دکتر شریعتی ــالبته ایراداتی هم داردــ از خیابان رد شد!
حسین قاضیان
فرارو -حسین قاضیان در آخرین مطلب وب سایت اش به آسیب شناسی بحث و نقد سیاسی پرداخته است و اینکه چرا باید برای اعلام موضع درباره موضوعی درباره موضوعات دیگری نیز اتخاذ موضع کرد تا مخاطب برداشت نادرست از بحث نکند.
یادداشت قاضیان را بخوانید:
چندی پیش آقای داریوش محمدپور مطلبی نوشته بود در باره جنبههای اخلاقی اعلام تحریم علیه شرکتهای حامی اسرائیل.
ناچار شده بود در آغاز نوشتهاش خطبهی قرائی ایراد کند در باره مواضعش نسبت به اسرائیل، فلسطین، تاریخ خاورمیانه، قُبح ظلم، حُسن عدل، ارزش منطق و کلی چیزهای دیگر تا بعداً معلوم کند از چه چیز میخواهد حرف بزند. نگران بوده است اصل حرفش به گروگان برود.
حالش را میفهمیم. احتمالا بسیاری از شماها هم وقتی خواستهاید از مطلبی حرف بزنید که کمی با تلقی رایج در تضاد است، ناچار شدهاید کلی ماده و تبصرهی ابتدایی ردیف کنید در محکومیت این و حاکمیت آن، مبادا که اصل سخنتان ــکه اتفاقاً نیازی هم به این اعلام مواضع نداشتهــ ترور شود. من هم که حاظر نیستم به این بازی تن بدهم و اول موضعم را در بارهی حواشی بحث روشن کنم، بارها پیش آمده که اگر نعش حرفهایم را کف وبلاگ ولو نکردهاند، دست کم بد فهمیده شدهام.
راستش را بخواهید این موضوع در فرهنگ ما، بویژه فرهنگ سیاسیِ ما، بیماری شناخته شدهای است. علایم بالینی بیماری معمولاً به این صورت ظاهر میشود که اگر شما خواسته باشید از «الف» حرف بزنید ناچارید ابتدا موضع خودتان را در بارهی «ب» و «پ» و «ت» روشن کنید. بعد از «ج» «چ» و «ح» دفاع کنید (بهتر است از «خ» به دلیل صدای نکرهاش صرفنظر کنید) و سپس «ر» و «ز» و «ژ» و از آنجا تا انتهای حروف فارسی را محکوم کنید و بعد تازه برسید به اصل مطلب که ممکن است دیگر شنونده یا خواننده اصلا یادش رفته باشد که چه بود. تازه اگر تا آن موقع حوصلهاش سر نرفته و نویسنده را با خودش وحروف الفبا تنها نگذاشته باشد.
کسانی که به تبارشناسی پزشکی علاقهمنداند میتوانند رد پای این بیماری را تا هر جای تاریخ بشری که مایلند عقب ببرند، اما من فقط به سی سال پیش برمیگردم؛ روزهای انقلاب که همهی ما شده بودیم دهانی برای گفتن چیزهایی که انگار سالها در دلمان تلنبار شده بود. در نتیجه، زمینهی مساعدی ایجاد شده بود برای انتشار و سرایت این بیماری کشنده. ماهها و حتی یکی دو سال اول پس از پیروزی انقلاب روزگار خاصی بود. از جمله بیماریهای بدخیم آن روزگار، که هنوز هم با سماجت با ما زندگی میکند، یکی هم همین بیماری شایع بود که وصفش رفت.
هر کس نه تنها باید در برابر هر چیز موضعی میداشت که باید موضع خود را هم بیان میکرد. باید معلوم میکرد چه چیزهایی را محکوم و از چه چیزهایی دفاع میکند. خلاصه یا باید حسینی میبود یا زینبی، وگرنه یزیدی به حساب میآمد. این موضوع به انقلابیان و اهل سیاست محدود نمیشد. همانطور که سیاست به همه جا سرک میکشید، مردم عادی هم براحتی در همهی این چیزها سرک میکشیدند. دلیل میخواستید هم میگفتند «پس انقلاب کردیم برای چی؟»
وقتی مثلا از کسی در باره اینکه چرا کبریت کمیاب شده است سؤال میشد، طرف نه تنها خود را ملزم میدانست حتماً برای آن پاسخی داشته باشد، که این پاسخ را هم در بستهای از انواع موضعگیریها میپوشاند. اول گریزی به مبحث «شناخت» میزد که آن رزوها از نان شب واجبتر به حساب میآمد و کلاسهایش کوپنی بود. بعد پای فلسفهی تاریخ را به میان میآورد. به رسم روزگار ناچار بود از تاریخ صدر بشریت شروع کند، یعنی زمانی که سنگ چخماق هم (به دلیل بیریختی شدید این کلمه) کشف نشده بود، چه رسد به کبریت کذاییِ موضوع مصاحبه. بعد کم-کم میرفت سر وقت حضرت آدم، وبعد ناچار بود به ماجرای هیجانانگیز هابیل و قابیل بپردازد که آن روزها اخبار خشونتهای خانگیشان از اخبار چهرههای روی جلد مجلات زرد امروز سکهتر بود.
بعد از این به سراغ شیثابن آدم میرفت، تاریخ انبیاء را پشت سرمیگذاشت و اگر هنوز اسلامش با مارکسیزم جیک و پیکی داشت میرسید به تکامل تاریخی بشر از دوران کمون اولیه تا برسد به فئودالیته، و وسط همهی این معرکهها البته تکلیف جنایت خانها در دورهی ستمشاهی را هم معلوم میکرد. سپس باید سخنرانی مُشبعی میکرد مثلاً اندر مظالم سرمایهداری، کمی هم به بورژوازی کمپرادور میتاخت، از حیدرخان عمو اوغلی، تروتسکی و چیانکایچک و سایر «خائنان تاریخ» به روایت آن روزها به بدی یاد میکرد و از لنین و سیدجمالالدین اسد آبادی و رزا لوکزامبورگ وشیخ محمد خیابانی و که و که به نیکی سخن میگفت تا به تدریج می رسید به موضوع مادرمردهی کبریت که احتمالاً شما هم فراموش کردهاید که قرار بود تحلیل طرف را در بارهی کمیابیش بشنویم. تازه تنها اینجا بود که امکان داشت مصاحبهشونده بگوید نمیدانم دلیل کمیابی کبریت چیست.
ماجرا آنقدر جدی بود که چپها ومذهبیها که گوشت همدیگر را هم میخوردند حاضر نبودند استخوان این بیماری مشترکشان را دور بیاندازند. کسانی هم که کمی مذهبی و کمی چپی بودند بنا به اصل همافزایی، شدت بیماریشان دیگر از حد میگذشت. اما فراموش نکنید حالاست که داریم از بیماری حرف میزنیم. در آن زمانها به این شیوهی سخن گفتن مباهات میشد چون نشانهای بود از تعهد و چیزفهمی.
در این میان کارمذهبیها وقتی سخت میشد که میخواستند شجرهی نَسَبِ فکری خودشان را تشریح کنند. آنها میتوانستند موضعگیری در برابر هرشخص و جریان دیگری را زیر سبیلی در کنند الاّ در برابر دکتر شریعتی. واین شده بود معیاری برای جدایی سلسلهی اَنساب. بنابراین، بسیاری از نیروهای مذهبیِ متمایل به راست ناچار بودند اگر اشارهای به شریعتی میکنند حتما اعلام کنند که به آثار او ایراد دارند، مبادا گوش شیطان کر شجرهشان به سمت چپ منحرف شود. درنتیجه، این گونه حرفزدنها حالت مضحکی به خود گرفته بود. جوری که اگر طرف حتی میخواست بگوید دکترشریعتی از خیابان رد شد، ناچار میشد بگوید: دکتر شریعتی ــالبته ایراداتی هم داردــ از خیابان رد شد!