انتقاد از سیاستهای وزارت ارشاد توسط کامبیز نوروزی
دیگر به لغو مجوز کتابها عادت کردهایم؛ کتابهایی که پیش از این بارها تجدید چاپ شدهاند، مجوزشان لغو میشود، به بهانه «ابتذال». ممیزی گسترش مییابد برای جلوگیری از رشد «ابتذال». شاعران و نویسندگان ماهها بلاتکلیف در انتظار پاسخ ارشاد میمانند، چرا که لابد اثری «مبتذل» خلق کردهاند و... نتیجه همه اینها، رکود بازار کتاب و دلزدگی مولفین است در این روزگار «مبتذل».
اما واقعا «ابتذال» چیست که این تعداد کثیر کتاب و نویسنده آن را قربانی سانسور میکند؟ آیا آنچنان که مسئولان امروز وزارت ارشاد ادعا میکنند، دولت آقای خاتمی با ایجاد فضای باز ابتذال را رواج داد؟ یا امروز که شاید 70 درصد ممیزی یا سانسور افزایش یافتهاست، «ابتذال» مجال بیشتری برای ظهور و بروز پیدا میکند؟ این پرسشها را با کامبیز نوروزی در میان گذاشتهایم، از آنجا که میدانیم چه کتابخوان قهاری است.
این حقوقدان گفت: «شاید بهتر باشد که در ابتدا مفهوم «ابتذال» را تعریف کنیم، اگرچه خیلی دشوار است، اما سعی میکنیم تعریفی ارائه دهیم که توافق بیشتری روی آن وجود داشتهباشد. ابتذال در عرصه فرهنگ به معنای تولید کالاهایی است که معیارهای فرهنگی و هنری در آن رعایت نشدهباشد، مثلا در ادبیات، آن رمانها، داستانها یا شعرهایی را مبتذل مینامند که از نظر منتقدان و اهل فن، کیفیت هنری پایینی داشتهباشد و قابل مطالعه تشخیص دادهنشود. البته، مقصود آثار عامهپسند و تجاری نیست، چرا که اثری به صرف عامهپسند بودن، مبتذل نمیشود. یکی از مسائل بسیار مهمی که بر کیفیت یک اثر ادبی یا هنری تاثیر میگذارد، خلاقیت است. این ذهن خلاق نویسنده یا هنرمند است که میتواند اثری را جاودانه کند، اما نکته آنکه خلاقیت در فضای آزاد و امن مجال ظهور مییابد، فضایی که در آن سانسور نیست و نویسنده و هنرمند با آسودگی به خلق اثر خود میپردازند.»
نوروزی با این مقدمه به سراغ اصل ماجرا رفت و در مقام مقایسه عملکرد فرهنگی دولتهای آقای خاتمی و آقای احمدینژاد گفت: «به طور حتم در دولت آقای خاتمی تعداد کتابها و آثار هنری ارزشمند، بیشتر بود. گرچه آمارها را به خاطر ندارم، اما مطئنم که در حوزه کتاب، تعداد تولیدات و همینطور تیراژها بالاتر بود. نویسندگان هم از آزادی بیشتری برخوردار بودند. وزارت ارشاد ضوابط نشر کتاب را مطابق مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی رعایت میکرد و اعتراضها نیز خیلی کمتر از امروز بود. اما گزارشهایی که امروز در رسانههای عمومی منتشر میشود، حکایت از نارضایتی گسترده مولفان و ناشران دارد. گلایههای زیادی مطرح میشود که محدودیتها بیشتر شده و ممیزان کتاب اظهارنظرهای غیرکارشناسانه میکنند. در حالی که وزارت ارشاد باید در چاچوب سیاستها و ضوابط نشر کتاب (مصوب شورای عالی انقلاب فرهنگی) حرکت کند؛ ممیزان مجاز نیستند در محتوای کتابها اعمال نظر کنند. محتوای کتاب، برآمده از ایده و فکر مولف است و دولت اجازه ندارد که بگوید اینگونه فکر کنید و بنویسید. ممکن است کتابی با سلیقه ممیزان و مقامات سازگار نباشد، اما این ناسازگاری معنای این نیست که با
ضوابط جمهوری اسلامی هم ناسازگار است؛ افراد شاخص نظام نیستند، بلکه شاخصهای نظام در قوانینش تعریف میشود. در هر صورت مجموعه این مسائل و محدودیتها بر کیفیت آثار فرهنگی تاثیر میگذارد و باعث نزول سطح آنها میشود.»
اما مسئله دیگری که با نوروزی در میان گذاشتیم، کمی متفاوت است با آنچه خواندید. این مسئله به آمار و ارقامی برمیگردد که این روزها وزارت ارشاد درباره تولید کتابهای دینی میدهد، گو اینکه صرف افزایش این تولیدات و حتی «25 برابر کردن بودجه آن» به اشاعه دینداری در جامعه منجر میشود. کامبیز نوروزی دراین باره نیز گفت: «کتاب با کالاهای صنعتی تفاوت دارد. میتوان آمار داد که مثلا تولید آهن یا آلومینیوم افزایش پیدا کرده و آن را نشانهای از پیشرفت دانست، اما درباره کتاب، مهم کیفیت است، نه کمیت. از سویی جامعه به انواع محصولات فرهنگی و انواع اندیشهها نیازمند است، مثل آثار دینی، رمان، شعر، داستان کوتاه، سیاست، کلیات و... سیاست فرهنگی باید به سمتی پیش برود که مجموعه نیازهای فرهنگی جامعه برآورده شود و نه فقط یک نیاز. البته دولت میتواند به بعضی حوزهها بیشتر بها دهد، اما این نباید به معنای ایجاد تنگنا برای سایر حوزهها باشد. صرف تولید هم به تشویق مردم منجر نمیشود. اینگونه نیست که اگر کتابهای دینی بیشتری تولید کنیم، مردم هم دیندارتر میشوند. اینها مسائل بسیار پیچیدهای است که نمیتوان به این سادگی حلشان کرد. معتقدم،
جامعه دینی، خود از دین حمایت میکند، کمااینکه در طول تاریخ، ایرانیان از دین خود حراست کردند.»