خاتمی: دين مظلوم و مورد سوءاستفاده واقع شده است
رئيسجمهور سابق کشورمان تاکيد کرد: قدسيزدايي در جهان جديد، عکسالعملي در برابر سوءاستفاده از امر قدسي براي قدسي کردن همه چيز و همه امور بوده است.
سيد محمد خاتمي در سمينار "دين در دنياي معاصر" با بيان اينکه داوري در باب وضعيت دين در دنياي معاصر در گرو پاسخ به دو پرسش است، اين پرسشها را اينگونه بيان کرد: پرسش اول اين است که مراد از دنياي معاصر کدام است و پرسش بعدي را بايد دين چيست؟ قرار داد.
وي ادامه داد: دنياي معاصر عبارت است از دنياي متجدد که قرنها است انسان غربي در آن به سر ميبرد و انسان غيرغربي نيز از آن متاثر است.
پارهاي بر اين باورند که غرب از تجدد گذر کرده و به عالم پساتجدد وارد شده است ولي واقعيت اين است که پساتجدد با وجود وارد کردن نقدهاي شالودهشکن بر مدرنيته نتوانسته است دنياي ديگري را پديد آورد و درست اين است که بگوييم دنياي معاصر همان دنياي متجدد است که نسبت به گذشته بيقرارتر و پايههاي آن لرزانتر شده است.
خاتمي با تاکيد بر اينکه در تقسيمبندي عوالم چنين گفتهاند که عالم قديم کيهانمدار وعالم سدههاي ميانه خدامدار وعالم جديد انسانمدار است، ادامه داد: اين تقسيمبندي با تاريخ و زندگي غرب مناسبت دارد و تعميم آن به همه عالم و آدم درست نيست. درمورد تاريخ غرب هم اين تقسيمبندي را ميتوان با تسامح پذيرفت.
رئيس مرکز گفتوگوي فرهنگها و تمدنها تصريح کرد:آنچه در دنياي جديدي برجستگي دارد، توجه به انسان و عقل خودبنياد او است که بي مدد هيچ امر ماورايي ، تنها منبع شناخت ومنشاء راهبردن و تدبير زندگي به حساب مي آيد.
توجه به انسان موجب تحولات بزرگي در زندگي شده است ولي با گذشت زمان، ما شاهد نوعي آشفتگي فکري،عاطفي واجتماعي در هر دو سوي عالم غرب و شرق هستيم.
خاتمي خاطر نشان کرد: پيشوايان فکري وسياسي دنياي جديد به خصوص در سدههاي 18 و 19 چنين ميپنداشتند که آنچه رخ داده است نه غربي، که بشري وجهاني است و سير زندگي بشر در نقطه کمال خود به غرب رسيده است وطوفان تکامل در ساحل امن غرب آرام گرفته است و از اين پس همه جهان يا بايد غربي شود يا از ميان برخيزد.
وي افزود: ولي امروز و در آغاز هزاره سوم ميلادي وقرنها پس از ظهور تجدد، نه تنها آن غرور و خوشبيني در سايه تجربه بشري رنگ باخته است بلکه جهان جديد را با ترديدها و حتي تهديدهاي فراوان روبرو کرده است و در نتيجه، از آن اعتماد به نفس و خوشبيني ديروز کمتر نشان ميبينيم؛ حتي نظريههاي شبه فلسفي چون پايان تاريخ پيش از آنکه مورد نفي و نقد جدي قرار گيرند، با بياعتنايي روبرو ميشوند و هنوز طرح نشده، طراحان آن پيشنهاد خود را پس ميگيرند.
خاتمي با بيان اينکه امروز بيش از هر زمان تذکر به اين حقيقت پديد آمده است که وقتي خدا ازعرصه ذهن و زندگي بشر دور شد، زندگي امن و رضايت بخش نخواهد بود ولو اينکه انسان به لحاظ مادي به دست آوردهاي بزرگ برسد، اظهار داشت: اين حقيقت که آدمي در اثر تجربهاي بسياري پرهزينه و تلخ به آن رسيده است، در واقع مصداق اين کلام خداوند است که "من اعرض عن ذکري فان له معيشه ضنکا"يعني "هرکس از ياد من دوري کند، زندگي سخت و تلخي خواهد داشت".
رئيسجمهور سابق کشورمان تاکيد کرد: چنين وضعي اگر ادامه يابد، به نهيليسم ميانجامد يا نهيليسم پديد آمده را بيشتر و شديدتر ميکند و در نتيجه بنياد زندگي بشر در غرب و شرق عالم در طوفان ويرانگر نهيليسم و پوچانگاري فرو خواهد ريخت و همه آثار و ماثر تمدن جديد نيز از ميان خواهد رفت.
خاتمي با طرح اين سوال که "مگر تبلور وحشتناک اين نهليسم را در تنش آفريني و جنگهاي تجاوزکارانه و توسعه طلبانهاي که بعضي از قدرتهاي بزرگ به راه مياندازند يا با سرانگشت خود آتش آن را روشن نگاه ميدارند از يک سو و تروريسم کور خشونتبار و دلهرهآوري که زندگي آدمي را در شرق و غرب عالم از سوي ديگر ناامن کرده است، نميبينيم؟ ادامه داد: نهيليسم همه چيز را به بازي ميگيرد و ميکوشد از همه چيز به صورت ابزاري، استفاده بد کند و در اين راه از دستاندازي به ساخت دين ، فلسفه، علم، هنر و حتي عنوان انسان و حقوق بشر ابا نميکند.
وي با شاره به اينکه به نظر ما در اين زمان است که دين ميتواند به کمک انسان بيايد، يادآور شد: چنان که انسان روزگار ما نيز به اين نکته لطيف تفطن يافته است و آثار بازگشت دين را به وضوح ميبينيم.
خاتمي با طح سوال دو خود مبني براينکه "دين چيست؟" ادامه داد: وقتي به دين از منظر متدينان به اديان الهي مينگريم عبارت است از آنچه خداوند براي هدايت آدمي و معني بخشيدن به زندگي او در اين جهان و گشودن راه سعادت برين وجاودان فرو فرستاده است و جوهر و محتواي همه اديان وحياني يکي است و به تعبير قرآن کريم شرط ايمان راستين عبارت است از باور به حقانيت همه پيامبران و يگانگي منشاء انگيزش آنان و هدف يگانهاي که داشتهاند.
رئيسجمهور دولت اصلاحات در عين حال تصريح کرد: اما در مرحله بازگشت به دين نميتوان از يک مشکل غفلت کرد وآن، اينکه بشر به خصوص بشر غربي از ديني که درعرصه تاريخ و جوامع بشري تحقق يافته است، دلخوش نيست و بيمناک از آن است که بازگشت دين زنده کننده تجربه تلخي باشد که به نام دين بر ذهن و زندگي او سايه افکنده است.
در اينجا است که بايد با روشنبيني بر اين نکته تاکيد کرد که وجهه تاريخي دين يعني آنچه به نام دين در تاريخ تحقق يافته است، بالضروره با حقيقت دين يکي نيست.
خاتمي يکي از علل برانگيخته شدن پياپي و مکرر پيامبران را تذکر به همين معني و پيراستن حقيقت دين از آرايههايي دانست که به علل مختلف اندام دينها را پوشانده است و افزود:هر چند که به باور ما، بشر به موقعيتي از آگاهي، توانايي و تشخيص رسيده است که بتواند حقيقت را در وراي آرايهها و پيرايههاي تاريخي دريابد و ديگر نيازي به آمدن پيامبر جديد نخواهد بود واگر ظهوري در آخر الزمان هست، چنان که مسيحيت به ظهور مجدد حضرت عيسي مسيحي (ع) معتقد است و مسلمان نيز در انتظار ظهور حضرت مهدي(عج) است که همراه او مسيح نيز خواهد آمد، نه براي ارايه و بيان دين جديد بلکه براي تحقق دين به گونهاي است که خداوند خواسته در خور شان والاي آدمي است.
وي با بيان اينکه دين در اين لحظه حساس و نفسگير تاريخي ميتواند به کمک انسان بيايد، بي آنکه به دستاوردهاي مثبت تمدن بشري آسيب برساند، افزود: آمدن وبازگشت دين، يک ضرورت تاريخي است که آثار آن را نيز به وضوح در شرق و غرب عالم مينگريم اما
دين، يقين روشن وايمان لطيف ديني نيز بايد ابتدا خود را از چنگال جزمانديشان متعصب و سنتپرستان ظاهربين و سودانگاران خشونتگرا ونابردبار برهاند و نگراني انسان، به خصوص انسان آزادانديش و انديشهور را از دين به خاطر کارکرد نادرستي که در دورانهاي گذشته داشته است، مرتفع کند تا انسان دريابد که دين نيز چون خود انسان مظلوم و مورد سوءاستفاده واقع شده است.
خاتمي در بخش ديگري از سخنان خود با تاکيد بر اينکه بشر امروز از اينکه "امرقدسي" از صحنه جان وجهان اوغايب يا منزوي است، رنج ميبرد وعليرغم برخورداري بخشهايي از جهان از مزاياي پيشرفت مادي، بخش بزرگتري از جامعه بشري مورد تجاوز و دست به گريبان زندگي تلخ ناشي از جهل، فقر، ستم ، تبعيض و اعمال معيارهاي دوگانه به تاراج رفتن منابع مادي و معنوي خويش است و از سويي بخش برخوردار نيز از زندگي راضي نيست و نگراني او بيشتر از نگراني پدرانش ميباشد.
رئيس مرکز گفتوگوي فرهنگها و تمدنها با تاکيد بر اينکه امر قدسي بايد به متن ذهن و زندگي بشر برگردد، تصريح کرد: از ياد نبريم که قدسيزدايي در جهان جديد، عکسالعملي در برابر سوءاستفاده از امر قدسي براي قدسي کردن همه چيز و همه امور بوده است.
حذف قدسيت از زندگي به همان ميزان خسارتبار است که قدسي کردن افراطي همه امور از جمله انديشه و برداشت ديني بشر محدود به انواع حدود ذهني و تاريخي و اجتماعي.
در اين مرحله رسالت دينداران، بهخصوص پيروان اديان ابراهيمي بسيار سنگين است.
خاتمي، توجه به جوهر يگانه دين به خصوص با نگاهي که اسلام به دينهاي ديگر دارد را راه مطمئني براي تبديل تنازع به تفاهم وتقابل به همزيستي دانست و خاطر نشان کرد: آنچه امروز فاجعهباراست،غيبت يا کمرنگ بودن همان جوهر مشترک اديان است؛ وگرنه مناسک که درجاي خود محترم و نشانه تفاوت سطحي و ظاهري اديان است که نبايد مانع پيوستگي واقعي و دوستي ميان پيروان اديان مختلف گردد.
رئيسجمهور سابق کشورمان در پايان تصريح کرد: پيروان اديان به خصوص رهبران خيرانديش ديني بايد با سعه صدر ابتدا، شيوه تفاهم در ميان خود را به جد بيازمايند و آنگاه همه جهان را به معنيدار کردن زندگي براي افراد واستقرار صلح، امنيت و همزيستي درعرصه اجتماع جهاني فراخوانند.
مرجع: ایلنا