آرمین: در نقد خاتمی از جاده اعتدال خارج نشویم
كارگزاران: چندی است با نزدیك شدن به دهمین دوره انتخابات ریاستجمهوری از سوی پارهای از اصلاحطلبان و یا برخی گروههای سیاسی درون این جریان از شخصیتها و چهرههایی بهعنوان كاندیدا نام برده میشود كه در حال حاضر به دلیل عدم اعلام رسمی از سوی خود این اشخاص بعضا در حدگمانه متوقف مانده است. در میان آنان شناخته شدهترین چهره سیدمحمد خاتمی است كه تاكنون در مورد حضور یا عدم حضورش اعلام نظری نكرده است. البته همین صرف طرح نام او واكنشهایی را در میان دو جناح سیاسی كشور به دنبال داشته است. بهطوری كه برخی از اصولگرایان افراطی از هراس آمدن مجدد خاتمی به صحنه انتخابات مسئله را تا جایی بردهاند كه به منظور عقبنشینی او بیپرده از رد صلاحیتش توسط شورای نگهبان سخن میرانند. از سوی دیگر در میان اصلاحطلبان نسبت به این موضوع اختلاف نگاههایی وجود دارد. جمعی آمدن خاتمی را با طرح استدلالهایی مختلف به صلاح نمیدانند و این اتفاق را نوعی فرصتسوزی و از دست دادن سرمایه خاتمی ارزیابی میكنند و گروهی دیگر سخت به دنبال راضی كردن او برای دست و پنجه نرم كردن با جناح رقیبند. جبهه مشاركت ایران اسلامی و سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی
از جمله گروههای اصلاحطلبی هستند كه بیش از سایر گروهها به دنبال كاندیداتوری خاتمی به دلیل وجود اجماع و نقش كاریزمایی كه او در میان اصلاحطلبان دارد، هستند. آنان برای این اصرار خود استدلالهایی را مطرح میكنند كه محسن آرمین سخنگوی سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی در یك گفتگوی اختصاصی با كارگزاران آنها را بیان كرده است. این گفتوگو را با هم میخوانیم:
این روزها از یك سو اصولگرایان با طرح شبهاتی همچون امكان رد صلاحیت خاتمی سعی دارند از حضور او در انتخابات جلوگیری كنند و از سوی دیگر برخی هواداران اصلاحات هم شبهات و ابهاماتی را مطرح میكنند و برای خاتمی شرط و شروطی میگذارند كه نشان میدهد نمیخواهند او به میدان بیاید. چرا این دو گروه اكنون در مورد خاتمی وجه مشترك پیدا كردهاند؟
در بین افرادی كه احتمال كاندیداتوریشان در انتخابات ریاستجمهوری آینده وجود دارد، تنها آقای خاتمی است كه حضور یا عدمحضورش در انتخابات آینده مورد بحث و گفتوگوهای گستردهای شده است. از راست افراطی و راست محافظه كار گرفته تا اصلاح طلب، نظرات متفاوتی در این مورد مطرح كردهاند. نفس این امر بیانگر اهمیت نقش و حضور آقای خاتمی در عرصه سیاسی كشور است و از این جهت به نظر میرسد هیچ یك از چهرههای سیاسی دیگر به اندازه ایشان نقش و تاثیر تعیینكنندهای در عرصه رقابتهای انتخاباتی ریاستجمهوری نداشته باشند. اما اهداف یا انگیزههای آنها چیست؟ باید بگویم مخالفان حضور آقای خاتمی در انتخابات ریاستجمهوری از یك سنخ نیستند. همانطور كه خودتان گفتید از طیفی از اقتدارگراها تا تحریمیها را شامل میشوند. به همین دلیل به تناسب نوع دیدگاهی كه وجود دارد، انگیزهها یا اهداف متفاوتی هم در این مخالفت میتوان تصور كرد. تكلیف جریان اقتدارگرا یا راست افراطی كاملا روشن است چون آنها بشدت نگران حضور آقای خاتمی در انتخابات هستند، بهخصوص با توجه به عملكردی كه مجموعه حاكمیت در طول این سه چهار سال داشته، آنها حضور آقای خاتمی را برای خودشان
خطر جدی میبینند و در صورت حضور آقای خاتمی در انتخابات البته اگر انتخابات با حداقل شرایط رقابتی برگزار شود، ایشان پیروز انتخابات خواهد بود. لذا بهشدت با شركت او در انتخابات مخالفند و در این مخالفت به شیوههای مختلف حتی تهدید به رد صلاحیت متوسل میشوند بلكه آقای خاتمی را از ورود به صحنه انتخابات ریاستجمهوری منصرف كنند. محافظهكاران البته دو دسته هستند. گروهی از محافظه كاران اتفاقا با آمدن آقای خاتمی به صحنه موافق هستند. این بخش كه بخش معتدل محافظه كاران است چون وخامت شرایط كشور را كاملا درك میكند و به این نتیجه رسیده كه سیاست و عملكرد مجموعه حاكمیت كنونی، كشور را در عرصههای مختلف به سوی بحران سوق داده است. آنها به ضرورت تغییر مجموعه مدیریت اجرایی كشور رسیدهاند و از این جهت در این تحلیل شرایط چندان با اصلاحطلبان تفاوتی ندارند. از طرف دیگر با توجه به ساختار قدرت در كشور و وضعیت انتخابات معتقدند كسی غیر از خاتمی نمیتواند نتیجه انتخابات را تغییر دهد.
یا شاید هم فضای انتخابات را رقابتیتر كند؟
بله، یعنی فقط شخصیتی مثل آقای خاتمی است كه در رقابت كاندیدای جریان افراطی كه از تمام امكانات سخت افزاری و نرم افزاری برای مصادره نتیجه انتخابات به نفع خود برخوردار است، میتواند رقابت كند و به پیروزی برسد. ولی به دلیل وابستگی یا ارتباطی كه به طور كلی محافظهكاران با قدرت دارند، این بخش معتدل قادر به بیان صریح دیدگاه خود نیستند بلكه به صورت ضمنی و غیرمستقیم از حضور آقای خاتمی در انتخابات استقبال میكنند. به همین دلیل است كه میشود پیشبینی كرد در صورتی كه آقای خاتمی وارد عرصه رقابت انتخابات ریاستجمهوری شود، علاوه بر اصلاحطلبها رای بخشی از محافظه كاران و نیروی اجتماعی این جریان را نیز خواهد داشت.
تكلیف اصولگرایان كه روشن است. علت مخالفت برخی اصلاحطلبان با ورود خاتمی به عرصه رقابتهای انتخاباتی چیست؟
در جبهه مخالف اقتدارگرایان، یك بخش تحریمیون هستند. تحریمیون هم تكلیفشان روشن است. آنها اساسا حضور در انتخابات را درست نمیدانند و معتقدند گروههای سیاسی نباید در انتخابات شركت كنند تا مشاركت در انتخابات به حداقل برسد چون درشرایط فعلی و با توجه به ساختار قدرت، حضور در انتخابات و حتی پیروزی در انتخابات به هیچ وجه نتیجه مطلوبی نخواهدداشت و هیچ چیز تغییر نمیكند و تنها اثر آن مشروعیت بخشیدن به ساختار قدرت موجود است.
از نظر اینها حضور كسی مانند آقای خاتمی میتواند میزان مشاركت در جامعه را افزایش دهد. شاید بخش مهمی از جریان تحریمیون مطمئن هستند كه آقای خاتمی در صورت حضور در انتخابات پیروز خواهد شد، پس مخالفتشان به این دلیل نیست كه اگر خاتمی در انتخابات شركت كند، شكست میخورد. آنها به این دلیل كه حضور آقای خاتمی مخالف استراتژی تحریم است و میتواند میزان مشاركت را افزایش دهد با آن مخالف هستند. یعنی مخالفت میكنند تا آقای خاتمی حضور پیدا نكند نه اینكه مخالفت میكنند تا خاتمی در انتخابات شكست نخورد.
این گروه عدممشاركت بخش خاموش جامعه را بهنفع خود مصادره میكند و تصور میكند اكثریت جامعه را در تحریم انتخابات با خود دارد. مثلا در انتخابات مجلس هشتم كه مشاركت تقریبا كمتر از 50 درصد بود و در شهرهای بزرگ زیر 26 و 27 درصد بود، برخی از ایشان در تحلیلهای خود این كاهش مشاركت را به نفع خود مصادره كرده و مدعی شدهاند، وزن تحریمیون در جامعه امروز سنگینتر از هر گروه دیگری است به طوری كه اصلاحطلبان باید به آنها روی بیاورند.
البته چنین تحلیل و یا ادعایی اگر انگیزه تبلیغاتی نداشته باشد بیانگر عدمدرك درست ایشان از واقعیات اجتماعی سیاسی كشور و عدمشناخت صحیح جامعه است. عدممشاركت بخش خاموش جامعه به معنای تایید یا پیروی از استراتژی تحریم نیست. عدمشركت بخش عظیمی از جامعه در انتخابات گذشته عدممشاركت خاموش و منفعل بود. نه عدممشاركت ناشی از یك تصمیم سیاسی. این بخش به دلیل اینكه شركت خود در انتخابات را در تغییر وضعیت خود مؤثر نمییابد تمایلی به حضور در انتخابات از خود نشان نداد. رفتار اصلاحطلبان نیز به گونهای بود كه نتوانستند این بخش از جامعه را به بهبود شرایط امیدوار كنند. آقای خاتمی كسی است كه میتواند در این بخش برای شركت در انتخابات انگیزه و نوعی امید به تغییر و بهبود امور ایجاد كند و این بخش را به پای صندوقهای رای بیاورد و تحریمیها به این دلیل با حضور وی در انتخابات ریاستجمهوری مخالفت میكنند. البته همه تحریمیها لزوما خارج از كشور نیستند. ما در داخل كشور هم تحریمیهایی داریم كه اتفاقا این روزها هم برای نیامدن آقای خاتمی فعال هستند، مقاله مینویسند و بدون اینكه موضع خود را آشكار كنند با بخشی از اصلاحطلبان كه تحت هر
شرایطی در انتخابات شركت میكنند اما با حضور آقای خاتمی در انتخابات موافق نیستند، همكاری میكنند. در باره اصلاحطلبان باید عرض كنم كه ایشان علیالاصول با حضور در انتخابات مشكلی ندارند. حتی برخی از ایشان چنان كه اعلام كردهاند، تحت هر شرایطی در انتخابات شركت میكنند. اكثریت اصلاحطلبان كه از موقعیت اجتماعی گستردهای برخوردارند موافق حضور آقای خاتمی در صحنه انتخابات ریاستجمهوری هستند. برخی نیز درحال حاضر با چنین حضوری مخالفند البته همین جا تاكید كنم كه به نظر من این مخالفت یا بهتر است بگوییم این واكنش منفی نوعی تلاش و كوشش برای پیشبرد اهداف و استراتژیهای جناحی و حزبی در مجموعه طیف اصلاح طلب است.
یعنی انگیزه شخصی یا حزبی؟
حزبی نه شخصی لزوما. البته نمیخواهم انگیزههای شخصی را نفی كنم ولی به هر حال ما خیلی نمیتوانیم در مورد افراد نیت خوانی كنیم. ممكن است كسانی باشند كه در دوره اصلاحات لطمه دیدهاند.
همین افراد بحثهایی را در مخالفت با حضور خاتمی مطرح میكنند. كسانی كه در هشت سال اصلاحات یك دوره محكومیت را تجربه كردهاند.
بله. ممكن است چنین كسانی باشند كه در دوره ریاستجمهوری آقای خاتمی لطمه دیدهاند. مثلا انتظار داشتهاند خاتمی در دوره ریاستجمهوری خودش یك حمایت ویژه و خاص از آنها بكند و مشكل اینها را حل كند و چون حمایت ویژه و خاص را نكرده، مقداری دلخوری وجود داشته باشد اما نباید ما در تحلیل سیاسی چندان به این نكات توجه كنیم.
به هر حال تحلیلها با انگیزه شخصی هم تاثیر خود را برای مخالفت دارد؟
قصد مخالفت با شما را ندارم حتی اصل این قضیه را هم منتفی نمیدانم اما در تحلیل سیاسی بهتر است در سطح اهداف و تحلیلهای مجموعه جریانات سیاسی صحبت كنیم و مسئله را در حد نیازها و عواطف شخصی تقلیل ندهیم. این جوری بهتر است یا حداقل من ترجیح میدهم اصلا وارد مباحث شخصی نشوم. مقصود بنده این است كه این مخالفت یا به عبارت بهتر واكنش منفی برخی اصلاحطلبان با كاندیداتوری آقای خاتمی را باید در چارچوب تلاش و كوشش برای امتیازگیری و پیشبرد اهداف گروهی یا فضاسازی و زمینهسازی برای طرح كاندیدای مطلوب خود ارزیابی كرد.
به وضوح میبینیم برخی از گروههای سیاسی اصلاحطلب به دلیل اینكه كاندیدای دیگری را مدنظر دارند واز طرفی میدانند حضور آقای خاتمی مانع از طرح كاندیدایشان خواهد شد و حضور خاتمی به اجماع اصلاحطلبان منجر میشود و دیگر زمینهای برای طرح كاندیدایی غیر از وی وجود نخواهد داشت، با این مخالفتها تلاش میكنند تا اساسا آمدن آقای خاتمی از عرصه رقابتهای انتخاباتی منتفی شود.
اما در صورتی كه خاتمی به میدان بیاید همینها ناگزیرند از او حمایت كنند. بنابراین تلاش آنها برای «نیامدن خاتمی» است. خب برای اینكه آقای خاتمی نیاید باید دلایل و توجیهات به ظاهر معقولی هم تدارك دید.
شما میتوانید از استدلالهایی كه برای عدمحضور آقای خاتمی در انتخابات شده به این هدف پی ببرید. چون برخی از این استدلالها به شدت كممایه است، یعنی دلایلی را كه اصلاحطلبان مخالف حضور آقای خاتمی در انتخابات مطرح كردهاند نگاه کنید، كاملا احساس میكنید اینها ابتدا اصل را بر این گذاشتهاند كه خاتمی نباید بیاید و بعد رفتهاند و گشتهاند تا برایش دلیل پیدا كنند.
برخی فعالان سیاسی و مطبوعاتی گفتهاند اگر خاتمی بخواهد بیاید باید به اقتضائاتی تن دهد، مثلا چرا در مقابل فروپاشی دفتر تحكیم وحدت و زندانی شدن برخی اصلاحطلبان سكوت كرده است. این را در همان راستا میتوان ارزیابی كرد؟
بله. من قبل از اینكه به این سوال شما جواب بدهم، مطلب قبلی خودم را با این جمله تكمیل میكنم كه من این نكته را كه گروهی و حزبی برای طرح كاندیدای خود تلاش كند را فینفسه بد نمیدانم.
بالاخره جریان اصلاح طلبی یك طیف با دیدگاههایی كاملا متنوع است. این حق اعضا و گروههای اصلاحطلب است كه در ائتلافی كه قرار است شكل گیرد، تلاش كنند دیدگاه خودشان اكثریت پیدا كند و یا زمینهای برای مقبولیت دیدگاه خود در بین اصلاحطلبان فراهم كنند. صرفنظر از اینكه آیا این موضع درست است، آیا واقعا اهدافی كه دنبال و یا گزینههایی كه مطرح میكنند، مناسب است یا نه، فینفسه باید به جریانها و گروههای سیاسی حق داد كه اهداف خود را دنبال كنند. انتقادی كه میتوان به برخی از این تلاشها داشت از ناحیه دیگری است كه بعدا عرض خواهم كرد. به هر حال من این مخالفتها را در این چارچوب ارزیابی میكنم و چندان هم فكر نمیكنم مشكل حادی ایجاد كند چون مطمئن هستم اگر آقای خاتمی به میدان بیاید تمام این مخالفتها و تردیدها تبدیل به موافقت و حمایت میشود. طرح این مسائل با توجه به شرایطی كه اصلاحطلبان دارند البته در صورت حضور آقای خاتمی به گمان من موجب تفرقه و اختلاف و تشتت در میان اصلاحطلبان نخواهد شد. اما در پاسخ به سوال شما، بله فكر میكنم شرط و شروط یا ملاحظاتی كه نوعا مخالفان اصلاح طلب حضور آقای خاتمی در انتخابات مطرح میكنند
همه ناشی از همین دیدگاه است. مثلا اینكه آقای خاتمی در برابر برخورد با دانشجویان و فعالان سیاسی واكنشی قاطع نشان نداد. كسانی كه با واقعیات ساختار قدرت و عرصه سیاسی كشور آشنا هستند به روشنی میتوانند دریابند كه طرح این مسائل به عنوان مخالفت با حضور آقای خاتمی در انتخابات چیزی جز «بهانه جویی» نیست. به یك دلیل ساده، كافی است كه از این دوستان سوال شود كاندیدایی كه شما معرفی میكنید آیا این قاطعیت را دارد كه در برابر این موارد ایستادگی كند؟ آیا این توان را دارد؟
حداقل در حد خاتمی.
بله در حد خاتمی. بیشتر هم نمیخواهیم یعنی با شهامت مسئله قتلهای زنجیرهای را مطرح و اعلام كند این غده سرطانی است و آن را از بدنه دولت پاكسازی كند. یا در برخورد با شخصیتها و فعالان سیاسی به صراحت آقای خاتمی موضع بگیرد. من تصور میكنم كاندیداهایی كه مد نظر برخی از آقایان است تا آنجا كه اطلاع داریم و میشناسیم چنین صراحتی را نمیتوان از آنها انتظار داشت. بگذریم از اینكه برخی زمزمهها هم میشنویم كه توصیه میشود اصلاحطلبان از یك كاندیدای محافظه كار در مقابل كاندیدای اقتدارگرا حمایت كنند. آن كاندیدای محافظه كاری كه در 18 تیر منطقش این بود كه اگر 4 دانشجو را بگذارید پای سینه دیوار و اعدام كنید، دیگر مسئله حل است. حالا آنها كه چنین توصیهای دارند خود یا دوستانشان به خاتمی انتقاد میكنند كه مثلا چون در برابر برخورد به دانشجویان موضع قاطعی نگرفته است بهتر است وارد صحنه رقابت انتخاباتی نشود.
آیا كسانی كه این افراد را توصیه میكنند، خاتمی را به دلیل «عدم قاطعیت و ایستادگی نكردن» سرزنش میكنند؟
بله. دوستان همینها كه به خاتمی نقد میكنند چرا ایستادگی نكردی توصیههایی هم دارند كه برویم از فلان چهره محافظه كار حمایت كنیم. آن چهرههایی از محافظه كاران كه چنین منطقی هم داشتند. البته این بدان معنی نیست كه خاتمی بیعیب و نقص است یا به او اشكالی و انتقادی وارد نیست. من اصلا چنین نظری ندارم، آقای خاتمی شخصیتی است با تمام نقاط قوت و ضعفی كه یك شخصیت سیاسی و فكری میتواند داشته باشد. با این تفاوت كه هرگز ادعایی بیشتر از توان خود نكرده و خود را بهگونهای غیر از آنچه كه هست ننموده و به قول معروف كم فروشی نكرده است. قطعا افرادی قاطعتر از ایشان هم در این كشور وجود دارد. اما سخن در این است: ما در عالم سیاست درباره راهحلها و انتخابهای محتمل و ممكن صحبت میكنیم نه راهكارهای ذهنی است. در بین چهرههایی كه امكان حضورشان در عرصه رقابت ریاستجمهوری وجود دارد من فكر نمیكنم بتوانیم چهرهای را پیدا كنیم كه از نظر قاطعیت و ایستادگی و صراحت و امكان رأی آوری در مجموع نمرهای بالاتر از خاتمی داشته باشند. بله ممكن است شخصیتهایی قاطع و سازشناپذیر هم باشند اما امكان حضورشان در رقابت انتخاباتی نیست چون از پیش معلوم است
صلاحیت آنها تایید نمیشود. این به رویكرد اصلاحطلبان به انتخابات بر میگردد. اگر اصلاحطلبان قصد حضور جدی در انتخابات را نداشته باشند بهترین راه همین است كه همین چهرهها را مطرح كنند، آنها هم رد صلاحیت شوند و آنگاه از انتخابات كنار بكشند. همچنین چهرههایی هستند كه ممكن است به لحاظ شخصی بپذیریم ممكن است قاطعیتی بیش از آقای خاتمی داشته باشند اما كسانی هستند كه از پیش میدانیم قدرت رقابت با رقبای محافظه كار برخوردار از همه امكانات قانونی و غیر قانونی را نخواهند داشت و حضورشان در انتخابات نمیتواند در مردم و بدنه بخش خاموش جامعه انگیزهای برای حضور در پای صندوقهای رای ایجاد كند و یا حتی قادر به ایجاد اجماع در میان اصلاحطلبان نخواهند بود. اگر این دو دسته را كنار بگذاریم، بعید میدانم شخصیتی بتوان یافت كه هم قاطعیت دارد، هم قدرت رقابت با جریان مقابل را داشته باشد و هم اجماع اصلاحطلبان در مورد وی ممكن باشد. لذا تصور میكنم این نوع شرط و شروط گذاشتنها و نقد و انتقاداتی كه به خاتمی میشود، نقدهایی است كه از اول یك تصمیمی گرفته شده و حال این نقدها برای توجیه آن تصمیم مطرح میشود وگرنه روشن است كه چندان قابل
اعتنا نیست.
می گویند اگر تحلیل فعالان و احزاب سیاسی نبود خاتمی كاریزما نمیشد؟ چقدر این تحلیل درست است؟
در این تردیدی نیست كه احزاب و جریانهای سیاسی بودند كه زمینه شناخت جامعه را از خاتمی فراهم كردند و از این نظر احزاب و گروههای خط امام قبل از دوم خرداد و یا اصلاحطلبان بعد از دوم خرداد نقش مهمی داشتند. اما این بدان معنا نیست كه خاتمی تمام مقبولیت و محبوبیت اجتماعیاش را مرهون احزاب است. به نظر من اینجا مغالطهای صورت گرفته است. دلیلش هم روشن است. همین الان محبوبیت خاتمی بیش از احزاب اصلاح طلب است، یعنی این قابلیت آقای خاتمی بود كه توانست از فرصتی كه احزاب برای آشنایی جامعه با شخصیت و افكارش پدید آوردند، استفاده كند و به كمك این قابلیتها بتواند به یك چهره محبوب و ملی تبدیل شود. پس این دو را باید از هم تفكیك كرد. این از همان مغالطههایی است كه عدمتوجه به آن ممكن است ما را در مقام تصمیمگیری سیاسی گرفتار خطای استراتژیك كند. اما چون بعضی از دوستان ما از پیش تصمیم گرفتهاند كه خاتمی در انتخابات شركت نكند و به دنبال دست و پا كردن دلیل برای این نیامدن هستند دست به چنین مغالطههایی میزنند.
می گویند یك بار خاتمی با تكنیك هراس از رقیب به قدرت رسید. این بار نمیتواند با این تكنیك به قدرت بازگردد؟
بحث استفاده از تكنیك هراس بحث جالبی است. یادم میآید كه در انتخابات ریاستجمهوری نهم یكی از استدلالهای ما این بود در صورتی كه اقتدارگراها پیروز این انتخابات باشند در آینده ما باید در انتظار بسته شدن فضای سیاسی كشور باشیم. برخی از بخشهای روشنفكری ما كه متاسفانه آن زمان حساسیت شرایط را به خوبی درك نكرده بودند این استدلال را نپذیرفتند و حاضر نشدند در عرصه انتخابات ریاستجمهوری نهم فعالانه وارد شوند. بعد از گذشت تقریبا سه یا چهار ماه از انتخابات، همین افراد در بعضی از روزنامههای اصلاح طلب نوشتند كه دیدید آن تابوسازی كه گروههایی مثل مجاهدین انقلاب اسلامی میكردند و آن هراس و واهمهای كه ایجاد میكردند یك دروغ بود؟ و سازمان مجاهدین انقلاب و جبهه مشاركت را متهم به دروغگویی به مردم كردند. این دو حزب را متهم كردند كه برای پیشبرد اهداف و مقاصد خود حاضرند از رقیب یك غول بسازند، بزرگنمایی كنند و به مردم دروغ بگویند دلیل آنها هم این بود كه بعد از گذشت چند ماه از انتخابات ریاستجمهوری نهم، آزادیهای اجتماعی با گذشته تفاوت معناداری نكرده و فضا بستهتر نشده است. آنها نتیجه میگرفتند مجاهدین انقلاب و مشاركت از حربه
«هراس از حریف» میخواستند استفاده كنند و این حربه یك دروغ بزرگ بود.
لازم نبود زمان زیادی بگذرد تا مشخص شود این منطق تا چه حد صحیح است؟ امروز بعد از گذشت سه سال به روشنی میتوان قضاوت كرد كه آیا استدلال مجاهدین انقلاب از موضع این بخش آوانگارد و رادیكال درست بوده یا نه؟ از قضا همان روزنامه كه این دوستان در آن ما را متهم به بزرگنمایی خطر حریف میكردند اولین روزنامهای بود كه پس از انتخابات ریاستجمهوری نهم لغو امتیاز شد. به هر حال امروز در شرایطی كه آزادیهای اجتماعی و مدنی و نهادهای مدنی در ضعیفترین شرایط خود قرار دارند، نهادهای مدنی یا منحل میشوند یا به دلیل اینكه عرصهای برای فعالیت پیدا نمیكنند و حمایتی از سوی دولت و حاكمیت نمیبینند به خاطر حاكمیت نگاه امنیتی اطلاعاتی نسبت به نهادهای مدنی در حال انحلال و یا منفعل هستند. نهادهای دانشجویی ما یكی پس از دیگری منحل میشوند.
انجمنهای اسلامی ما یكی پس از دیگری منحل میشوند. موج دستگیری و تعقیب فعالان دانشجویی هر روز گستردهتر میشود. دانشگاهها استقلال خود را از دست میدهند. اساتید دانشگاه به سرعت بازنشسته میشوند و... فكر میكنم این تجربه خوب و ارزشمندی است. با این تجربه علیالقاعده نباید شاهد تكرار آن استدلالها و حرفها باشیم اما هنوز برخی افراد كه سعی میكنند موضع آوانگارد داشته باشند همچنان از این استدلال استفاده میكنند. میگویند خاتمی نباید با حربه «ایجاد هراس از جریان اصولگرای افراطی» روی كار بیاید. چه توهم هراسی؟ چه حربه ای؟ مگر وضعیتی از این هراس انگیزتر متصور است؟ عرصه سیاست خارجی و وضعیت دیپلماسی كشور را مشاهده كنید. سه قطعنامه تحریم، اولتیماتومهای مكرر و پیدر پی، لطمات شدید و گسترده كه از ناحیه تحریمها متحمل میشویم، ضررها و لطماتی شدیدی كه از ناحیه بلاتكلیف گذاشتن وضعیت كشور در این سه سال متحمل شدهایم كه زمینه هر گونه همكاری اقتصادی و سرمایهگذاری و كارهای زیربنایی و رشد و توسعه را از كشور سلب كرده و باعث شده كشور طلاییترین فرصتهای تاریخی را از دست بدهد. این وضعیت مطبوعات، نهادهای مدنی و دانشجویی است.
این وضعیت اقتصادی است كه كشور با بحران روبهرو است. به هر بخش و هر حوزهای نگاه میكنیم، بحرانی است. چه توهم هراسی؟ مگر وضعیت هراس انگیزتر و بدتر از این هم میشود؟ با ادامه این روند و این رویكرد مگر در آینده میتوان امیدی به بهبود شرایط و عزت و استقلال كشور داشت؟ واقعیت این است كه اصلاحطلبان به این انتخابات باید به عنوان یك فرصت برای نجات كشور نگاه كنند یعنی رویكرد اصلاحطلبان به این انتخابات اصلا نباید در چارچوب اهداف خاص و ویژه اصلاحطلبانه محدود شود. باید رویكرد و نگاه اصلاحطلبان به این انتخابات، رویكردی از منظر مصالح ملی باشد. اولین و مهمترین هدف اصلاحطلبان در این انتخابات آن است كه به این انتخابات به عنوان فرصتی برای تغییر مدیریت ناكارآمد موجود نگاه شود و كشور را از وضعیت بحرانی نجات دهند. در جایی دیگر از من سوال شد كه اصلاحطلبان این بار دیگر میخواهند چه كار كنند...
همین كه خرابیها بیشتر نشود، دستاورد مهمی است!
خیر. قطعا وضع از این بهتر میشود. اصلاحطلبان همین كه بتوانند وضعیت سیاست خارجی ما را بهبود ببخشند، جایگاه ما را در عرصه بینالمللی ارتقا ببخشند، زمینهای فراهم كنند تا بحرانها و مشكلاتی كه در عرصه بینالمللی داریم، حل شود، پرونده ایران از شورای امنیت خارج شود، تحریمها متوقف شود، زمینههای همكاری اقتصادی فراهم شود، سرمایهگذاریها در داخل كشور افزایش پیدا كند، تولید كار شود، از نهادهای مدنی حمایت شود، آن نگاه امنیتی اطلاعاتی و نگاه براندازانه به نهادهای مدنی جای خود را به یك تعامل مثبت با نهادهای مدنی بدهد، حداقل انجمنهای اسلامی دانشگاهی یكی پس از دیگری منحل نشوند، دانشجویان حداقل اجازه برگزاری یك مراسم و سخنرانی ساده را داشته باشند.
الان وضعیت كشور به گونهای است كه دولت بعدی سپر بلای دولت كنونی میشود. یعنی اثرات سیاستهای اقتصادی و فرهنگی دولت نهم در چهار سال آینده بروز میكند. فكر میكنید خاتمی آمادگی دارد هزینههای دولت نهم را بپردازد؟ با توجه به اینكه برخی منتقدین خاتمی را یك روحانی كه زیر عبایش روشنفكری درویش پنهان شده توصیف میكنند و معتقدند او انگیزهای برای چالش با رقیب ندارد؟
به نكته خوبی اشاره كردید. واقعیت این است كه با توجه به شرایط امروز كشور، اصلا پیروزی در انتخابات یك امر مطلوب نیست و اصلاحطلبان در صورت پیروزی با یك وضعیت در حد «فاجعه» مواجه هستند.
به قول شما سیاستهایی كه امروز در حال اجراست، نتیجه خود را در چهار سال آینده نشان خواهد داد. آنچه امروز میبینیم تنها دست به نقدترین نتایج سیاستهای اخیر است. به قول معروف این از نتایج سحر است باش تا صبح دولتش بدمد. نتایج این عقبماندگی توسعهای و اقتصادی كه الان ما دست به گریبان آن هستیم، عدم سرمایهگذاری در زمینههای زیرساختی از صنعت گرفته تا حوزههای دیگر را در سالهای آینده خواهیم دید.
بنابراین نیرویی كه در انتخابات پیروز شود با یك وضعیت بحرانی در عرصههای مختلف مواجه است و در شرایط بسیار دشواری باید كشور را اداره كند. به همین دلیل است كه میگویم رویكرد اصلاحطلبان به این انتخابات باید رویكردی ملی باشد. اگر حتی از منظر مصالح و منافع حزبی بخواهیم نگاه كنیم و بخواهیم مصالح حزبی را مقدم بر مصالح ملی بدانیم به نفع اصلاحطلبان است كه در این انتخابات فعال نباشند یا روشهایی در پیش بگیرند كه حضورشان در انتخابات منتفی شود. میتوانند كاندیدایی كه از قبل معلوم است رد صلاحیت میشود معرفی كنند، وقتی رد صلاحیت شد از انتخابات كنار بكشند البته در این صورت نمیتوان پیشبینی كرد كه در آینده چه وضعیتی در انتظار كشور و دلسوزان كشور است. اما مصالح و منافع ملی چیز دیگری را به اصلاحطلبان دیكته میكند. اینكه «كشور در خطر است و بهترین فرصتهای تاریخ معاصر ایران برای پیشرفت و توسعه در حال از دست رفتن است». درآمدهای بینظیر و رویایی منابع خدادادی نفت كه طلاییترین فرصت را در تاریخ این كشور برای رشد و توسعه فراهم آورده است همه در حال بر باد رفتن است. من فكر میكنم اگر هر انتقادی به خاتمی داشته باشیم از این منظر
باید به او نمره قبولی داد. البته آنهایی كه با آقای خاتمی آشنا هستند و اخلاقیات شخصی او را میدانند به اتفاق معتقدند كه آقای خاتمی چندان اهل درگیریهای سیاسی نیست و به لحاظ شخصی ترجیح میدهد وارد درگیریهای سیاسی و پرتنش نشود. این همان وجهی است كه برخی دوستان میگویند كه زیر عبای خاتمی روشنفكری درویش و متنفر از قدرت پنهان شده است. این حرف درست است اما نیمی از حقیقت است. این حقیقت نیم دیگر هم دارد و آن این است كه آقای خاتمی در طول ده دوازده سال گذشته نشان داده كه مصالح ملی و عمومی را بر مصالح و تمایلات شخصی خود ترجیح میدهد. آقای خاتمی در دور دوم انتخابات ریاستجمهوری واقعا نمیخواست وارد صحنه شود و معتقد بود آن اهدافی كه دارد و وعدههایی كه به مردم داده با توجه به ساخت كنونی قدرت در كوتاهمدت نمیتواند عملی كند. نمیگذارند به سادگی آن وعدهها عملی شود.
موانع بسیار سنگینی فرارویش میگذارند. اما مجموعه دوستان آقای خاتمی معتقد بودند مصالح كشور ایجاب میكند كه ایشان مجددا وارد صحنه شود و به همین دلیل ایشان پذیرفت و وارد صحنه شد. توجه كنید كه آقای خاتمی مانند بسیاری افراد دیگر میتوانست این محبوبیت و سرمایه اجتماعی را برای خود نگه دارد و همیشه به عنوان یك چهره كاملا محترم باشد و امروز مورد انتقاد همین دوستان قرار نگیرد. اما تصمیم خاتمی برای ورود به دور دوم انتخابات ریاستجمهوری نشان داد كنار روشنفكری درویش مآبی، توجه و تاكید به مصالح و منافع ملی را هم دارد و به آن ملتزم است. در انتخابات مجلس هشتم كاری كه خاتمی كرد به نظر من قابل تحسین است. یعنی وارد صحنه انتخابات شد. از اعتبار و حیثیت و محبوبیت اجتماعی و سیاسی خود هزینه كرد برای اینكه جریان اصلاحطلب بتواند در انتخابات موفق شود این ریسك را آقای خاتمی كرد در حالی كه اگر صرفا یك روشنفكر درویشمسلك بود قطعا نباید اعتبار خودش را در انتخابات مجلس هزینه میكرد كه علیالقاعده خودش هم نصیبی نمیبرد ولی این چنین عمل نكرد.
خاتمی با این كار نشان داد فراتر از تمایلات شخصی، برایش آن ایدهها و آرمانهای اصلاحطلبانه مهم است. خیلی از چهرههای موجه و مقبول اجتماعی حاضر به پرداختن چنین هزینهها و ریسكهایی نیستند. پس این نوع انتقاد از خاتمی مقداری با بیانصافی همراه است. منصفانه نیست. البته حرفهای من به هیچوجه بدان معنا نیست كه حتی در همین حضور و تصمیم نقدهایی به خاتمی وارد نیست. مقصود من این است كه ما در نقد خاتمی از جاده اعتدال و انصاف خارج نشویم. دوستان اگر مایلند كاندیدای دیگر داشته باشند هیچ اشكالی ندارد. نظرشان محترم است اما این صادقانه و اخلاقی نیست برای اینكه زمینهای برای طرح كاندیدای مطلوب خود فراهم كنند، خاتمی را تخریب كنند و زمینه مناسب برای ورود كاندیدای خود را به قیمت تخریب آقای خاتمی فراهم كنند. به اعتقاد من این روش اخلاقی نیست.