلاس چند ماه گذشته شانگهاي براي ارتقاي نقش ايران در اجلاس از سطح ناظر به عضو رسمي تلاش کنند اما ارتقاي نقش ايران را به نفع خود ارزيابي نکردند.
4- شايد از همه مهم تر، تعلل برنامه ريزي شده روس ها در تکميل نيروگاه اتمي بوشهر باشد که بي ترديد خسارتي تاريخي را به ايراني ها وارد کرده است. اگر طرف ايراني براي تکميل و راه اندازي نيروگاه بوشهر با هر طرف ديگري غير از روس ها وارد معامله سياسي و اقتصادي و امنيتي مي شد و هر امتيازي را واگذار مي کرد هزينه آن کمتر از آن بود که هنوز براي تکميل و آغاز به کار نيروگاهي در تقلا باشيم که سطح تکنولوژي آن حداقل دو دهه عقب تر از هر نيروگاه ديگر در حال تکميل در سراسر جهان است. البته اگر اين نيروگاه روزي تکميل و راه اندازي شود. مجموع عوامل فوق حاکي از آن است که به دليل بحران هاي داخلي و بيش از آن، انزواي بين المللي که درگير آن هستيم داوطلبانه از نقش هاي تعريف شده و تعارف شده از مسکو استقبال مي کنيم. اما من معتقد هستم روس ها از همه ديگر بازيگران نظام بين الملل دوگانه تر بازي مي کنند و براي هر تعهد خارجي خود تاريخ مصرف قائلند. اجازه بدهيد تصريح کنم که روس ها بر سر همه متحدان خود در صورت لزوم کلاه مي گذارند، اما تجربه نشان داده بر سر ما کلاه بتوني مي گذارند.