هند و تجربه موفق مواجهه با جهانی شدن اقتصاد
نسیم کلانی
ناکارآمدی اقتصاد دولتی در زمینه اشتغال زایی گسترده، غیر فعال بودن بخش خصوصی در سرمایه گذاری و کارآفرینی، سرمایه داری انحصاری دولت در بزرگترین و سودآورترین صنایع و منابع داخلی، سطح پایین تولید، نرخ بالای بیکاری و معضل فقر، از جمله مباحثی است که نه تنها در هیچ یک از کشورهای جهان سوم قابل انکار نبوده و نیست، بلکه به دلیل ناتوانی دولتها در ارائه راه کاری مناسب جهت برطرف ساختن اینگونه مشکلات، به سرفصل فعالیت ها و رقابت های سیاسی نیز مبدل گشته است.
انجام اصلاحات اقتصادی بنیادین و گذر کشورها از فقر و بیکاری به سوی توسعه و رفاه صرفاً با اعمال مدیریت سیاست های مالی و پولی از بالا (همچون توزیع پول نقد میان مردم) صورت نخواهد گرفت. بلکه تقویت منابع و زیر ساخت های علمی و فرهنگی و ایجاد فرآیند مقررات زدایی در جهت رشد و توسعه شرکت ها و موسسات خصوصی در امر سرمایه گذاری و کارآفرینی از عوامل مؤثر و اثبات شده در کاهش بیکاری و توسعه پایدار محسوب می گردد.
در میان کشورهای جهان سوم هند کشوری است که در چند سال اخیر توانسته است با تقویت زیرساخت های علمی و توسعه موسسات خصوصی و البته شانس خوبی که در قرن بیستم و همزمان با اوج گیری فرایند جهانی شدن اقتصاد نصیبش شد، به یکی از بزرگترین خدمات دهندگان بخش فناوری در جهان تبدیل شود و از این طریق بخشی از مشکل فقر و بیکاری را در میان جمعیت عظیم ساکن در این کشور حل نماید.
هند کشوری است با یک سابقه طولانی از استعمار و غارت منابع ملی؛ طی سالهای 1757 تا 1815 میلادی تاریخ اقتصاد هند با تاراج بی رحمانه ای از سوی استعمارگران انگلیسی روبرو گشت. آنچه از این کشور به يغما برده شد چنان اعجابآور بود که «مارکيز ساليسبوری»، وزير وقت امور هند در بریتانیا، در سال 1875 هشدار داد: «اگر قرار است هندوستان چاپيده شود، بايد اين چاپيدن به نحوي عاقلانه صورت گيرد.»!
کارشناسان آنچه از هند توسط انگلیسیها به غارت رفت را هزاران ميليون پوند استرلينگ برآورد می کنند. اين دوره تاريخی برای اروپا بسيار مهمی است چرا که غارت سرمايه هنگفت این سرزمین، در اين زمان بی شک در پيدايش انقلاب صنعتي اروپا نقش تعيينکننده ای داشته است. در نتيجه این مناسبات نابرابر، انگلستان با سرازیر نمودن سيل طلا به اروپا توانست به انقلاب صنعتي نایل شود و از سوی دیگر هندوستان به یکی از فقیرترین و عقب مانده ترین اقتصادها در بین کشورهای در حال توسعه تبدیل شد.
سالها بعد، ایدئولوژی «مهاتما گاندی» مهر پایانی بر دوران استعماری هندوستان کوبید. سیاست او و تحریم کالاهای انگلیسی با بازتاب جهانی روبرو شد، بازتابی که انگلیسیها را مجبور به مذاکره کرد و در نهایت به پیروزی هندوستان و کسب استقلال در پانزدهم اوت 1947 منجر گردید.
با این حال هندوستان از زمان کسب استقلال تاکنون با فراز و نشیب های بسیاری در عرصه اقتصاد جهانی مواجه شده است. این کشور با جمعیت بیش از 1.2 میلیارد نفر دومین کشور پرجمعیت جهان پس از چین به شمار می رود. به عبارت دیگر هند یک-ششم جمعیت جهان را در خود جای داده است. اما علی رغم نیروی کار زیاد و برخورداری از منابع طبیعی قابل بهره برداری ( نظیر زغال سنگ، الماس، آهن، نفت خام، گاز طبیعی، سنگ آهک و...) تا دو دهه پیش، حتی قادر به سیر کردن جمعیت انبوه خود نبود.
بنیان گذار عصر جدید اقتصادی در هند قرن بیستم «جواهر لعل نهرو» بود. سال 1951 با نخست وزیری نهرو و علاقه مندی وی به تاسیس اولین موسسه خصوصی از موسسات هفت گانه تکنولوژی هند (آی.آی.تی) در شهر «خرگ پور» (Kharagpur) همراه بود.
طی شصت سال، صدها هزار هندی در رشته های مهندسی، پزشکی، علوم رایانه و نرم افزار از این موسسات خصوصی فارغ التحصیل شدند و علی رغم نظام سیاسی ناکارآمد هند و فساد و خشونت های قومی قبیله ای در این کشور، موسسات فناوری با برخورداری از سیستمی معتبر در نظام آموزشی و رقابت سخت و فشرده با دانشگاه های برتر امریکا و اروپا همچون هاروارد، انستیتوی پزشکی ماساچوست و کرنگی ملون، توانستند مانع افت استانداردهای آموزشی شده و جدای از وضعیت نابسامان داخلی به کسب اعتبار درعرصه علم و تکنولوژی جهانی نایل گردند.
در اواخر دهه 1980 و اوایل دهه 1990 با ترکیدن حباب سهام فیبر نوری، هندی ها توانستند، به عنوان «خریدار دوم»، سهام بی ارزش شرکت های فیبر نوری امریکایی را خریداری کنند. این پروژه باعث شد به گونه ای غیرمستقیم سهامداران امریکایی، هزینه باند پهن را برای ارتباط مغزهای هندی با جهان پیشرفته پرداخت کنند، هزینه ای که آنها هرگز قادر نبودند به تنهایی از عهده آن برآیند. حالا دیگر برای اشتغال و حرفه ای شدن نیازی به مهاجرت مغزها از هند نبود. مهندسین و متخصصین هندی از این پس در داخل کشور خود می توانستند به مدد تکنولوژی فیبر نوری در عرصه جهانی فناوری حضوری فعال داشته باشند.
هند وارد دوران جدیدی شده بود؛ دورانی که این کشور به دلیل در اختیار داشتن خیل عظیم نیروی کار متخصص، ارزان و در دسترس قادر شد بسیاری از خدمات قابل «بیرون سپاری» را از شرکت های امریکایی در اختیار گرفته و خود به قطب بزرگ خدمات دهی در آسیا تبدیل شود.
در سال 1991 «مان موهان سینگ»، وزیر دارایی وقت هند، درهای اقتصاد این کشور را بر روی سرمایه گذاریهای خارجی باز کرد. این سیاست با هدف کاهش قیمت ها و ایجاد رقابت در صنعت ارتباطات راه دور هند بوجود آمد.
ایجاد چنین قابلیت هایی در کنار نیروی انسانی مستعد و دسترسی شرکتها به طیف وسیعی از نیروهای متخصص و کارآمد، رشد سریع نرخ اشتغال و افزایش درآمد برای کارگران فکری هند را به ارمغان آورد. به این ترتیب مردمانی که تا چندی قبل حتی لهجه انگلیسیشان مورد تمسخر غربیها بود، اکنون به کارپردازانی ماهر و منبعی قدرتمند برای «بیرون سپاری» خدمات و فعالیتهای مرتبط با فناوری اطلاعات از مبدأ امریکا و سایر کشورهای صنعتی مبدل شده بودند.
پنجاه سال سخت کوشی، یادگیری و استفاده از خرد پیشکسوتان در ایجاد موسسات فناوری، تقویت زیر ساخت های علمی و فرهنگی، تربیت نسل متخصص، بذری است که توسط سیاستمداران هوشمند کاشته شد و نسل امروز هند در هماهنگی و همراهی با روند جهانی شدن ثمره آن را درو می کند.
دومین کشور پر جمعیت دنیا، اکنون به عنوان دومین اقتصاد نوظهور (پس از چین) شناخته می شود. صندوق بین المللی پول، تولید ناخالص ملی هند را در حدود 3.1 تریلیون دلار اعلام کرده است. این آمار هند را در رده بزرگترین اقتصادهای حال حاضر جهان قرار می دهد. امروزه هند با برخورداری از 467 میلیون نفر نیروی کار، در بین کشورهای جهان در رده دوم قرار گرفته است. بر طبق آمار ارائه شده از سوی دانشگاه های بازرگانی هند، هر ساله حدود 89 هزار نفر با درجه فوق لیسانس از این موسسات خصوصی فارغ التحصیل می شوند.
در نتیجه این سیاستها هند به عنوان یک کشور در حال توسعه موفق شد گامهایی اساسی در رفع مشکل بیکاری نیروی متخصصش بردارد و از جهانی شدن تولید و خدمات در عصر جدید به عنوان فرصتی برای پیشرفت اقتصادی کشورش استفاده کند. به مدد این موفقیت اکنون روند مهاجرت مغزها از هندوستان به سوی کشورهای غربی کاهش یافته است چرا که فارغ التحصیلان دانشگاهی در این کشور اکنون زمینه فعالیت در حوزه تخصص خود را در کشورشان دارا هستند و لزومی نمی بینند رنج مهاجرت را به جان بخرند.